آيت الله مهدي حائري يزدي حيات علمي استاد تدريس آثار استاد حيات علمي استاد آيت اللَّه دکتر شيخ مهدي حائري يزدي درسال 1301ش (1341ق) در بيت علم و تقوا و فضيلت، از صُلب آيت اللَّه العظمي حاج شيخ عبدالکريم حائري يزدي، مؤسس عالي قدر حوزه علميه قم، به دنيا آمد. وي پس از گذراندن مقدمات و سطوح عاليه در اين شهر نزد برادر بزرگوارش، آيت اللَّه مرتضي حائري و آيت اللَّه سيد محمدرضا گلپايگاني، در محضر پر فيض حضرت امام خميني(ره)، به آموختن متون کلامي و فلسفي و نزد آيات عظام: سيدمحمد حجت کوه کمرهاي، سيدمحمدتقي خوانساري و سيد حسين بروجردي به فراگيري دروس خارج فقه و اصول پرداخت و مباني علمي خويش را استوار ساخت. وي پس از دريافت درجهي اجتهاد در سال 1339 ش، به نمايندگي آيت اللَّه بروجردي، رهسپار آمريکا شد و رسيدگي به امور شيعيان آنجا را برعهده گرفت و مدارج تحصيل در فلسفهي غرب را تا سطوح بسيار عالي طي نمود. دکتر حائري يزدي، دورهي ليسانس را در دانشگاه جورج تاون، فوق ليسانس را در هاروارد و دکتري را در دانشگاه ميشيگان و تورنتو با درجهي ممتاز به اتمام رساند. رسالهي دکتري ايشان با عنوان «علم حضوري» اصول معرفتشناسي در فلسفهي اسلامي (the Principles of epistemology in islamic philosophy, knowledge by presence) يکي از کتب برجسته و عالي در موضوع خود است که طي 9 سال و با نظارت چند تن از بزرگترين استادان فلسفه در غرب نگاشته شد و با اين رساله به اخذ درجهي دکتري در رشتهي «فلسفهي آنالتيک» نايل شد. تدريس دکتر حائري يزدي، در طول عمر پربرکت خود در دانشگاهها و مؤسسههاي علمي مختلف به تدريس پرداختند؛ از جمله: -1 تدريس الهيات و فلسفه در دانشکدهي الهيات دانشگاه تهران که در خلال سالهاي 1344 الي 1348، فلسفه ابن سينا و صدرالمتألهين را براي شاگردان خود تدريس ميکردند. -2تدريس فلسفهي اسلامي در مدرسهي سپهسالار (شهيد مطهري) -3 تدريس در «مرکز تحقيقات اديان جهاني» وابسته به دانشگاه هاروارد در طول سالهاي 1964 و 1965 -4 تدريس فلسفه اسلامي و ادبيات فارسي در دانشگاه مک گيل در سالهاي 1969 تا 1971 -5 تدريس فلسفه و فقه اسلامي در دانشگاه ميشيگان در خلال سالهاي 1971 و 1972 -6 تدريس ادبيات فارسي - تاريخ بيهقي - در دورهي فوق ليسانس دانشگاه تورنتو در سالهاي 1974 و 1975 -7 تدريس در مؤسسه تحقيقات قرون وسطي وابسته به دانشگاه تورنتو با عنوان «تعليمات بنيادين فلسفهي بوعلي سينا» در خلال سالهاي 1975 و 1976. -8 تدريس در دانشگاه جورج تاون با عنوان «مبادي عناصر الهي در جوامع اسلامي» در سال 1979. -9 تدريس در دانشگاه تورنتو در زمينه فلسفه اخلاق در سالهاي 1979 و 1980. -10تدريس فلسفه و توابع اين علم در دانشگاههاي دولتي نيويورک، دانشگاه آکسفورد، دانشگاه مونترال کانادا، انجمن حکمت و فلسفه ايران و تدريس در منزل خويش براي دانشجويان دکتري و دانشپژوهان ويژه. -11 عضويت در «مؤسسه جهاني فلسفه اخلاق» و مؤسسات علمي ديگر و شرکت و ايراد سخنراني در دهها سمينار و همايش علمي در ايران، آمريکا و مناطق مختلف جهان. آثار استاد الف- هرم هستي حائري «بحث هستيشناسي را دانش برترين و برترين دانشهاي انساني» به معناي «فراگيرترين» دانشها به لحاظ خصوصيت مفهوم وجود ميدانست. ايشان به بخشبندي ويژهاي در مسئله هستي قائل بودند که عبارت بود از « اطلاق قسمي » و « اطلاق مقسمي ». در اين زمينه « وجود مطلق » و « مطلق وجود » را متمايز از يکديگر دانسته و بر مبناي اين شناسايي، معتقد بود که بسياري از مشکلات فلسفه شرق و غرب آسان شده و «راه انديشه هستي را براي استنباط و درک واقعيت يکتايي هستي هموار ساخته است. وي ميگويد: «از روي همين تفاوت تحليلي است که ما در فلسفه خود توفيق يافتهايم «فرد بالذات» هستي را در ميان همين واقعيتهاي عيني و تجربي عالم با حواس ظاهري خود دريافت کنيم و از طريق همين پديدههاي طبيعي و عيني به کل هستي که در هرم هستي ترسيم يافته است رهنمون گرديم.» استاد معتقد بود که مراتب متفاوت هستي در هرم انتولوژيک توحيدي ايشان، در عين اختلاف و کثرت و گوناگونيها و ميناگريهاي ظهور و تجليات از يکسو، و اختلاف در شدت و ضعف و پيشي و پسي از سوي ديگر، همه از يک وحدت ناگسستني و اين هماني عيني و تحققي سرچشمه ميگيرد. تئوري هرم هستي، بخش ويژهاي از تز دکتراي استاد فقيد بوده است که در رشته فلسفه آنالتيک در دانشگاه تورنتو کانادا دفاع شده و با تحسين فراوان از سوي اساتيد بنام فلسفه با درجه ممتاز پذيرفته شده است. تئوري هندسي هرم هستي و انتولوژي توحيدي زيربناي تمام تئوريهاي ديگر استاد در مباحث جهانشناسي و جامعهشناسي و حقوق بشر و انسانشناسي و سياست مدرن و مباحث نفس است و لذا از اهميت بنيادي در ميان آثار استاد برخوردار ميباشد. ب- آگاهي و گواهي اين کتاب، ترجمه و شرح انتقادي رساله تصور و تصديق صدرالدين شيرازي است که ضمن نقد نظريههاي صدرالدين، ديدگاهها و تئوريهاي تأسيسي و بديع استاد حائري درباره دو موضوع مهم «تصور» و «تصديق» که در مبحث «علم» و فلسفه مطرح ميشود، بيان شده است. درباره محتواي اين کتاب به اجمال ميتوان گفت که مقوله علم در فلسفه اسلامي در ابواب و فصول مختلف مورد بررسي قرار ميگيرد. گاه در علمالنفس و گاه در مبحث مقولات به عنوان يکي از اقسام کيف نفساني و گاه در وجود ذهني به عنوان نحوه و نشئهاي از وجود از تقسيمات اولي علم، تقسيم آن به تصور و تصديق و به تعبير و ترجمه مرحوم استاد حائري «آگاهي و گواهي» است. «تصور» عبارت است از علم و ادراک ساده بدون حکم «تصديق» معرفتي است که بنا به رأيي همراه حکم است و بنا به رأيي ديگر همان حکم و اذعان است: مرحوم حکيم صدرالمتألهين شيرازي رسالهاي موجز و مختصر در اين زمينه نگاشته است با عنوان التصور و التصديق که به مسائل و مشکلات مربوطه پرداخته و مرحوم استاد حائري يزدي آن را به فارسي روان و شيوا برگردانده و حواشي و تعليقات ممتع و شرح و نقد عالمانهاي بدان افزوده است. مترجم محقق علاوه بر آنکه قدرتمندانه وارد عرصه کارزار فکري و عقل آزمايي شده و به نقد آراي حکيم صدرالمتألهين در رساله مذکور پرداخته، چنان که خود به گونه يک فيلسوف صاحب دستگاه فکري خاص به حل مشکلات و رفع معضلات همت گماشته است. اين کتاب از سوي انجمن حکمت و فلسفه در سال 1360 براي نخستين بار طبع گرديد و سپس مجدداً از طرف مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي چاپ و منتشر گرديد. ج- کاوشهاي عقل نظري کاوشهاي عقل نظري، يک دوره مفصل و تحقيقي فلسفه اسلامي است که به اهم موضوعات و مسائل فلسفه اسلامي پرداخته و استاد فقيد، پس از فراغت از تحقيق و بحث، آنجا که وضع مطابق با طبع افتاده، به مقايسه و تطبيق پرداخته است و سخناني از ديگران يا به عنوان موافق يا در جهت مخالف آورده است و سپس با همان روش تحقيقي در اين سخنان اجتهاد و بررسي کرده است. اين کتاب که مقدمهاي مفصل و مبسوط تحت عنوان «نيمرخي از فلسفه کنوني اسلامي» دارد مشتمل بر چهارده فصل است و نويسنده در فصل نخست و مباحث روششناسي نظير: موضوعات، مبادي، و مسائل علوم پرداخته؛ در فصل دوم فلسفه را تعريف و تقسيمات آن را برشمرده و سپس در فصل سوم به بررسي در باب فلسفه به معناي خاص کلمه، يعني علم اعلي يا متافيزيک روي آورده است. در فصل چهارم، «هستي» به مثابه موضوع فلسفه اولي مورد مطالعه و تحقيق واقع شده است و در فصول بعدي امهات مسائل فلسفه اسلامي نظير مفهوم و مصداق، اشتراک لفظي و مفهومي وجود، تشکيک وجود، اصالت وجود و ادله آن، وجود رابط و رابطي و مبحث علم و اتحاد عاقل به معقول با نظري اجتهادي و تحقيقي مورد بحث و بررسي قرار گرفتهاند. فصل سيزدهم که از جذابترين و مفيدترين بخشهاي کتاب است به خداشناسي تطبيقي اختصاص يافته و در نهايت در فصل پاياني يعني چهاردهم يک ترمينولوژي محققانه فلسفي در ايضاح برخي مصطلحات فلسفي همچون عقل، علم، حيثيات، حد، تصور و... آمده است. کتاب ياد شده چند بار از سوي دانشگاه تهران، شرکت سهامي انتشار و انتشارات اميرکبير به طبع رسيده است. نگارش کتاب بنا به تاريخ ذيل مقدمه در آخر مردادماه سال 1374 پايان يافته است. د- کاوشهاي عقل عملي ميان فلسفه اخلاق و قواعد اخلاقي تفاوتي بنيادي هست که مسائل و مباحث آنها را کاملاً از يکديگر جدا ميکند. اولي شناخت برتر اخلاق و به اصطلاح فرااخلاق است که معمولاً از آن به عنوان فلسفه اخلاق ياد ميشود و ديگري شناخت احکام و معيارها و قواعد دستوري اخلاق است که از گذشته آن را علمالاخلاق ميگفتهاند. البته بايست متذکر شد که مباحث فلسفي اخلاق يعني آنچه اصطلاحاً فلسفه اخلاق ناميده ميشود خود به دو بخش مجزا اما کاملاً مرتبط تقسيم ميشود. يکي فلسفه علم اخلاق است که معرفتي درجه دوم به شمار رفته و از مبادي تصوري و تصديقي و روشهاي علم اخلاق بحث و گفتگو ميکند و ديگري نگاهي فلسفي به خود اخلاق است و به اصطلاح ميتوان آن را بعدالطبيعه اخلاق ناميد و معرفتي درجه اول و معطوف به حقايق و ارزشهاي اخلاقي است. کتاب شريف کاوشهاي عقل عملي که موضوع مباحث مطرح شده در آن «هستيهاي مقدور است که عوارض ذاتي آن خوبيها و بديهاي اخلاقي و درستيها و نادرستيها و مسئوليتها و بايستي هاست» به هر دو شاخه فلسفه و اخلاق ميپردازد اگر چه تفکيکي دقيق ميان دو حوزه صورت نگرفته است. نگارنده به طريقي ابداعي و شيوهاي منحصر به فرد در ميان اساتيد متقدم فلسفه اسلامي به بحث فلسفي پيرامون اخلاق و بايد و نبايد ميپردازد و در نخستين بخش که «طرح مسئله» است پرسش يا شبهه معروف هيوم را داير برگسست منطقي ميان هستي ها و بايستي ها طرح و ايضاح کرده و سپس در بخشهاي ديگر با تلاشهاي فلسفي مبتني بر سنت فکري فلسفه اسلامي و با توجه به ميراث فکري فلسفي مغرب زمين ميکوشد موضع خويش را به عنوان استاد مسلم فلسفه اسلامي در برابر مشکل و مسئله مزبور بيان دارد. عناوين فصول مختلف کتاب عبارتند از: آنتولوژي بايستي و استي، منطق صورت بايستي ها و استي ها، منطق ماده بايستي ها و استي ها و در نهايت بحثي از متون کلام اسلامي. در بخش پاياني نويسنده بحثهاي کلامي متکلمان متقدم مسلمان را پيرامون حسن و قبح و عدل به نحوي تحليلي و محققانه بررسي و نقادي کرده است. کتاب در سال 1361 منتشر شده است. ه- علم کلي علم کلي يا فلسفه مابعدالطبيعه نخستين تأليف استاد است که نخستين بار در ارديبهشت ماه سال 1335 در قم و سپس از سوي دانشگاه تهران و پس از آن از طرف انجمن حکمت و فلسفه و آخرين بار در سال 1372 از سوي نشر فاخته منتشر گرديده است. اين اثر در بردارنده بحثهاي استاد در مقولات فلسفي مهم فلسفه کلاسيک اسلامي؛ نظير اصالت وجود، وجود ذهني، اتحاد عاقل و معقول، بحث امکان و حدوث و قدم، وحدت و کثرت و... است. علم کلي با مقدمهاي در باب «فايده فلسفه» آغاز ميشود و اينکه «انسان چه نياز ذاتي و طبيعي به فلسفه دارد تا در راه به دست آوردن آن بذل جهد و صرف وقت نمايد». در جواب اين پرسش و سؤالات ديگر، استاد ميکوشد تا همچون «بعضي متفلسفين معاصر سخنان دراز که احتمال گزافگويي در برداشته باشد» به ميان نياورد. بلکه در سخني کوتاه ميفرمايد: «اگر به راستي فلسفه، از حقيقت در هر مرتبه و به هر صورتي که هست بحث ميکند و ماهيت آن درک حقيقت است پس ديگر راهي براي انکار آن متصور نيست؛ زيرا انکار فلسفه، محصولي از انکار درک و حقيقت خواهد بود در حالي که، نه حقيقت قابل انکار است و نه درک، و نه تعقل را که هسته مرکزي بشريت و فصل مميز او از ساير حيوانات است ميتوان تعطيل نمود.» «علم کلي» اثري جامع به زبان فارسي استوار است که در مجموع بهترين کتاب در موضوعات مختلف فلسفه کلاسيک اسلامي است که در زمان ما نگاشته شده است و به نظر ميرسد مدخلي بسيار قابل اعتماد براي پژوهندگان فلسفه کلاسيک اسلامي و فهم موضوعات و سرفصلهاي اساسي آن باشد. اين اثر در بسياري از مراکز و دانشکدههاي فلسفه، يکي از کتب و منابع درس فلسفه اسلامي ميباشد. و- متافيزيک کتاب متافيزيک ، مجموعه ده مقاله فلسفي و منطقي مرحوم استاد حائري يزدي است که از سال 1349 تا 1360 در نشريات مختلف به طبع رسيده. مقاله نخست مقالهاي است که در دو قسمت و در دو شماره مجله انديشههاي نو در علوم انساني منتشر گرديده است. عناوين مقالات بعدي: خداشناسي برتر ، آنتولوژي توحيدي چيست؟ و برهان صديقين است. اين سه مقاله قسمتي از درسهاي مرحوم استاد در دانشکده الهيات دانشگاه تهران است که ابتدا در مجله سروش و سپس به صورت کتابي تحت عنوان روش راستين يکتاشناسي يا آنتولوژي توحيدي منتشر شده است. مقاله «خدا در فلسفه کانت» ، متن سخنراني مرحوم استاد در دانشگاه است که در شماره 36-35 مجله مقالات و بررسيها (نشريه دانشکده الهيات دانشگاه تهران) منتشر گرديده. «وجود و ماهيت در فلسفه ابن سينا» متن سخنراني مرحوم استاد در کنگره بوعلي است که در سال 1359 برگزار شد. اين مقاله در مجموعه مقالات کنگره هزاره ابن سينا از جانب يونسکو منتشر شد. رابطه ميان وجود و ماهيت در فلسفه ابن سينا مقالهاي است که براي يادنامه استاد شهيد مرتضي مطهري نگارش شده است. امکان عام، نقدي است بر برخي حواشي مرحوم علامه طباطبايي قدس سره بر اسناد صدرالمتألهين. اين مقاله در مجله دانشکده ادبيات، زمستان 1346 منتشر شده است. موجبه سالبةالمحمول چيست؟ و قضيه و علم تصديقي، پاسخهاي ديگري هستند که با پاسخهاي مرحوم علامه طباطبايي به نقد فوقالذکر داده شده. لازم به يادآوري است که در مجموعه متافيزيک دو مقاله از مرحوم علامه طباطبايي تحت عناوين «بحثي درباره امکان» و «قضيهاي به نام موجبه سالبةالمحمول » نيز مندرج است. کتاب متافيزيک در آذرماه 1360، به کوشش آقاي عبداللّه نصري، از سوي نهضت زنان مسلمان چاپ و منتشر شده است. ز- حکمت و حکومت فلسفه سياسي دکتر حائري يزدي و تحليل جامع نظري ايشان در سياست در کتاب حکمت و حکومت مندرج است و تز معروف ايشان مبني بر اشتقاق حکومت از حکمت و نه حکم (به ضم حاء) در اين کتاب تحليل شده است. همچنين تئوري وکالت و مشروعيت دموکراتيک نيز در ضمن همين اثر ارائه شده که واجد نقدهايي وثيق بر نظريات دموکراسي غربي، از جمله ديدگاههاي ژان ژاک روسو و ديگران ميباشد. حکمت و حکومت در سال 1995 در کشور انگلستان به زبان فارسي منتشر شده است. اين کتاب در ضميمه سوم کتاب حاضر به تفصيل مورد بررسي قرار گرفته است. ح- رسالهاي در علم حضوري اين کتاب، رساله دکتراي استاد فقيد بوده که در سال 1978 با نظارت چند تن از استادان برجسته فلسفه غرب در دانشگاه تورنتو کانادا نگاشته شده است. اين استادان عبارتند از پروفسور فرانکنا، پروفسور ساوان، (1) پروفسور اشميتز، (2) پروفسور استيونسن، (3) پروفسور لانگ، (4) و پروفسور فايرودر (5) که جمعاً مدت 9 سال به طول انجاميد و از جامعترين آثار در نوع خود محسوب ميشود. دکتر سيدحسين نصر بر اين کتاب که در سال 1992 از سوي دانشگاه نيويورک به زبان انگليسي به چاپ رسيد، مقدمهاي نگاشته که در ضميمه چهارم کتاب حاضر به چاپ رسيده است. معرفي تفصيلي اين اثر نيز در همان مقاله مندرج ميباشد. ط- الحجة في الفقه آخرين آثار استاد به نام الحجة في الفقه در علم اصول نگاشته شده و اساساً بخشي از مهمترين آثار استاد - و يکي از ناشناختهترين تأليفات ايشان - نظرات و تقريرات علم اصول است. استاد فقيد، تقريرات درس اصول فقه آيتاللّه خوانساري و نيز تقريرات درس اصول آيتالله العظمي بروجردي را در سن هجده سالگي نگاشته بود که پس از پيرايش و ويرايش بسيار، قرار است در چهار مجلد به چاپ برسد. تا اين زمان، جلد اول اين اثر به چاپ رسيده است.. الحجة في الفقه عنوان اصلي اين اثر است که در ذيل آن ذکر شده است: «تقريرات و تحصيلات من الدراسات العالية لاعظم فقهاء عصره آيتاللاهّلعظمي السيد حسين الطباطبايي البروجردي، نوراللّه مضجعه، لا قل خدمة العلم، مهدي الحائري اليزدي». جلد اول اين اثر ارزشمند که از سوي مؤسسه الرساله به چاپ رسيده، در قطع وزيري و 280 صفحه در سال 1378 منتشر شده است. اين مجلد شايد مهمترين جلد از چهار جلد مذکور باشد، زيرا مشتمل بر بحثهاي بنيادي اصول، از جمله «في مباحث الالفاظ» است و همگان واقفند که اولاً اين مباحث مبنا و مبداء علم اصول و دقيقترين امکان اين علم در مباحث بعدي و کل علم فقه است و ثانياً استاد فقيد علاقه و تبحري ويژه در اين مبحث داشتند و اساساً مقام شامخ ايشان در عرصه فلسفه موسوم به «تحليل منطقي» سبب شده است تا اثر حاضر در زمره آثار برگزيده اصولي شيعه و مسلماً در حد «رسائل» و «مکاسب» شيخ اعظم انصاري - قدس اللّه سره الشريف - قرار گيرد. بحث مستوفاي استاد درباره « وضع »، پس از بحث « موضوع العلم » به تنهايي نشان دهنده جامعيت اين کتاب نسبت به ساير آثار اصولي است. ايشان در سال 1358 به ايران بازگشت و به کارهاي علمي خود ادامه داد. کاوشهاي عقل نظري، علوم قرآن، متافيزيک و حکمت و حکومت، برخي از آثار اين استاد فرهيخته به شمار ميروند. سرانجام آن فيلسوف بزرگ در 17 تيرماه 1378 برابر با 14 ربيع الاول 1420 ق در 77 سالگي بدرود حيات گفت و در حرم مطهر حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد. نويسنده:مجيد محبوبي تهيه و تنظيم: فريادرس گروه حوزه علميه
