وقتی درباره کودتای ۲۸ مرداد صحبت میکنیم، شایددبیشتر نقش انگلستان در این کودتا به نظرمان میآید. با اینحال، عوامل آمریکا در ایران با طراحی و اجرای عملیات آژاکس (TP-Ajax)، در سرنگونی دولت محمد مصدق نقش اصلی را ایفا کردند.
مبارزه با گسترش نفوذ شوروی و کمونیسم یکی از مهمترین توجیهات آمریکا برای این مداخله بود. در کنار آن، نگرانیهای آمریکا از به خطر افتادن منافع نفتی انگلستان نیز در شکلگیری و پیشبرد کودتا نقش داشت.
اعتراف سیا به نقش در کودتا
در سال ۲۰۱۳، مجموعهای از اسناد محرمانه سیا مرتبط با کودتای ۲۸ مرداد منتشر شد. در یکی از این اسناد داخلی سیا آمده که کودتای نظامی علیه مصدق «تحت هدایت سیا» و بهعنوان بخشی از سیاست خارجی آمریکا انجام شده است.
البته مقامات سیا میگویند که بیشتر سوابق مربوط به کودتای ۲۸ مرداد گم شده یا از بین رفتهاند. آنهم به این دلیل که گاو صندوقها برای نگهداری این اسناد جا نداشتهاند!
کودتا فقط یک عملیات نظامی نبود!
اسناد منتشرشده نشان میدهند که عملیات آژاکس مجموعهای از اقدامات سیاسی، تبلیغاتی و امنیتی را دربرمیگرفت. سیا برای تضعیف مصدق این کارها را انجام داد:
- انتشار تبلیغات منفی در رسانهها
- تلاشهایی برای کاهش حمایت سیاسی از او
- ارتباط با برخی نمایندگان مجلس (شایعاتی مبنی بر خرید رای هم وجود دارد)
- حمایت مالی فراوان از اعتراضات خیابانی
- پشتیبانی از ورود نیروهای نظامی
کرمیت روزولت؛ مُهره سیا در تهران
کرمیت روزولت، مسئولیت اجرای طرح آمریکا در ایران را بر عهده داشت. اسناد منتشرشده از مکاتبات او نشان میدهند که از هفتهها پیش، سیا درباره برکناری مصدق، جایگزینی او با فضلالله زاهدی و نحوه پیشبرد عملیات برنامهریزی میکرد. حتی از قبل، متن بیانیهای برای اعلام پیروزی آماده شده بود. فرمان شاه برای انتصاب زاهدی، یکی از ابزارهای اصلی کودتاچیان بود. در نهایت، زاهدی در روز ۲۸ مرداد از مخفیگاه خارج شد و پس از تسلط نیروهای کودتا، از رادیو خود را نخستوزیر معرفی کرد.
پروپاگاندا؛ جنگی برای تغییر افکار عمومی
سیا تنها به سازماندهی نیروهای سیاسی و نظامی اکتفا نکرد. اسناد منتشرشده نمونههایی از مطالب تبلیغاتی را نشان میدهند که برای تخریب وجهه مصدق تهیه شده بودند؛ از جمله متهم کردن او به همکاری با کمونیستها و ایجاد تصویری از او بهعنوان فردی مستبد و ضد منافع ایران.
هدف، ایجاد این تصور بود که سرنگونی مصدق نه یک مداخله خارجی، بلکه واکنشی از سوی «مردم و نیروهای داخلی» است.
چرا اسناد اینقدر دیر منتشر شدند؟
سالهای سال تلاش شد تا جزئیات نقش آمریکا و بریتانیا در این کودتا پنهان بماند. سیا در دهههای بعد بخش بزرگی از اسناد مربوط به عملیات را منتشر نکرد. حتی در سال ۱۹۹۹، در پاسخ به یک درخواست قانونی، از انتشار تاریخچه ۲۰۰صفحهای عملیات خودداری کرد و تنها بخش بسیار کوچکی از آن را در دسترس گذاشت.
همچنین سیا بارها اعلام کرده که بخش قابل توجهی از اسناد کودتا نیز از بین رفته، هرچند طبق قوانین، سیا مجاز به نابودی این اسناد نبوده است.
کودتا تمام شد؛ پیامدهایش نه!
پس از سرنگونی مصدق، شاه قدرت بیشتری به دست آورد و حکومت زاهدی با حمایت آمریکا و سرکوب مخالفان تثبیت شد. سیا در ماههای پس از کودتا نیز تحولات سیاسی ایران را از نزدیک دنبال میکرد؛ از برخورد با حزب توده گرفته تا اختلافات در دولت جدید.
کودتای ۲۸ مرداد فقط پایان دولت مصدق نبود؛ نقطه عطفی بود که زمینه تسلط بیشتر آمریکا بر ایران را فراهم کرد.
پیام شما به ما