نیاز به انسولین برای بسیاری از افراد مبتلا به دیابت، بهویژه دیابت نوع ۲، اغلب با ترس یا احساس شکست همراه است. اما از نظر علمی، این تنها یک ابزار مدیریتی برای جبران کمبود هورمونی است که بدن دیگر قادر به تامین آن نیست.
دیابت و نقش انسولین
دیابت ملیتوس یک بیماری مزمن متابولیک است که با افزایش سطح قند خون (هایپرگلیسمی) همراه است. این افزایش به دلیل مشکل در تولید انسولین، عملکرد انسولین یا هر دو رخ میدهد. انجمن دیابت آمریکا و مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها گزارش میدهند که دیابت دو نوع اصلی دارد:
نوع اول: بیماری خودایمنی که سلولهای تولیدکننده انسولین در پانکراس نابود میشوند و تولید انسولین تقریباً صفر میشود.
نوع دوم: شایعترین نوع، که با مقاومت به انسولین (سلولها به انسولین پاسخ مناسب نمیدهند) و کاهش تدریجی عملکرد سلولهای بتا همراه است.
انسولین هورمونی است که توسط پانکراس ترشح میشود و قند خون را به سلولها منتقل میکند تا به عنوان انرژی استفاده یا ذخیره شود. در افراد سالم، قند خون ناشتا معمولاً بین ۷۰ تا ۹۹ میلیگرم در دسیلیتر است. در دیابت، عدم تعادل باعث عوارض بلندمدت مانند بیماریهای قلبی-عروقی، آسیب عصبی، آسیب شبکیه چشم و آسیب کلیه میشود. هدف درمانی معمولاً سطح هموگلوبین A۱c کمتر از ۷ درصد برای اکثر بزرگسالان غیرباردار است. البته برای سالمندان یا افراد با سابقه افت قند خون شدید، این هدف ممکن است تا ۷.۵ یا ۸ درصد تعدیل شود.
چه زمانی فرد دیابتی به انسولین نیاز پیدا میکند؟
تصمیم برای شروع انسولین بر اساس نوع دیابت، پیشرفت بیماری، سطح کنترل قند خون و عوامل فردی مانند سن، بیماریهای همراه و سبک زندگی گرفته میشود. راهنماهای انجمن دیابت آمریکا بر درمان شخصیسازیشده و اولویتدهی به داروهای جدید تأکید دارند.
دیابت نوع اول
در دیابت نوع اول، انسولین از لحظه تشخیص ضروری است زیرا پانکراس تقریباً هیچ انسولینی تولید نمیکند. بدون انسولین، خطر کتواسیدوز دیابتی (وضعیت تهدیدکننده حیات با تولید کتونها) وجود دارد. علائم شامل تشنگی شدید، ادرار مکرر، کاهش وزن بیدلیل، خستگی و تاری دید است.
بیماران معمولاً از چندین تزریق روزانه یا پمپ انسولین استفاده میکنند: انسولین پایه (طولانیاثر) برای پوشش پایه و انسولین بولوس (سریعالاثر) برای وعدههای غذایی.
تشخیص با آزمایش خون مانند قند ناشتا ۱۲۶ میلیگرم در دسیلیتر یا بالاتر، تست تحمل گلوکز خوراکی ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر یا بالاتر در ساعت دوم، یا قند تصادفی ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر یا بالاتر با علائم تأیید میشود. قند تصادفی به قند خون در هر زمانی از روز گفته میشود، نه لزوماً پس از ناشتایی. سطح پپتید C پایین و آنتیبادیهای خودایمنی نوع اول را تأیید میکند.
در موارد شدید (مانند کتواسیدوز)، شروع انسولیندرمانی غالباً در شرایط بستری در بیمارستان انجام میگیرد.
دیابت نوع دوم
در دیابت نوع دوم، انسولین معمولاً در مراحل اولیه لازم نیست؛ تغییرات سبک زندگی و داروهای خوراکی اغلب کافی است. اما انجمن دیابت آمریکا توصیه میکند انسولین زمانی شروع شود که:
هموگلوبین A۱c بیشتر از ۹ تا ۱۰ درصد باشد همراه با علائم هایپرگلیسمی یا کاتابولیسم (کاهش وزن، خستگی) یا قند خون ≥۳۰۰ میلیگرم در دسیلیتر
کنترل قند با حداکثر دوز داروهای غیرانسولینی ممکن نباشد.
وجود نقص عملکرد کبدی یا کلیوی که مانع از مصرف بسیاری از داروهای خوراکی میشود.
بیماری پیشرفت کند و عملکرد سلولهای بتا کاهش یابد (تا ۵۰ درصد بیماران در ۱۰ سال اول به انسولین نیاز پیدا میکنند).
نشانههای کلیدی:
هایپرگلیسمی مداوم (هموگلوبین A۱c بیشتر از ۱۰ درصد علیرغم درمان حداکثری).
رویدادهای حاد مانند عفونت، جراحی یا مصرف کورتیکواستروئید.
بستری شدن یا بارداری (برای کنترل دقیق).
امروزه انسولین زودتر شروع میشود اگر تغییرات سبک زندگی و داروها کافی نباشند. در راهنمای سال ۲۰۲۶، اولویت با داروهای جدید مانند آگونیستهای گیرنده GLP-۱ یا دوگانه GIP/GLP-۱ (مانند تیرزپاتید) قبل از انسولین است، مگر در موارد کمبود شدید انسولین یا علائم شدید
وقتی انسولین شروع شد، چگونه از افزایش شدید دوز جلوگیری کنیم؟
افزایش دوز انسولین اغلب به دلیل مقاومت انسولینی پیشرونده، افزایش وزن، مصرف بالای کربوهیدرات یا عدم رعایت رژیم رخ میدهد. مطالعات نشان میدهند ترکیب انسولین با داروهای جدید و تغییرات سبک زندگی میتواند نیاز به افزایش دوز را کاهش دهد.
تغییرات سبک زندگی به عنوان پایه
انجمن دیابت آمریکا بر شش ستون سبک زندگی تأکید دارد: تغذیه گیاهیمحور، فعالیت بدنی، خواب کافی، مدیریت استرس، روابط اجتماعی و اجتناب از مواد مضر. کاهش وزن ۵ تا ۱۰ درصد حساسیت به انسولین را افزایش میدهد و نیاز به دوز را کم میکند.
ترکیب با داروهای غیرانسولینی
آگونیستهای گیرنده GLP-۱ یا دوگانه GIP/GLP-۱ (مانند سماگلوتید یا تیرزپاتید) : باعث کاهش وزن، بهبود کنترل قند بدون افزایش خطر افت قند خون میشوند. مطالعات نشان میدهند این داروها دوز انسولین را ۲۰ تا ۴۰ درصد کاهش میدهند.
مهارکنندههای SGLT۲ (مانند امپاگلیفلوزین) : محافظت قلبی-کلیوی و کاهش وزن دارند.
متفورمین ادامه یابد مگر منع مصرف.
آموزش و نظارت دقیق
استفاده از مانیتورینگ مداوم گلوکز (CGM) برای شناسایی الگوها و تنظیم دوز. انجمن دیابت آمریکا توصیه میکند این دستگاه برای همه افراد تحت انسولین استفاده شود.
تنظیم خودکار دوز با حمایت پزشک: افزایش ۱ تا ۲ واحد هر ۳ روز تا رسیدن به هدف قند ناشتا بدون افت قند خون.
جلوگیری از بیشازحد پایه بودن انسولین
نشانهها شامل تفاوت زیاد قند قبل از خواب تا صبح (بیش از ۵۰ میلیگرم در دسیلیتر)، افت قند خون یا نوسان بالا است. در این موارد، به جای افزایش انسولین پایه، انسولین وعدهای اضافه کنید.
افزایش دوز انسولین اغلب به دلیل مقاومت انسولینی پیشرونده، افزایش وزن، مصرف بالای کربوهیدرات یا عدم رعایت رژیم رخ میدهد. مطالعات نشان میدهند ترکیب انسولین با داروهای جدید و تغییرات سبک زندگی میتواند نیاز به افزایش دوز را کاهش دهد
رژیم غذایی کمکربوهیدرات یا مدیترانهای
مطالعات نشان میدهند رژیم کمکربوهیدرات حساسیت انسولین را افزایش میدهد و نیاز به دوز را کم میکند. فیبر بالا (حداقل ۱۴ گرم به ازای هر ۱۰۰۰ کالری) و پروتئین کافی مفید است.
با این رویکردها، بسیاری از بیماران جدیداً شروعشده به انسولین، دوز را در حد پایین نگه میدارند یا حتی کاهش میدهند.
تکنیک چرخش محل تزریق
تزریق مکرر در یک نقطه باعث ایجاد لیپوهیپرتروفی (تجمع چربی زیر پوست) میشود که جذب انسولین را مختل کرده و بیمار را مجبور به افزایش دوز کاذب میکند. چرخش منظم محل تزریق (حداقل ۱ سانتیمتر فاصله بین تزریقها) برای جلوگیری از لیپوهیپرتروفی و پایداری دوز حیاتی ضروری است.
زمانبندی وعده غذایی
در مورد انسولینهای سریعالاثر، تزریق ۱۵ تا ۲۰ دقیقه قبل از غذا، به جای بلافاصله قبل از غذا، از جهش ناگهانی قند خون بعد از غذا جلوگیری کرده و نیاز به دوزهای اصلاحی را در ادامه روز کاهش میدهد.
مدیریت استرس و خواب
کمخوابی و استرس مزمن باعث ترشح کورتیزول میشود که به شدت مقاومت به انسولین را بالا میبرد.
افراد تحت انسولین چگونه دوز را کاهش دهند؟
کاهش دوز انسولین در دیابت نوع دوم ممکن است اگر کنترل قند خوب باشد، وزن کاهش یابد یا داروهای جدید اضافه شود. اما باید تحت نظارت پزشک و با احتیاط انجام شود تا از بازگشت هایپرگلیسمی جلوگیری شود.
کاهش وزن و تغییرات سبک زندگی
کاهش وزن ۱۰ تا ۱۵ درصد (با رژیم و ورزش) میتواند مقاومت انسولینی را معکوس کند. مطالعات نشان میدهند کاهش وزن شدید (مانند جراحی کاهش وزن یا رژیم بسیار کمکالری) منجر به بهبودی بیماری و کاهش یا قطع انسولین در ۳۰ تا ۶۰ درصد موارد میشود.
اضافه کردن داروهای حساسیتزا
آگونیستهای گیرنده GLP-۱ یا تیرزپاتید: مطالعات واقعی نشان میدهند کاهش دوز انسولین تا ۱۰ تا ۴۴ واحد روزانه با حفظ کنترل هموگلوبین A۱c.
مهارکنندههای SGLT۲: موجب کاهش نیاز به انسولین و محافظت از ارگانها میشوند.
رژیم غذایی هدفمند
رژیم مدیترانهای یا کمکربوهیدرات: برای کاهش انسولین مورد نیاز.
افزایش فیبر، پروتئین و چربیهای سالم. مطالعات نشان میدهند رژیم کمکربوهیدرات انسولین را تا ۵۰ درصد کاهش میدهد.
بشقابتان را این طوری آماده کنید:
نیمی از بشقاب: سبزیجات غیرنشاستهای (بروکلی، قارچ، فلفل دلمهای) برای تأمین فیبر
یکچهارم بشقاب: پروتئینهای بدون چربی (سینه مرغ، ماهی، تخممرغ)
یکچهارم بشقاب: کربوهیدراتهای پیچیده (کینوا، جو دوسر، برنج قهوهای)
ترتیب خوردن: ابتدا فیبر و پروتئین، سپس کربوهیدرات؛ این کار پیک قند خون را صاف میکند
ورزش منظم
فعالیت هوازی همراه با تمرین مقاومتی حساسیت انسولین را افزایش میدهد. حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته.
افزایش حساسیت به انسولین با فعالیت پس از غذا
حتی ۱۰ دقیقه پیادهروی سبک بلافاصله بعد از وعدههای غذایی میتواند نیاز به انسولین بولوس (وعدهای) را به شدت کاهش دهد.
استفاده از قانون کربوهیدرات هوشمند
به جای حذف کربوهیدرات، استفاده از ترتیب خوردن (اول فیبر و پروتئین، سپس کربوهیدرات) باعث میشود پیک قند خون صافتر شود و پزشک بتواند دوز انسولین را راحتتر کم کند.
پروتکل کاهش تدریجی
کاهش دوز نباید ناگهانی باشد. معمولاً دوز انسولین پایه در صورت افت قند خون یا کاهش وزن چشمگیر، هر بار به میزان ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش مییابد و فرد باید حداقل ۳ تا ۵ روز روی دوز جدید بماند تا اثر آن را ارزیابی کند.
در صورت هموگلوبین A۱c پایین، دوز اولیه کم و مدت دیابت کوتاه، موفقیت بالاتر است.
نظارت هفتگی با مانیتورینگ مداوم گلوکز ضروری است.
نظارت و پیگیری
هر ۳ تا ۶ ماه هموگلوبین A۱c چک شود. اگر افت قند خون رخ دهد، دوز فوری کاهش یابد.
مطالعات نشان میدهند کاهش انسولین در بیماران با هموگلوبین A۱c پایین، دوز اولیه کم و مدت دیابت کوتاه موفقتر است. اما شواهد باکیفیت محدود است و همیشه تحت نظر پزشک انجام شود.
نتیجهگیری
انسولین یک شکست نیست، بلکه یک پل برای رسیدن به سلامت است. امروزه با ظهور نسل جدید داروها مانند مونجارو یا تیرزپاتید، مفهوم دیابت معکوس به یک واقعیت علمی تبدیل شده است. با ترکیب این تکنولوژیهای دارویی، نظارت مداوم و تغییرات ساختاری در سبک زندگی، بسیاری از افراد میتوانند دوز انسولین خود را به حداقل رسانده و کیفیت زندگی خود را به سطح افراد غیردیابتی برسانند. همیشه باید درمان شخصیسازیشده و تحت نظر متخصص باشد تا از عوارض جلوگیری شود.
پیام شما به ما