اهداف حوزه علميه
حوزه هاي علميه از بدو تاسيس به منطور استنباط احکام شرع مقدس اسلام و پاسخ به نيازهاي ديني مردم پايه گذاري شد.
 | 1 - علمي ، آموزشي ، پژوهشي | | 3 _ سياسي ، مديريتي و قضايي |
| | 2_ فرهنگي ، تبليغي و تربيتي | | چشم اندازها و رويکردها |
1 - علمي ، آموزشي ، پژوهشي
حوزه هاي علميه از بدو تاسيس به منطور استنباط احکام شرع مقدس اسلام و پاسخ به نيازهاي ديني مردم پايه گذاري شد. در اين راستا پرورش مجتهد و استاد در اولويت قرارگرفت و بنيان گداران اين نهاد مقدس تمام سعي و کوشش خود را وقف اين هدف نمودند. متون درسي که براي تدريس در حوزه هاي علميه انتخاب مي شد همه با نگاه به اين هدف فراهم مي آمد.
از سويي براي تربيت مدرس و استاد روشي در حوزه هاي علميه رايج گرديد که هر طلبه مي توانست پس از گذراندن يک درس و ارتقاء به پايه بالاتر به صورت خود جوش و خود خواسته به تدريس درس سال قبل و پايه هاي پايين تر بپردازد. به اين ترتيب علاوه بر تربيت مدرس در حوزه؛ طلاب نسبت به حل مشکلات درسي سطوح پايين تر و اشتياق براي مطالعه و دانستن بيشتر کوشا شده و سال به سال بر اندوخته علمي خود مي افزودند. اين حرکت راز تربيت اساتيد ورزيده و دلسوز و بي توقع در حوزه هاي علميه به شمار مي رود بي آنکه سازمان خاص يا نهاد و تشکيلات مستقلي نسبت به تريبت استاد حوزه اقدام نمايد.
طلاب پس از سالها تحصيل در حوزه هاي علميه با شناخت ميزان اندوخته هاي علمي و توانايي هاي خود در موضوعات مختلف علوم ديني، خود نسبت به تشکيل حوزه هاي درس و بحث در نقاط مختلف اقدام مي کردند و به آموزش و تدريس آموخته هاي خود مي پرداختند. آموزش فقه، علوم قرآن و حديث و ادبيات عرب نخستين کلاسهاي آموزشي بود که حوزه هاي علميه آن را در سطوح مختلف داير کردند.
امروزه نيز حوزه هاي علميه مهم ترين هدف خود را اهداف علمي و آموزشي مي دانند . و تريبت مجتهد و مدرس در گستره علوم ديني بيشترين دغدغه هاي حوزه هاي علوم ديني به شمار مي رود. همچنين مراکز پژوهشي بسياري وابسته به حوزه هاي علميه سراسر کشور در حال فعاليت اند که سالانه مباحث و موضوعات فراواني را مورد تحقيق و مطالعه قرار داده و با نظريه پردازي و توليد علم راههاي جديدي را فرا سوي دانش پژوهان علوم ديني مي گشايند.
2- فرهنگي ، تبليغي و تربيتي
طلاب حوزه هاي علميه همواره از متن مردم برخاسته و از درون قشرهاي متوسط و رو به پايين جامعه جوشيده اند، از اين رو پس از تحصيل در حوزه هاي علميه و آشنايي با معارف ديني تاثير بسياري بر فرهنگ جامعه داشته اند . فرهنگ عمومي مردم که مجموعه اي از آيين ها ، باورها و رسوم و عادتهاست تحث تاثير انديشه هاي ديني رنگ و بوي اسلامي گرفته و بيشتر لايه هاي فرهنگي جامعه بر اساس باور هاي ديني و اصول مذهبي شکل گرفته است. تاثير گذاري حوزه هاي علميه بر فرهنگ مردم امري است که در حوادث و پيش آمدها وتحولات احتماعي بيشتر نمايان شده و به خوبي قابل لمس است.
طلاب حوزه هاي علميه در طول تاريخ همراه با تحصيل علم و فراگيري دانش، براي تبليغ و ترويج مباني دين نيز در تلاش و کوشش بوده اند . بزرگان حوزه پيوسته سفارش مي نمودند که طلاب در ايام فراغت و تعطيلي دروس به تبليغ و ترويج احکام و معارف دين بپردازند از اين روي روحانيون ار دير باز با منبر و وعظ و خطابه پيوندي نا گسستني داشته اند. به گونه اي که کلاسهاي وعظ وخطابه در حوزه ها از رونق ويژه اي برخوردار بوده است. ميلغين حوزوي در ايام تبليغ با هجرت به ساير نقاط و بلاد مسلمين مروج احکام و معارف دين بوده و مسائل و مشلات ديني مردم را پاسخ مي گفته اند . آنان با حضور در ميان مردم و ارتباط صميمي و مردمي و نشست و برخاسب با مردمان کوچه و بازار و شهر و روستا از نزديک با مشکلات و مسائل آنان آشنا مي شدند و با سعي تمام در پي حل آن بر مي آمدند . مبلغان ديني و طلاب جوان حوزه ها با اخلاص و توجه به رضايت خداوند متعال براي تبليغ هجرت مي کردند و در پرتو عنايت حضرت بقيه الله الاعظم ارواحنا فداه زندگي مادي و معيشتي آنان نيز به نحوي آبرومندانه و البته مقتصدانه تامين مي گرديد. در اين راه مراجع و بزرگان حوزه همواره طلاب را به قناعت و استغنا دعوت نموده و آنان را براي زندگي ساده و به دور از تجملات و تشريفات تشويق مي نمودند.
اکنون حوزه هاي علميه براي تربيت مبلغ اقدامات وسيع و قابل توجهي را انجام داده و سازمانها و مراکز سامان يافته اي نسبت به گذشته براي تربيت و اعزام مبلغ تدارک ديده و براي گسترش فرهنگ عني اسلامي برنامه هاي مدون و ارزشمندي را مد نظر قرار داده است .
حوزه هاي علميه هيچ وقت از اصلاح و تربيت نفوس و تهذيب اخلاق چه در ميان طلاب و محصلين علوم ديني و چه در ميان جامعه غافل نبوده و به اين منظور اساتيد برجسته و تاثير گذاري را در زمينه اخلاق تربيت نموده و طلاب را براي تربيت و تهذيب زير نظر آنان قرار داده و جلسات اخلاق و موعظه و نصيحت براي عنوم برپا نموده است. اصولا دين مقدس اسلام بر تهذيب اخلاق و تربيت نفوس تاکيد فراوان دارد و آن را مقدم بر تعليم مي داند؛ قران کريم نيز هدف بعثت انبياء را نخست تزکيه و سپس تعليم دانسته است ( يزکيهم و يعلمهم الکتاب و الحکمه ) از اين روي طلاب و روحانيون نيز در ترويج شرع مقدس و ارتباط با مردم پيوسته بر اصل تزکيه و تهذيب تاکيد نموه و مردم را با روشهاي خودسازي و تربيت نفس آشنا مي نموده اند. بزرگان حوزه معتقدند که علم بدون اخلاق مشکلي از مشکلات بشر را حل نخواهد کرد حتي اگر علم توحيد باشد . از اين روي اخلاق را سر لوحه تعليمات حوزوي مي دانند.
3 - سياسي ، مديريتي و قضايي
حوزه هاي علميه در طول تاريخ نقش موثري را در تحولات احتماعي و سياسي جوامع ايفا نموده اند. تاريخ در اين زمينه شواهد بسياري را ثبت نموده که مجال پرداختن به آنها نيست .
در سده اخير اهداف سياسي و مديريتي حوزه هاي علميه يه دليل تحولات فکري و نظري و فرصت هاي فراهم آمده پررنگ تر شده و حوزه علميه نقش سازنده تر و مهم تري در تحولات سياسي به عهده گرفته است. البته اهداف سياسي حوزه هاي علميه در برپا سازي حکومت الهي و جاري ساختن احکام دين در جامعه همواره در حيات حوزه ها جاري بوده اما کمتر مجال بروز و ظهور يافته و به علت سيطره حاکمان ظلم و جور بر شئونات جوامع مسلمين شرح و بسط نيافته است. شايد مهم ترين مقطع ظهور اهداف سياسي حوزه ها در سده اخير و به ويژه درجريان انقلاب شکوهمند اسلامي ايران بتوان مشاهده کرد. در اين دوران علما و بزرگان حوزه با دخالت در امور حکومتي بر اصل جدايي ناپذيري دين از سياست تاکيد ورزيده و با شجاغت و اقتدار بيشتري به آن پرداخته اند.
امام خمني (ره) بي شک محدد اين اصل و بزرگترين نماد اهداف سياسي و مديريتي حوزه تلقي مي گردد. همچنين اهداف سياسي و مديريتي حوزه هاي علميه با انقلاب شکوهمد اسلامي ايران تحديد حيات شده و به شکل عملي و ملموس تجلي يافته است.
تدريس و فراگيري مباني فقه اسلامي نيز اگر چه همواه در حوزه هاي علميه جريان داشته است اما مجال پياده سازي آنها و اجراي احکام و حدود الهي کمتر فراهم آمده و به طور کامل در بوته عمل در نيامده است.
از اين روي مباحث قضاوت اسلامي بيشتر در مرحله نظر مورد بحث و تدريس بوده است. تاريخ به ندرت اجراي احکام و حدود الهي را در جوامع اسلامي نشان مي دهد اما با تشکيل حکومت اسلامي به رهبري بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران حضرت امام خميني - رضوان الله تعالي عليه - تربيت قضات و فضلايي که بتوانند در مسند قضاوت قرار گيرند و احکام و حدود الهي را جامه عمل بپوشانند مورد توجه و اهتمام حوزه هاي عمله قرار گرفت. به عبارت ديگر اهداف مديريتي ، سياسي و قضايي حوزه هاي علميه پس از انقلاب اسلامي ايران که محال حضور در مساند مديريتي و اجرايي به روحانيون حوزه ها بخشيد و فرصت اجراي احکام شرعي فراهم شد به بالندگي و رشد رسيد.
امروزه مطالبات زيادي از حوزه هاي علميه براي تربيت مديران ، سياست مداران و قضات وجود دارد . از اين روي مراکز و نهاد هاي حوزوي متعددي نيز در اين زمينه براي تربيت مديران کارآمد و لايق ، سياست مداران حق محور و قضات عدالت پرور که بتواندد پست هاي مهم حکومتي را تحت لواي ولايت فقيه به دست گيرند مشغول به فعاليت اند که اين تلاشها در عصر حاضر منجر به تحقق بيش از پيش اهداف مديريتي ، سياسي و قضايي حوزه هاي علميه شده است.
در نيم قرن اخير به ويژه با تشکيل جمهوري اسلامي ايراين مطالبات جديد و نيازهاي متنوعي به حوزه هاي علميه روي آورده که باعث تحولات چشمگيري در حوزه هاي علميه گرديده است . اين نيازها از تمام شئون جامعه برخاسته و حوزه هاي علميه را در مقابل انبوهي از سوالات و پرسش هاي فرهنگي ، سياسي و عقيدتي قرار داده است.
از سويي گسترش جهاني اسلام و اقبال و گرايش روز به روز مردم اقصي نقاط گيتي به دين مقدس اسلام مسئوليت خطير پاسخگويي به نيازهاي جهاني را متوجه حوزه هاي علميه نموده است. به نظر مي رسد اين رويکرد موجب تحولات گسترده اي در شاخه هاي علوم ديني و روشهاي درس و بحث در حوزه ها خواهد شد که لازم است حوزه ها خود را براي اين موجهه جهاني آماده سازند. زيرا دين مقدس اسلام داراي ويژگي جهان شمولي و پاسخگويي به نيازهاي همه اعصار و زمانها ست از اين روي حوزه هاي علميه که در عصر غيبت مفسر و مروج احکام شريعت است بايد به افقها و چشم اندازهاي آينده نگريسته و خود را آماده اين تحولات نمايد. در اين راستا سند چشم انداز حوزه علميه قم در دست تدوين و تهيه است که اميدواريم با تکميل و تصويب نهايي آن افق هاي دورتر و روشن تري براي اين نهاد مقدس ترسيم گردد.
