هر مسجد و هیئت یک قرارگاه خدمت
در تجاوز صهیونی-آمریکایی علیه کشورمان که با هدف شکستن اراده ملت و آواره کردن خانوادهها صورت میگیرد، سازههای اجتماعی ریشهدار مثل مساجد و هیئتهای مذهبی نقش ستونهای خیمه جامعه را ایفا میکنند. در فرهنگ اسلامی، مسجد و هیئت نه فقط یک بنای مذهبی، بلکه «قرارگاه عملیاتی» در بحرانها هستند. در حالی که دشمن با بمبهای پیشرفته، زیرساختهای فیزیکی را هدف میگیرد، «شبکه مساجد و هیئتها» به دلیل توزیع گسترده در تمام محلات و پیوند عمیق قلبی با مردم، عملاً آسیبناپذیر است. این نهادها با تلفیق «ایمان» و «امداد»، تهدید آوارگی را به فرصتی برای همبستگی ملی تبدیل میکنند.
مسجد به مثابۀ ستاد بحران
تصور رایج از مسجد، مکانی صرفاً برای نماز و عبادت فردی است. اما قرآن کریم تصویری بهمراتب گستردهتر از مسجد ارائه میدهد. خداوند در سورۀ توبه میفرماید: «مساجد خدا را تنها کسی آباد میکند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده، نماز برپا دارد و زکات بدهد.» (توبه: ۱۸)
نکتۀ ظریف این آیه آن است که آبادانی مسجد را در کنار زکات انفاق و خدمترسانی اجتماعی قرار داده است. یعنی مسجدِ آباد، مسجدی است که هم محلّ عبادت باشد و هم پایگاه خدمت به مردم.
مسجد از آغاز اسلام، نهادی چندکارکردی بوده و در بحرانها نقش محوری ایفا کرده است. مسجد النبی در صدر اسلام، همزمان این کارکردها را داشت:
- مرکز فرماندهی در جنگها
- پناهگاه مهاجران اصحاب صُفّه که خانه و مالی نداشتند در مسجد اسکان داشتند
- مرکز توزیع کمکهای مردمی غنائم و صدقات از مسجد توزیع میشد
-مرکز مشاوره و آرامشبخشی روانی
بیمارستان صحرایی مسجد النبی در جنگ خندق
طبق نقلهای تاریخی، مسجد النبی از همان صدر اسلام، افزون بر کارکرد عبادی، نقش پایگاه امداد و درمان را نیز ایفا میکرده است. کهنترین گزارش از مراکز درمانی در تاریخ اسلام، به جنگ خندق در سال پنجم هجری بازمیگردد. در این نبرد، نوعی بیمارستان صحرایی و سیّار در حیاط مسجد مدینه برپا شده بود. این مرکز درمانی، خیمهای بود متعلق به بانویی جرّاح به نام رُفَیده از قبیلۀ اَسلَم که به فرمان پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله بدون دریافت هیچ مزدی و تنها برای رضای خدا، به درمان مجروحان مسلمان میپرداخت.
به گزارش طبری، سَعد بن مُعاذ، از بزرگان انصار، در این جنگ بر اثر اصابت تیر مجروح شد. حضرت دستور داد او را به خیمۀ رُفَیده منتقل کنند و فرمود: «او را به چادر رُفَیده ببرید تا برای عیادتش راه نزدیک باشد.» (تاریخ الطبری، ج2، ص 583)
هیئتهای مذهبی؛ شبکه مویرگی امدادرسانی
در کنار مساجد، هیئتها نیز به دلیل ساختار منعطف، داوطلبانه و غیردیوانسالار، سریعترین واکنش را در برابر بحران نشان میدهند. هیئت، تجلی مفهوم قرآنی «تعاون» است: «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی» (مائده، ۲).
سنت اطعام که در هیئتها نهادینه شده، در زمان جنگ از یک آیین مذهبی به یک ضرورت حیاتی تبدیل میشود. آشپزخانههای هیئتی، خط مقدم پشتیبانی از جبهه داخلی و مردم آسیبدیده هستند.
کارکردهای عملی مساجد و هیئتها در امدادرسانی
مساجد و هیئتها در بحران جنگ میتوانند و باید این نقشها را ایفا کنند:
یک. پایگاه جمعآوری کمکهای مردمی:
مسجد به دلیل دسترسی آسان در هر محله و اعتماد عمومی مردم، بهترین نقطه برای جمعآوری مواد غذایی، پوشاک، دارو، و وسایل ضروری است.
د. اسکان موقت آوارگان:
برخلاف اردوگاههای سرد و بیروح، مسجد به دلیل تقدس شرعی و فضای معنوی، به آواره جنگی حس «مهمان خدا بودن» را میدهد نه «بیخانمان بودن». این تغییر نگرش، اولین گام در بازسازی روانی آسیبدیدگان است.همانطور که مسجد النبی پناهگاه مهاجران بود، مساجد امروز نیز میتوانند خانوادههایی را که خانهشان تخریب شده، در خود جای دهند. فضای شبستانها، حسینیهها، و حیاط مساجد برای اسکان اضطراری قابل استفاده است.
سه. آشپزخانۀ مرکزی و توزیع غذا:
یکی از فوریترین نیازها در بحران، غذاست. هیئتهای مذهبی که سالها تجربۀ نذریپزی و اطعام در ایام محرم و رمضان را دارند، آمادگی بالایی برای سازماندهی آشپزخانههای مردمی دارند.
چهار. هماهنگی با نهادهای امدادی:
مساجد میتوانند بهعنوان پل ارتباطی میان مردم و نهادهای رسمی هلالاحمر، بسیج، سپاه، ارتش، بهزیستی عمل کنند.
نقش هیئتها در تسکین روحی
هیئتهای مذهبی ظرفیتهای منحصربهفردی برای آرامشبخشی دارند:
یک. روضهخوانی و عزاداری: شاید عجیب بهنظر برسد، اما گریهکردن یکی از مؤثرترین راههای تخلیۀ هیجانی است. مجالس روضه به مردم اجازه میدهد بدون شرم، بگریند و سنگینی دلشان را سبک کنند. داستان مصائب اهلبیت ع به آنها یادآوری میکند که بزرگترین انسانهای تاریخ نیز رنج کشیدهاند و صبرشان ثمر داده است.
دو. دعاهای جمعی: دعاهایی مانند دعای توسل، دعای کمیل، و زیارت عاشورا فضایی معنوی ایجاد میکنند که انسان احساس اتصال به قدرتی فراتر از بحران میکند. وقتی دهها و صدها نفر دست به آسمان بلند میکنند و همصدا دعا میخوانند، حسی از همبستگی و قدرت جمعی شکل میگیرد که مقاومت روانی را افزایش میدهد.
سه. سخنرانی و تبیین: در بحران جنگ، آدمها بیش از هر زمان دیگری نیاز دارند معنایی برای رنجشان بیابند. نیاز دارند کسی به آنها بگوید این درد بیحکمت نیست. نیاز دارند بشنوند که خدا آنها را رها نکرده. مسجد و هیئت دقیقاً همین نقش را ایفا میکنند. سخنرانان میتوانند با بیان آیات و روایات مرتبط با صبر، توکل و وعدۀ الهی، افق امید را پیش چشم مردم ترسیم کنند.
کارکردهای رسیدگی اجتماعی مساجد و هیئتها
ساماندهی نیروهای داوطلب:
مساجد و هیئتها شبکهای گسترده از جوانان با انگیزه دارند که در ایام محرم و سایر مناسبتها فعالیت میکنند. این نیروها در بحران جنگ میتوانند در قالب گروههای جهادی برای آواربرداری، نجات مجروحان، توزیع اقلام ضروری و بازسازی خانهها فعال شوند.
شناسایی نیازمندان واقعی:
امام محله و هیئتامنایی مساجد به دلیل شناخت نزدیک از ساکنان محله، بهتر از هر نهاد دیگری میتوانند خانوادههای نیازمند واقعی را شناسایی و اولویتبندی کنند. این امر از هدررفت منابع و رسیدن کمکها به دست افراد نامستحق جلوگیری میکند.
حمایت از ایتام و بازماندگان:
و پیامبر ص فرمود: أَنَا وَکَافِلُ الْیَتِیمِ فِی الْجَنَّةِ هٰکَذَا وَأَشَارَ بِإِصْبَعَیْهِ
من و سرپرست یتیم در بهشت اینگونه [کنار هم] هستیم و دو انگشتش را نشان داد.
مساجد و هیئتها میتوانند صندوقهای حمایت از ایتام جنگ تأسیس کنند و سرپرستی مستمر این کودکان را بر عهده بگیرند.
مشاورۀ خانوادگی و حل اختلافات:
جنگ فشارهای عصبی شدیدی بر خانوادهها وارد میکند و ممکن است به اختلافات خانوادگی دامن بزند. مساجد با بهرهگیری از روحانیون و مشاوران آگاه میتوانند نقش میانجی و اصلاحگر را ایفا کنند.
توصیههای عملی
۱. تشکیل ستاد بحران در هر مسجد شامل مسئولان امداد، بهداشت، تغذیه، اسکان، و امنیت
۲. آموزش امدادگری به هیئتیها و خادمین مساجد از قبل از وقوع بحران
۳. ایجاد انبار ذخیرۀ اقلام ضروری آب، غذا، دارو، پتو در هر مسجد
۴. راهاندازی خط ارتباطی تلفنی و پیامکی برای اعلام نیازها و هماهنگی کمکها
۵. حضور مشاوران روانشناس در کنار روحانیون مسجد برای ارائۀ خدمات رواندرمانی
۶. مستندسازی فعالیتها برای شفافیت و جلب اعتماد بیشتر مردم
۷. توجه ویژه به زنان، کودکان، سالمندان و معلولان که آسیبپذیرترین اقشار در بحران هستند
پیام شما به ما