بعضی وقت‌ها آدم بین دو راه می‌ماند. نه عقلش به یک طرف می‌چربد، نه حرف این و آن گره را باز می‌کند. همین‌جاست که نام استخاره به میان می‌آید. نه اینکه آدم عقلش را تعطیل کند؛ برعکس، استخاره آخرین حلقه از زنجیره‌ای است که با فکر کردن و پرسیدن شروع می‌شود. در فرهنگ دینی ما این کار ریشه‌ای قدیمی دارد و خیلی‌ها در لحظه‌های تردید، با آن دلشان را به دریا می‌زنند.

استخاره یعنی چه؟

واژه استخاره از ریشه «خیر» می‌آید و در لغت به معنای طلب خیر کردن است. اما همین تعریف ساده، تمام ماجرا نیست. در نگاه دینی، استخاره دو معنای متفاوت دارد و شناختن این تفاوت خیلی چیزها را روشن می‌کند.

معنای اول و اصیل‌ترش یک دعاست. یعنی آدم پیش از هر کاری از خدا بخواهد که خیر را در آن کار قرار بدهد. این نوع استخاره مخصوص مواقع شک و تردید نیست؛ در همه کارها، حتی کارهای روزمره هم خوب و پسندیده است. این نوع را «استخاره مطلق» می‌گویند و ریشه‌اش در همان بسم‌الله گفتن در شروع کارهاست؛ یعنی سپردن نتیجه به خدا از همان ابتدا.

معنای دوم، همان استخاره‌ای است که امروز بیشتر در ذهن مردم نقش بسته: وقتی آدم واقعاً گیر کرده و بعد از فکر و مشورت باز هم نمی‌داند چه کند، با قرآن یا تسبیح از خدا راهنمایی می‌خواهد. در این معنا، استخاره نوعی مشورت با خدا است. در باور دینی آمده که از بدبختی بنده این است که کاری انجام بدهد و از خدا طلب خیر نکند. همین نشان می‌دهد استخاره یک کار حاشیه‌ای نیست؛ بخشی از سبک زندگی دینی است.

قبل از استخاره چه باید کرد؟

یک نکته را نباید از دست داد: استخاره جایگزین عقل و مشورت نیست. ترتیب مشخصی وجود دارد. اول باید آدم خودش فکر کند و همه جوانب را بسنجد. بعد با کسی که عاقل و امین است مشورت کند. اگر بعد از این دو مرحله باز هم در دلش تردید ماند، آن وقت نوبت به استخاره می‌رسد. کسانی که در قدم اول سراغ استخاره می‌روند، در واقع راه را کج رفته‌اند.

اینکه چه کسی می‌تواند استخاره بگیرد هم بی‌حرف نیست. کسی که با قرآن انس و الفت دارد و محکم و متشابه آن را می‌شناسد، بهتر می‌تواند از استخاره قرآنی نتیجه بگیرد. وگرنه ممکن است ناخواسته آدم را به بیراهه ببرد. با این حال، استخاره ذاتاً کار پیچیده‌ای نیست و هر مؤمنی می‌تواند با رعایت آدابش آن را انجام بدهد.

انواع استخاره و روش‌های انجام آن

استخاره شکل‌های مختلفی دارد. بعضی از این روش‌ها ریشه محکم‌تری دارند و بعضی دیگر در میان مردم رایج‌ترند. بد نیست با مهم‌ترین‌شان آشنا شویم.

استخاره قلبی ساده‌ترین و در عین حال اصیل‌ترین نوع است. آدم بعد از فکر و مشورت، از خدا طلب خیر می‌کند و بعد به دل خودش نگاه می‌کند؛ به کدام طرف متمایل است؟ در برخی توصیه‌ها آمده که چند بار طلب خیر کن و بعد به دلت نگاه کن به کدام سمت می‌رود. بعضی این نوع را بر بقیه مقدم می‌دانند، چون در آن واسطه‌ای بین آدم و خدا نیست.

استخاره با قرآن مشهورترین و رایج‌ترین روش در میان شیعیان است. روش کار ساده است: بعد از وضو و نیت، سه بار سوره توحید خوانده می‌شود و سه بار صلوات فرستاده می‌شود. سپس قرآن را باز می‌کنند و اولین آیه‌ای که در صفحه سمت راست می‌بینند، مبنای تصمیم قرار می‌گیرد. در برخی نقل‌ها آمده که در آن حال ببین چه چیزی در دلت می‌افتد، به همان عمل کن و قرآن را بگشا و اولین آیه را بخوان.

گفتنی است که درستی این روش از نظر سندی محل بحث برخی پژوهشگران است. بعضی معتقدند روایات مربوط به استخاره با قرآن از نظر سند ضعیف‌اند و هیچ روش واحدی به طور مکرر نقل نشده است. با این حال، میان فقها اتفاق نظر وجود دارد که اصلِ طلب خیر از خدا مشروع و مستحب است.

استخاره با تسبیح که به «ذات‌الرقاع» هم معروف است، در میان مردم رواج زیادی دارد. روش آن به این شکل است که بعد از سه صلوات، یک قبضه از دانه‌های تسبیح گرفته می‌شود و دوتا دوتا شمرده می‌شود. اگر در آخر یکی باقی بماند، نشانه خوب بودن است و اگر دو تا بماند، نشانه بد بودن. بعضی از اهل عمل می‌گویند اگر نتیجه میانه بود، انجام نمی‌دهند مگر اینکه فعلش خوب و ترکش بد باشد.

روش دیگری هم هست به نام استخاره با رقاع یا کاغذ. در این روش شش کاغذ کوچک آماده می‌شود؛ روی سه تا «افعل» یعنی انجام بده و روی سه تای دیگر «لا تفعل» یعنی انجام نده نوشته می‌شود. کاغذها زیر سجاده پنهان می‌شوند، بعد از نماز یکی‌یکی بیرون آورده می‌شوند و بر اساس نتیجه‌شان تصمیم گرفته می‌شود. این روش در برخی منابع قدیمی آمده اما در میان مردم کمتر از قرآن و تسبیح رایج است.

آداب و شرایط استخاره

استخاره هر چقدر هم ساده باشد، آدابی دارد که رعایتشان به نتیجه‌گرفتن کمک می‌کند. وضو داشتن یا غسل کردن، رو به قبله نشستن، انتخاب زمان و مکان مناسب مثل مسجد یا حرم امامان، و رعایت سکوت از جمله این آداب‌اند.

اما مهم‌تر از این ظواهر، حال درونی آدم است. استخاره با دل آشفته و عجله نتیجه درستی نمی‌دهد. کسی که استخاره می‌گیرد، باید با خلوص نیت و قلب آرام باشد. در باور دینی آمده که اگر بنده‌ای حتی یک بار هم از خدا طلب خیر کند، خداوند به او الهام می‌کند که چه کاری انجام بدهد.

نکته دیگری که خیلی‌ها نمی‌دانند این است که استخاره الزام شرعی ندارد. یعنی اگر نتیجه‌اش خوب آمد، انجام دادن آن کار واجب نیست؛ و اگر بد آمد، انجام دادنش حرام نیست. بعضی فقها هم صریحاً گفته‌اند استخاره الزام‌آور نیست. با این حال، بهتر است آدم برخلاف نتیجه استخاره عمل نکند، مگر اینکه دلایل عقلانی محکمی برای مخالفت داشته باشد.

بعضی از اهل معرفت تعبیر جالبی دارند: استخاره برای رفع حیرت است، نه برای تعطیل عقل. اگر کسی عقل و مشورت را کنار بگذارد و فقط به استخاره تکیه کند، در واقع فلسفه استخاره را نفهمیده است.

چند نکته که کمتر گفته می‌شود

یک باور غلط رایج این است که استخاره مخصوص کارهای بزرگ مثل ازدواج یا سفر است. در حالی که استخاره مطلق – همان طلب خیر کردن – برای همه کارها خوب و مستحب است. اما استخاره با قرآن و تسبیح را معمولاً برای مواقع تردید جدی انجام می‌دهند، نه برای هر تصمیم کوچک روزمره.

نکته دیگر اینکه استخاره در میان اهل سنت هم وجود دارد، اما تفاوت‌هایی هست. آنها بیشتر بر نماز استخاره و دعای مأثوره تأکید می‌کنند و برخی از علمای اهل سنت، استخاره با قرآن را نمی‌پسندند. در مقابل، بیشتر فقهای شیعه آن را مشروع می‌دانند، هرچند در جزئیات روشش اختلاف نظر هست.

و آخرین نکته: استخاره قرار نیست جای توکل و رضا را بگیرد. اگر نتیجه استخاره چیزی شد که خوشایند آدم نبود، نباید با ناراحتی آن را بپذیرد. استخاره یعنی سپردن نتیجه به خدا، با این اطمینان که او بهتر می‌داند چه چیزی به صلاح بنده‌اش است. این همان روح توکلی است که استخاره را از یک فال‌گیری ساده جدا می‌کند و به یک عمل عبادی تبدیل می‌کند.