نگاهي به زندگي و آثار مرحوم بانو امين «تجليل از بانوي بزرگوار اصفهاني و ارائه شخصيت عرفاني و فقهي و فلسفي برجسته يک زن در کشور ما کاري سودمند در جهت احياي ارزشهاي اسلامي در زنان به شمار مي‏رود»«مقام معظم رهبري» «شکوفه علم بر درخت معرفت» ازدواج وفرزندان نصايح آثار «وصيتنامه» رحلت بانو امين اجازه اجتهاد «شکوفه علم بر درخت معرفت» در سنه 1265 هجري شمسي، مولودي گرانقدر در اصفهان از پدري مؤمن و سخاوتمند و مادري بسيار شريف، متعبد و خيرخواه پا به عرصه وجود نهاد و درياي هستي به رغم سرکوفتن بي‏امان بر صخره سرد دنيا، گوهري را در صدف خود از اعماق بحر بيکران ولايت بيرون راند تا مصلحت خداوند مبني بر پروراندن گوهري اينچنين ساطع و لامع نصيب کدامين دريا گردد. هر چند که در کار گلاب و گل حکم ازلي اين‏گونه بود که يکي شاهد بازاري و ديگري پرده‏نشين باشد.اين مولود شريف که به نقل از کتاب «شجره طيبه»، تأليف سيد مصلح‏الدين مهدوي موسوي اصفهاني، نسب پاکش با سي واسطه به امام علي‏بن‏ابيطالب(ع) مي‏رسد به «نصرت» نامگذاري مي‏شود و بعدها لقب «امين» زيبنده تارک رخشان علوم لدني و افاضي او مي‏گردد آن‏گونه که نوشته‏هاي خويش را مديون ارشاد و کمک «او» مي‏دانست. اين درّه نادره از شجره آل طيبه، بعد از رسيدن به سن چهار سالگي توسط مادر روشن‏بين خود عازم مکتب مي‏شود در حالي که فضاي حاکم بر آن ايام به‏گونه‏اي بود که کمتر خانواده‏اي به خود اجازه مي‏داد دختري را براي کسب دانش به مکتب يا مدرسه بفرستد؛ چه والدين بسياري يافت مي‏شدند که آموزش و آشنايي با خط و نوشتن را براي دختران خود جايز نمي‏دانستند. نصرت کوچک، بنا به تشويق مادر خويش در فضايي آميخته به رعب مکتب‏خانه‏هاي هميشگي و خانم معلم پيري که همواره چوب بلند تنبيه در دست داشت و او را «گوشت ناپز» مي‏پنداشت، تحصيل را آغاز مي‏کند . لکن به رغم شدت سختگيري معلم خويش تا حدود يازده سالگي به تحصيل زبان عربي مي‏پردازد. حتي در اغلب مجالس عمومي باز هم در حال تفکر بود و در مقام اينکه پا را از جاده شريعت بيرون نگذارد. و در سنين بعد از بلوغ همواره لطف پروردگار بدرقه راهش بود و در حين تحصيل گه گاهي حالات خوش و نوراني نصيب وي مي‏گرديد تا سرانجام به دليل اتصال به عالم عرفان و زحمات پيگير در امر مطالعات حکمت الهي، به لقب «امين» مفتخر گشت. ازدواج وفرزندان «بانو امين» در حين علم‏آموزي سرانجام در سن 15 سالگي با پسر عموي خود به نام «حاج ميرزا» ملقب به «معين التجار» که از بازرگانان سرشناس اصفهاني بوده ازدواج مي‏کند و بار مسؤوليت سنگين خانه‏داري و تربيت فرزندان را بر دوش مي‏کشد لکن اين قبيل مسايل مانع کسب فيوضات علمي او نمي‏گشت کما اينکه شاهد مرگ 7 تن از فرزندان خويش بود و هر از چند گاه با چشماني اشکبار و قلبي لرزان پرپر شدن غنچه‏هاي ناشکفته بوستان زندگاني خويش را نظاره‏گر بود و در اين باغ تنها يک گل از ساقه وجودش از گزند طوفان حادثه در امان ماند و آن را «ابتلا» و «آزمايش حق‏تعالي» تعبير مي‏نمود . بايد خداي را بر اين نعمتها و بخششهاي گرانقدر که به او عطا کرده است سپاسگزار باشد. به ايشان اجازه دادم که روايت کند از من آنچه را که روايتش براي من صحيح است. به طرقي که مشايخ و دانشمندان جامع علوم ـ که خدا مقامشان را در بهشت عالي گرداند ـ منتهي گردد. عجبا! استعداد خودشناسي در آينه وجود آدمي است لکن او بي‏خبر از اين موهبت الهي همچنان بر زورق اشتياق سرگشته درياي لايتناهي هستي است. گوئيا نمي‏داند يار در خانه است و او گرد جهان مي‏گردد و آب در کوزه و او تشنه لبان ... بانو امين از آنهايي بود که براي نيل به سرمنزل مقصود، آينه وجود خويش را از غبار شبهات و خرافات بي‏اساس زدوده و اصالت اصيل خويشتن را به عيان در آينه صيقلي دل و در يک کلام «جام جم» خود نگريستند و بر غفلت خواب‏زدگان سپنج سراي گيتي تاختند و بر ثانيه‏هاي عزيز و هدر رفته واماندگان قافله انسانيت، افسوسها خورده ولي باز هم نگران سير «طلب» بوده که مبادا آتش شوق اين لذت، در اثر لقاي يار رو به خاموشي نهد که لذت طلب از مطلوب بهتر و به قول خواجه شيراز: «از آن به دير مغانم عزيز مي‏دارند که آتشي که نميرد هميشه در دل ماست» اين بانوي انديشمند و عارف با پشتکار و تلاشي بي‏نظير به تحصيل صرف، نحو، بلاغت، تفسير، علم حديث، فقه، اصول، فلسفه و عرفان مي‏پردازد و با وجود مشکلات متعددي که در فضاي حاکم بر آن زمان بود در سن چهل سالگي مرتبت و تسلط علمي ايشان مورد تأييد علماء و مراجع تقليد وقت قرار گرفته و به دريافت درجه اجتهاد و روايت نائل مي‏گردد. نصايح قدرت تفکر و طرز نگرش اين بانوي فاضله و گوهره شريعت، نسبت به قشر زن به حدي بود که خوشبختي و راه وصول به سعادت را براي خانمها مرهون «آرامش قلب» مي‏دانست؛ چه به خوبي به اين نکته مهم واقف بود که عقيده عوام چه از زمان گذشته و چه اينک نسبت به سعادت واقعي زنان جامعه چندان خوشبينانه نيست! ايشان به همين منظور يکي از تأليفات ارزنده خويش را به «روش خوشبختي و توصيه به خواهران ايماني» اختصاص داده و به زنان مؤمن اين پيام را آويزه گوش جان مي‏نمايد که: «اي بانوان و دوشيزگان عزيز! بدانيد که هيچ خوشبختي به قدر آرامش دل نيست و سعادت حقيقي بر روي فضيلت بنا شده است ... آيا فضيلت و آرامش روح را چه وقت مي‏توان به دست آورد؟ البته زماني چنين سعادتي نصيب انسان خواهد گرديد که در اين درياي بي‏پايان زندگاني دنيا، دست آويزد به ريسمان محکم توحيد، همان‏طور که قرآن مي‏فرمايد: «فَمَنْ يَکْفُر بالطّاغوتِ و يُؤمِن باللّه‏ِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالعُرْوَةِ الوثقي لاَانفِصامَ لَها و اللّه‏ُ سَميعٌ عَليِمٌ. اَللّه‏ُ وَليُ الّذينَ آمَنوُا يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُلُماتِ اِلَي النُّورِ وَ الَّذِينَ کَفَروُا أَوْلياؤُهُمُ الطاغُوُت يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَي الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فيها خالِدونْ». (بقره/ آيات 256ـ257) سعادت واقعي در اثر ايمان و يکتاپرستي و تقوا پديد خواهد آمد و اگر شما خواهان سعادت دنيا و دنياي ابدي ديگر که به نام آخرت خوانده شده هستيد، پيرو قرآن گرديد و قدم به قدم به سوي حق پا گذاريد، آنگاه خوشبختي را احساس خواهيد کرد.» (5) «بيهوده دست بر دل ما مي‏نهد طبيب با شور بحر پنجه مرجان چه مي‏کند» لازم به ذکر است که روش نيل به سعادت از ديدگاه حجت‏الاسلام بانو امين به دو جنبه «جسماني» و «روحاني» بستگي دارد که بايد مراقب هر دو بود. چه جنبه روحاني چيزي جز تکميل صفات نيک انساني، و جنبه جسماني چيزي جز عنصر عفت و پاکدامني که عمده شرافت يک زن است نيست همان‏گونه که عمده شرافت يک مرد در شجاعت وي قلمداد مي‏گردد. جالب اينجاست که طرز نگرش اين بانو دقيقا با نظريه خواجه نصيرالدين طوسي در ارتباط با عنصر عفت در زن و شجاعت در مرد همخواني دارد. آثار بانو امين از سن چهل سالگي تا واپسين دم حيات گهربار خويش به تأليف کتابهاي مختلف، تدريس و پاسخگويي به پرسشهاي ديني مردم و ارشاد زنان مي‏پرداخت. او آثاري را از خود به يادگار نهاد که هر کدام مبيّن ذوق عرفاني و واردات روحاني وي قلمداد مي‏گردد. اهم اين آثار به قرار زير است: آثار 1ـ اربعين الهاشميه (به زبان عربي) 2ـ جامع الشتات (به زبان عربي) 3ـ معاد يا آخرين سير بشر 4ـ النفحات الرحمانيه في الواردات القلبيه (به زبان عربي) 5ـ اخلاق (ترجمه کتاب ابن‏مسکويه) 6ـ مخزن العرفان (تفسير قرآن در 15 جلد) 7ـ روش خوشبختي و توصيه به خواهران ايماني 8ـ مخزن اللئالي در مناقب مولي‏الموالي اميرالمؤمنين علي(ع) 9ـ سير و سلوک در روش اولياء و طريق سير سعداء «وصيتنامه» اين بانوي شريف سراسر از حديث نبوي و دعوت به جاده مستقيم حق و پرهيزکاري و ... است. ايشان در خلال سفارشات، آيات قرآني را به تناسب سخنان خويش آورده و اين نشان‏دهنده ديد عميق و پيوند ديرينه اين مجتهده با قرآن و زندگي است. البته هدف از نگاشتن وصيت را به‏گونه‏اي مي‏داند که بر طبق فرمايش پيامبر اکرم(ص) هر کس که در هنگام مرگ وصيت خود را به بهترين وجه انجام ندهد اين نشانه نقص در عقل و مروت او است. حجت‏الاسلام امين در بدو سفارش خويش همه برادران و خواهران مؤمن خود را به پرهيزکاري فرا مي‏خواند و اينکه در هيچ حال اعم از آسايش و تندرستي، سختي و مرض، در نعمت و تنگدستي، در عافيت و آفت‏زدگي و در فقر و بي‏نيازي ... نبايستي از ياد خدا غفلت نمود و با قلب و زبان هميشه به ياد او بود ... سپس اين آيه شريفه را از سوره 24 به عنوان گواه بارزي بر اين مدعا مي‏آورد ... «رِجالٌ لا تُلْهِيهَمْ تجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِکر اللّه‏ِ وَ اِقَامِ الصَّلوةِ وَ ايتَاءِ الزَّکَوةِ يَخَافُونَ يَوْما تَتَقَلَّبُ فِيهِ القُلُوبُ وَ الأَبْصارُ لِيَجزِيَهُمُ اللّه‏ُ اَحْسَنَ مَا عَمِلوُاْ وَ يَزِيدَهُمْ مِن فَضْلِهِ». همچنين بعد از آوردن دو آيه ديگر مشابه آن، انسانها را به فرا گرفتن دانش توأم با تقوا فرا مي‏خواند. از ديدگاه وي، دانشي که به کسب و نظر حاصل مي‏شود علم رسمي است و نور و ضيائي از آن حاصل نمي‏شود. چنان که شيخ بهايي (قدس‏سره) گفته است: علم رسمي سر به سر قيل است و قال نه از آن کيفيتي حاصل نه حال سپس ما را به تحصيل معرفت و محبت الهي و اميدواري به ملاقات خداي سبحان سفارش مي‏کند که: «واستَقِمْ کما اُمِرْتَ» [سوره شوري / آيه 14 [ثابت قدم باش چنان که فرموده شدي ... در پاره‏اي از همين وصيتنامه، ايشان راه شناخت خدا و کسب رضاي او را منحصر به پيروي از فرستاده او محمد(ص) و محبت نزديکان و يارانش مي‏داند که: «بِنا عُرِفَ اللّه‏ُ و بِنا عُبِدَاللّه‏ُ، لَوْ لا نا ما عُرِفَ اللّه‏» نيز مخالفت با تمايلات نفس، اصلاح امور مسلمين، احسان نسبت به همنوعان، شکستن شهوات نفساني در اثر رياضت و زحمت و ... تماما دال بر نصايح مشفقانه اين مرحومه بزرگوار نسبت به بندگان خدا در امر احياي حدود الهي است. چه در اغلب وصيتنامه‏ها معمولاً سفارشاتي راجع به ارث و ميراث و رسيدن حق هر صاحب حقي به مال خويش از سوي متوفي نسبت به بستگان مي‏شود لکن وصيتنامه اين عالمه جليله براي اعتصام به ريسمان محکم الهي و احياء ارزشهاي اسلامي، آن هم براي تمامي افراد اجتماع مي‏باشد نظير متن وصيتنامه الهي ـ سياسي امام راحل خميني کبير(ره) و بدين لحاظ اين قبيل وصيتنامه‏ها سرمشق و الگوي تمام عياري براي سعادت همه ما انسانهاست تا برحسب مقتضيات خويش از آنها براي نيل به سر منزل مقصود ره‏توشه‏ها برگيريم. رحلت بانو امين اين بانوي مؤمنه سرانجام پس از يک عمر خدمت خالصانه در سن 97 سالگي در بيست و سوم خردادماه 1362ه··· . به جوار رحمت الهي شتافت و مزارش در اصفهان زيارتگاه اهل علم و تقوا گرديد. اجازه اجتهاد همان گونه که اشاره شد مرحوم بانو امين از برخي علماي بزرگوار اجازه اجتهاد دريافت کرده بود که در اينجا به ذکر ترجمه متن اجازه مرحوم آيت‏اللّه‏ اصطهباناتي بسنده مي‏کنيم: بسم اللّه‏ الرحمن الرحيم الحمدللّه‏ِ رَبِّ العالَمين وَ اَفْضَلُ الصَلَوات وَ اَکْمَلُ التَّحياتِ عَلي اَشْرفِ الانبياءِ وَ المرسلينَ وَ اَکْمَل السُفَراءِ وَ المُبَلَّغينَ مُحَّمد(ص) و آلِهِ الکَهْفِ الحَصينِ وَ غياثِ المُضطَّرِ المستکين وَ لَعْنَة اللّه‏َ عَلي اعدائِهِم اَبَدَ الاَبَدينِ وَ دَهْر الداهِرينَ. بانوي گرامي، شريف، اصيل، عالم عامل، جامع علوم عقلي و نقلي، گوهر روزگار و حجت زنان زمان، دختر مرحوم حاج سيد محمد علي امين التجار اصفهاني ـ طاب ثراه ـ از کساني است که مدت مديدي از عمر عزيز و زمان درازي از زندگي گرانقدرش را در تحصيل علوم شرعي و معارف ديني و تکميل مکارم اخلاق حسنه و تحقيق و تنقيح قواعد فقه و اصول گذرانده است تا جايي که به مراتب عالي علم و دانش نايل آمد و از کساني گرديد که او را با انگشت به يکديگر نشان مي‏دادند. ايشان از اين حقير اجازه خواست و اين بنده از وي در مسائل فقه و اصول کسب اطلاع نمودم. پاسخهاي ارسالي، که به گواهي تعدادي از بزرگان مورد اطمينان ثابت مي‏کرد آن جوابها از خود ايشان است، از طول يد و کثرت اطلاعات و وجود قوه استنباط و دستيابي ايشان به درجه‏اي از اجتهاد، خبر مي‏داد. پس بر ايشان باد عمل به احکامي که به روش شناخته شده بين علماي اسلام، استنباط مي‏کند و اين فضل و موهبتي الهي است که خداوند به هر کس از زنان و مردان که بخواهد عطا مي‏کند و چه نيکو سروده است: فَلَو کُنَّ النساءُ کَمِثلِ هذه لَفَضَّلتِ النساءُ عَلَي الرجال فَلا تأنيثُ اِسمِ الشَّمسِ عارٌ وَ لا التَذکيرُ فخرُ للهلالِ(18) بايد خداي را بر اين نعمتها و بخششهاي گرانقدر که به او عطا کرده است سپاسگزار باشد. به ايشان اجازه دادم که روايت کند از من آنچه را که روايتش براي من صحيح است. به طرقي که مشايخ و دانشمندان جامع علوم ـ که خدا مقامشان را در بهشت عالي گرداند ـ منتهي گردد. ... توصيه‏ام به ايشان اين است که در موارد شبهات جانب احتياط را رها نکند زيرا اين راه، نگاهدارنده انسان است و اميدوارم که مرا از دعاي خير فراموش نکند. صفر الخير 1354 ابراهيم حسيني شيرازي اصطهباناتي