تاثير اسلام بر نوروز آنچه در پي مي‌آيد حاصل گفت‌وگوي مرکز خبر حوزه با حجت‌الاسلام‌ والمسلمين حسن عرفان از محققان و پژوهشگران حوزه است که به صورت موضوعي تقديم خوانندگان ارجمند مي‌شود. * تبيين واژه عيد چند مقوله درباره عيد نوروز مانند واژه عيد ، اهميت و تاريخچه آن در اسلام بايد مورد واکاوي بيشتر قرارگيرد و مي‌تواند موضوع مناسبي براي محققين و پژوهشگران حوزوي باشد؛ واژه عيد عربي است و از «‌‌عود» گرفته شده و به معناي چيزي است که باز مي‌گردد، چون هر عيدي و هر سالي تکرار مي‌شود، از اين رو به آن عيد مي‌گويند. * عيد در منابع اسلامي اين لفظ يک بار در آيه 114 سوره مائده قرآن کريم وارد شده و همچنين کلمه « عيادت» نيز از اين ماده است چون کسي که بيمار است پيوسته زيارت مي‌شود، بنابراين ديدار از مريض در فرهنگ اسلامي « عيادت » خوانده شده است و همچنين در حکمت 428 نهج البلاغه از اميرالمومنين(ع) حديثي نقل شده که بسيار سازنده و آموزنده است که حضرت فرمودند هر روزي که خدا در آن معصيت نشود، آن روز عيد است. * اعياد در ملل و نحل مختلف اعياد ملل و جوامع مختلف به سه دسته شامل، عيد‌هاي باستاني، مذهبي، ملي و سياسي تقسيم مي شود به عنوان مثال: عيد نوروز، عيد باستاني ايرانيان است؛ البته عيدهاي باستاني ملل گوناگون توسط نياکان و اجداد انسان ها براساس رخ‌داد‌ها و قرارداد‌هاي خاصي تثبيت و برگزار ‌مي‌شود که در‌ طول تاريخ‌ تغييري ‌نکرده و عيد شمرده شده است . * ويژگي‌هاي اعياد سياسي و ملي عيد‌هاي سياسي و ملي ملت‌ها روزهايي است که اين ملت‌ها به استقلال رسيده‌اند و يا حادثه مهمي در اين کشور رخ داده که همه جامعه را تحت تاثير خود قرار داده است، البته برخي ملل روزهاي آغاز انقلاب‌ها را عيد ملي و سياسي مي‌دانند، همچنين عيد‌هاي مذهبي هر ملتي به وابستگي مذهبي آنها بستگي دارد، به عنوان مثال، عيد کريسمس در ميان مسيحيان عيد بزرگي است و در ميان مسلمانان نيز 4 عيد مذهبي وجود دارد که روز جمعه، عيد فطر، عيد قربان و عيد غدير خم از اعياد اسلامي است که روز عيد غدير ‌عيد‌الله‌اکبر شماره شده است، و عيد نوروز نيز جز اعياد باستاني ملت ايران است و جز اعياد مذهبي ايرانيان نيست. * تاثيرات اسلام در نوروز البته نوروز در آن زمان، خاص و عام داشت و سيستم طبقاتي در بزرگداشت نوروز حکم فرما بود و نظام طبقاتي نسبت به اين سنت باستاني وجود داشت لذا روز عيد براي عامه مردم و اقشار ضعيف و فرودستان جامعه فقط روز نخست سال بود و روز عيد براي بزرگان، حاکمان، خان ها و ... از روز نخست تا ششم ادامه داشت. البته بايد گفت که بعد ها اين نظام طبقاتي را اسلام فروريخت و دگرگون کرد و همه طبقات را برداشت و تبعيض را نسبت به اين سنت باستاني کنارگذاشت و دستورداد در دين اسلام در برگزاري عيد و بزرگداشت عيد، سيستم طبقاتي وجود نداشته باشد. تحول ديگري که اسلام ايجاد کرد اين بود که عيد براي خان ها، فرماندهان و حاکمان بود و سنت نوروزي اين بود که تحفه اي از سوي مردان فرودست و زير دست براي مردان فرادست و حاکمان مي‌بردند لذا « نوروزي» تحفه‌اي بود که رعيت‌ها براي فرماندهان و کشاورزان براي خان‌ها و فئودال ها مي بردند و هديه اي بود که فرودستان به فرادستان پيش‌کش مي‌کردند و در حقيقت مکيدن خون جديدي بود از سوي پادشاهان. نکته ديگر اين است که « عيد» در معارف اسلامي اصطلاحي عرفاني و واژه‌اي کليدي در عرفان اسلامي است لذا به زماني که چيزي بر دل تجلي مي‌کند « عيد» مي‌گويند بنابراين اگر در صبحگاه حتي در يک روز عادي انوار الهي بر دل ما تجلي کرد، آن صبحگاه « عيد» تاريخ زندگي ما است، البته بر چيزي که در دل تجلي مي‌کند نيز « عيد» مي گويند و عطار در اين باره مي‌گويد: اي بلبل خوش نوا، فغان کن عيد است نواي عاشقان کن چون سبزه ز خاک سر برآورد ترک دل و ترک بوستان کن . * عيد نوروز در تاريخ بيش از 3 هزار سال قبل، « جمشيد» روز تحويل آفتاب به برج حَمَل را نوروز ناميد، ما بروج آسماني داريم و هر برج نامي دارد و يکي از اين برج ها حمل است و به معناي ميش و بره نر، چون صورت اين ستارگان شبيه ميش است، وقتي از نظر هيئت، آفتاب در آغاز برج حمل قرار مي‌گيرد تحويل آفتاب به برج حمل ناميده مي شود لذا وقتي آفتاب وارد برج شود آن را شرف آفتاب يا شرف شمس يا شرف قمر نيز مي نامند که اين روز، روز نخست سال است، اين ورود را نوروز مي‌گويند؛ يعني روز اول فروردين؛ در بيش از 3 هزار سال پيش پادشاهي ايراني به نام « جم» اين روز را به عنوان روز عيد ايرانيان ناميد لذا زادگاه عيد نوروز 3 هزار سال پيش است و آن زمان به اين پادشاه « جم» مي‌گفتند؛ وقتي اين روز را عيد باستان ناميد « جم» نيز به «‌جمشيد» معروف شد چون کلمه « شيد» به معناي شعاع خورشيد است، بنابراين زادگاه نوروز 3 هزار سال قبل است. * نوروز و تحول نوروز تحويل است نه تحول و به قول مرحوم آيت الله طالقاني، اسلام دين تحول و دگرگوني، جنبش و انقلاب و انساني است، ولي نوروز، روز تحويل است که بايد ما به تحول تبديل کنيم، يعني نوروز فقط تحويل دو پديده مادي و فلکي است، يعني تحويل آفتاب به برج حمل، ولي اسلام به دنبال دگرگوني عظيم فکري، عقلي، فطري اجتماعي، سياسي و ملي است و دنبال تحول بزرگ و يک رنسانس و دگرگوني و انقلاب انساني است. اين روز از بيش از 3 هزار سال پيش به عنوان روز عيد ايرانيان شمرده شده که بعداً در طول تاريخ گرامي داشته شد و پيوسته در تاريخ اسلام نيز تحولاتي را شاهد بود، به عنوان مثال در زمان جلال‌الدين ملک شاه سلجوقي، او براي اينکه به نوعي ثبات در اين روز برسد، دانشمندان هيئت را جمع کرد تا بر اساس دستگاه هاي هيئت بط‌ليموس (که به غلط هيئت بطلميوس رايج است که بايد تذکر داد که بطلميوس غلط مشهور است و صحيح آن بط‌ليموس است) روز دقيق تحويل آفتاب به حمل را مشخص کنند که اين کار زير نظر عمر خيام از منجمين و رياضي‌دانان معروف صورت گرفت و در آن روز با آن دستگاه‌ها دقيق ترين روز را مشخص کردند و آن روز را روز نوروز سلطاني ويا نوروز جلالي ناميدند، چون ملک شاه سلجوقي، «سلطان» بود و اسم او نيز «جلال الدين» بود لذا نوروز جلالي نيز مي‌گويند و اين دو پسوند براي نوروز معروف شد که در بسياري از کتب تاريخي و تقويم ها نوشته شده به عنوان مثال : اميرکبيردر برج حمل نوروز سلطاني يا جلالي به شهادت رسيد. البته نوروز در آن زمان، خاص و عام داشت و سيستم طبقاتي در بزرگداشت نوروز حکم فرما بود و نظام طبقاتي نسبت به اين سنت باستاني وجود داشت لذا روز عيد براي عامه مردم و اقشار ضعيف و فرودستان جامعه فقط روز نخست سال بود ، البته بايد گفت که بعد ها اين نظام طبقاتي را اسلام فروريخت و دگرگون کرد و همه طبقات را برداشت و تبعيض را نسبت به اين سنت باستاني کنارگذاشت و دستورداد در دين اسلام در برگزاري عيد و بزرگداشت عيد، سيستم طبقاتي وجود نداشته باشد. * طبيعت و حيات دروني نوروز، عيد متغير و قراردادي صرف نيست، بلکه يک عيدي است که با آغاز فرايند دگرگوني طبيعي جهان و آغاز فصل بهار همساني دارد و اين بهار يک اصطلاح عرفاني دارد که منظور عرفا از بهار، وجد، حال و نشاط روحي است، البته نکته قابل توجهي است که در قرآن کريم از «ربيع» نامي برده نشده، ولي از پديده ربيع که احيا و زنده سازي است، نام برده شده و با همان تعبير احيا نام برده است . خداوند در قرآن در آيه 65 سوره نحل درباره ربيع نکاتي را مي فرمايد و در روايات نيز کاربرد ربيع خيلي مهم است و از آن به عنوان عوامل، رويش و زايش و فصل دگرگوني ياد شده است که به عنوان مثال در حديثي از اميرالمومنين(ع) آمده است: در قرآن کريم تفقه کنيد که قرآن بهار دل ها است يعني قرآن دلها را به زايش و رويش به زندگي فرا مي خواند و در برخي زيارات در وصف ائمه اطهار آمده است « ربيع الانام» يعني شما اهل بيت (ع) بهار انسان ها هستيد يعني اهل بيت (ع) فصل رشد و دگرگوني و زيبا زيستن و با طراوت زيستن و زنده شدن براي انسان ها هستند که اين تعاريف در معارف اسلامي کاويدني است و اين تعابير مجازي بسيار دقيق است . * اقتران غدير و نوروز در برخي روايات نيروز آمده که همان تصريف عربي نوروز است، البته اين نکته قابل توجه است که نوروز در دين اسلام نماد سه چيز است، نماد اعتدال و در هر سال فقط دو روز و شب مساوي اند که يکي از آن دو روز، نوروز است که مظهر اعتدال است و از ارزش‌هاي بزرگ انساني و اسلامي است و همچنين نوروز مظهر رستاخير و بعث الهي است که در روايات آمده، همان طور که طبيعت در نوروز زنده مي شود، انسان‌ها نيز زنده مي‌شوند که نماد رستاخيز اسلامي است و مهم تر از همه اقتران روز عيد غدير با روز نوروز است، روزي که پيامبر اکرم(ص) دستان امام علي (ع) را به عنوان امام و ولّي مردم در غدير خم بالا بردند، آن روز دقيقاً اقتران داشت با نوروز و لذا به نوروز جلوه ديگري داد به همين خاطر در بعضي از روايات از اين روز تمجيد شده و لباس نو پوشيدن در آن روز سفارش شده بود. در حقيقت سالگشت نوروز، بزرگداشت سالگشت شمسي غدير است و اگر بتوانيم اين عنوان را دوباره زنده کنيم به نکته بسيار مهم و حساسي رسيده ايم.البته بايد اين مطلب را زنده کنيم و بعضي از ائمه روي اين نکته توجه فراواني داشتند، چون اگر عيد نوروز به عيد غدير گره بخورد، شيعه کار بزرگي کرده است بايد براي غدير بزرگ دو بزرگداشت قمري و شمسي برگزار کرد، قمري آن 18 ذيحجه و شمسي آن اول فروردين مي‌باشد، چون بايد اين مطلب را زنده کرد و غدير اهميت فراواني براي شيعيان دارد، لذا جا دارد در دو بزرگداشت شمسي و قمري ياد شود و نکته ديگر اين جاست که اگر ائمه اطهار (ع) در عيد نوروز عيدي مي دهند و جشن مي‌گيرند در حقيقت پيوند عميق بين سنت ايرانيان و سنت مذهبي ايجاد کرده‌اند و بين تحويل و تحول اتصال بزرگ رخ داده است. اين نکته بسيار مهم است که ما بايد روي اعياد مذهبي خود، مخصوصا عيد غدير برنامه‌ريزي‌هاي فراواني کنيم چون غدير، روز سازندگي، تحول، روز امامت و ولايت، روز سرنوشت و پيوند مردم با امامت است و امامت نقش مهم و سرنوشت سازي در روند زندگي مردم دارد. * آداب و سنن عيد نوروز آداب و سنن مردم در اعياد، فرهنگ و تمدن ملل مختلف را نشان مي‌دهد، البته آداب و سنن در ملل گوناگون مختلف است، مثلا در عيد يهوديان کشتن انسان و خون گرفتن از انسان و داخل نان ريختن مطرح است و در بعضي عيد‌هاي مسيحيان با شراب خمير و نان درست مي‌کنند، لذا اين اعياد سنن قابل توجهي است و هويت و عظمت برخي ملل و يا سقوط و رکود و جمود برخي ديگر را نشان مي دهد و عيد هر ملتي در خور فرهنگ آن ملت است. البته همين مسيحيان در کريسمس، شخصي به نام بابانوئل دارند که با ريش سفيد، نماد پيران جامعه است و به خانه ها مي‌آيند و براي کودکان هديه مي آورد و اين امر پيوند کودکان با پيران و پيوند کودکان با دين و مسيح را از نخستين روزهاي زندگي محکم مي کند. * پيراستگي و نظافت اسلام نيز به عيد نوروز 11آداب و سنن زيبا و غني را تزريق کرده است، يکي از آنها پيراستگي نظافت و بهداشت است که در ميان ايرانيان به خانه تکاني معروف شده است، بدون شک اسلام دين بهداشت و نظافت و پيراستگي است و «ويل‌دورانت» مي گويد: فرانسوي ها توالت نداشتند و ساخت آن را از مسلمين يادگرفتند همچنين درجنگ هاي صليبي وقتي مسلمين شکست خوردند، در بين ارتش مسيحيان نفوذ کردند و فرمانده ارتش مسيحيان اعلام کرد بايد مسلمين را شناسايي کنيم و راه شناخت آنها از ميان مسيحيان اين است که هر که بوي عطر و تميزي مي دهد مسلمان است و هر که بوي عرق و کثيفي مي دهد مسيحي است، چون اسلام به پاکي و پاکيزگي توجه زيادي دارد، لذا پيراستگي و نظافت را اسلام به عيد نوروز و آداب آن ترزق کرده که بسيار زيبا است. * محاسبه نفس از آدابي که در بين کاسبان و تاجران و رعايت مي‌شد، محاسبه مالي است که قاعدتا در اول سال مطرح است و توده هاي مردمي که دستي بر اقتصاد دارند قبل و در آستانه عيد دست به محاسبه مالي مي‌زنند که از نظر اسلام اگر براي خارج کردن خمس و زکات و حقوق ديگر باشد واجب شرعي است، نکته اينجا است که اسلام ياد مي‌دهد در پايان سال همانطور که محاسبه مالي مي کنيم محاسبه نفساني کنيم يعني يک سال عمر خود را مورد بازبيني قرارداده و قبل از آنکه به حساب ها رسيدگي کنند به حسابمان رسيدگي کنيم. * ديد و بازديد از سنت هاي بسيار ارزشمند فرهنگ اسلامي است وکسي که مومني را زيارت کند،گويا خدا را در عرش زيارت کرده و کسي که در راه ديدن مومن به مشکلي برخورد کند خدا هفتاد مشکل از او را برطرف مي کند. * صلح و آشتي از آداب و سنن ديگر نوروز صلح و آشتي دادن است که ميان ايرانيان رسم است، دل هاي کينه ورز را به هم نزديک مي کردند و صلح مي دادند و اين از پيام هاي بسيار ارزشمند قرآن است که بين مومنين صلح ايجاد کنيد تا روابط اصلاح شود. * نو پوشي ، تميز پوشي، مصافحه و معانقه از ديگر آداب اسلامي تزريق شده در عيد نوروز نو پوشي و تميز پوشي است که از ارزش هاي بزرگ اسلام است و همچنين بوسيدن از آداب ديگر آن است، البته دين اسلام جامع است و براي همه کلان رفتارهاي انساني و ريزه کاري هاي انسان برنامه دارد، لذا براي بوسيدن نيز برنامه دارد و اين نکته گفتني است و بايد توجه کرد که دين اسلام مي فرمايد بوسيدن پدر و مادر عبادت است و بوسيدن فرزندان درجات بهشت را بالاتر مي برد و در معارف اسلامي، بين اجر و درجه مثل نظاميان تفاوت است، گاهي کسي کاري مي کند که براي يک بار ارج مي‌نهند و گاهي کاري مي‌کند که درجه مي‌دهند و تا آخر عمر از آن درجه بهره‌مند است، لذا در اسلام بوسيدن سفارش شده و در معارف اسلامي گفته شده که بوسيدن، عقده زدايي مي‌کند و بوسيدن پيام ساکت محبت است. ثواب دارد چون پيشاني جاي سجده خدا و عبادتگاه خدا است که بوسيده مي‌شود، همچنين مصاحفه و دست دادن از آداب ديگر عيد است و در روايات آمده تا دستان مومنين در دست يک ديگر است همچون برگ پاييز گناهانشان مي ريزد. * نقدي بر روبوسي‌هاي امروزي مواجهه از سنن اسلامي نيست، يعني چهره بر چهره ساييدن از سنن اسلامي نيست، بايد آن را واکاوي کرد و ديد از کجا آمده است البته در اسلام معانقه وجود دارد، ولي نبايد به صورت مواجهه انجام شود، چون معانقه کاملا بهداشتي است و مواجهه غير بهداشتي است و اين مطلب در خور نوشتن مقاله علمي و بزرگان مي‌باشد که بايد دقت بيشتري در اين نکته داشته باشند. * سفر کردن سفر کردن از آداب ديگر است و از لازمه هاي زندگي بشر مي‌باشد و همواره هجرت ها در طول تاريخ تمدن ساز و تمدن پرور بوده است و سفر ها در ايام عيد با هدف صله رحم، تفريح و يا زيارت انجام مي شود که بسيار نيکو است. * زيارت اهل قبور يکي از چيزهايي که اسلام به نوروز تزريق کرده صله قبور است و اين که مردم از اموات و گذشتگان ياد مي کند اين سنت از اديان الهي است و مختص به اسلام نيست . زيارت قبور سنت بسيار شايسته و بايسته است. * دعاي هنگام تحويل سال يکي از زيباترين چيزهايي که اسلام به عيد نوروز تزريق کرده، قرين شدن تحويل سال با دعا است و پيوند تحويل با دعا از افتخارات اسلام است که اين سنت باستاني را بازسازي کرده است و يکي از لحاظات نوراني وشکوه‌مند لحظه تحويل سال در زيارتگاه هاي معصومين‌(ع) است، لحظات خاص نيايش و کرنش در برابر خدا که اسلام به عيد نوروز تزريق کرده است که هزاران هزار نفر لحظات تحويل سال را در جوار حرم اهل بيت‌(ع) با حالات دعا و نيايش آغاز مي کنند. * هديه دادن به ديگران يکي از آداب ديگري که همواره در عيد نوروز وجود داشته، هديه دادن است که به شکلي شايسته است البته در نوروز باستان فرودستان هديه مي دادند و اسلام آن را دگرگون کرده است و بزرگان به بينوايان و مسکينان هديه مي دهند که با ساز و کار اسلام همساني عميقي دارد. * انتقال ارزشها به نسل جوان بدون شک راه انتشار حق مانند راه انتشار باطل است و بايد امروز از طريق شيوه‌هاي روز دنيا معارف خود را به مردم معرفي کنيم و بايد ياد بگيريم که چگونه دين خود را تبليغ کنيم، چون حق با دين اسلام است و در دورن آدمي نفوذ مي کند و تنها کافي است، اين بيانات حق به گوش جهانيان رسانده شود خودش در قلوب مردم نفوذ مي کند. تهيه و تنظيم حسن رضايي گروه حوزه علميه