ملا محسن فيض کاشاني محمد مشهور به ملا محسن و ملقب به فيض در چهاردهم ماه صفر سال 1007 ق. در يکي از معروف‌ترين خاندان علم، عرفان و ادب، که سابقه درخشان آنان به حدود چهار قرن مي‌رسد در کاشان به دنيا آمد. فيض کاشاني ولادت و نسب دوران کودکي و تحصيلات شاگردان معروف فيض تأليفات و تصنيفات روحيات فيض وفات ولادت و نسب محمد مشهور به ملا محسن و ملقب به فيض در چهاردهم ماه صفر سال 1007 ق. در يکي از معروف‌ترين خاندان علم، عرفان و ادب، که سابقه درخشان آنان به حدود چهار قرن مي‌رسد در کاشان به دنيا آمد. پدرش رضي الدين شاه مرتضي (950ـ 1009 ق) فقيه، متکلم، مفسر و اديب در کاشان حوزه تدريس داشته و از شاگردان ملا فتح الله کاشاني (متوفي 988 ق.) و ضياء الدين محمد رازي (متوفي 1091 ق.) بوده است. مادر او زهرا خاتون (متوفي 1071 ق.) بانويي عالم و شاعر، دختر ضياء العرفا رازي (از عالمان بزرگ شهر ري) بوده است. جد فيض تاج الدين شاه محمود فرزند ملا علي کاشاني، عالم و عارفي شاعر و ناموران زمان خويش در کاشان بوده و در آنجا مدفون است. دوران کودکي و تحصيلات ملا محسن چهارمين فرزند شاه مرتضي در دو سالگي پدر خود را از دست داد. از آن پس دايي و عمويش تعليم و تربيت او و ديگر برادرانش را به عهده گرفتند وچون فيض از برداران خود باهوش‌تر بود مقدمات علوم ديني و بخشهايي از آن را تا سن بلوغ در کاشان نزد عمو و دايي اش نورالدين محمد مشهور به حکيم و آخوند نورا (متوفي 1047 ق.) فرا گرفت. بيست ساله بود که با برادر بزرگش عبدالغفور براي ادامه تحصيل به اصفهان که در آن روزگار پايتخت کشور ومرکز تجمع علماي بزرگ و اساتيد ماهر در رشته‌هاي مختلف علوم اسلامي بود، رهسپار گرديد و از اين موقعيت مناسب که در هيچ يک از شهرهاي ايران و ديگر ممالک اسلامي يافت نمي‌شد بيشترين بهره‌ها و استفاده هاي علمي را برد. مشهورترين استادان و ناموران اجازه اجتهاد و نقل روايت فيض در اصفهان، ملا محمد تقي مجلسي (متوفي 1070 ق)، شيخ بهايي (متوفي 1031 ق) در علوم فقه و حديث و تفسير و ميرداماد (متوفي 1040 ق)، ميرفندرسکي (متوفي 1050 ق) و ملاصدرا (متوفي 1050 ق) در فلسفه، عرفان و کلام بوده‌اند. پس از آن ملا محسن با شنيدن خبر ورود سيد ماجد بحراني (متوفي 1028 ق) به شيراز، از اصفهان به آنجا رفت و مدت دو سال نزد ايشان به تکميل علم حديث و روايت پرداخت و از او نيز اجازه نقل روايت گرفت و به اصفهان بازگشت و بار ديگر در حلقه درس و بحث شيخ بهايي حاضر شد و استفاده‌هاي شايان برد. در اين سالها که فيض از تقليد مستغني و براي حج مستطيع شده بود عازم بيت الله الحرام گرديد و در آنجا به ملاقات شيخ محمد فرزند حسن فرزند زين الدين عاملي (متوفي 1030 ق) رفت و از آن بزرگوار پس از استفاده‌هاي علمي، اجازه روايت و نقل حديث دريافت کرد. او پس از مراجعت از مکه به شهرهاي ديگر ايران مسافرت کرد و از دانشمندان آن شهرها بهره برد تا زماني که ملاصدرا از شيراز به قم مهاجرت کرد و در کهک قم اقامت گزيد. در اين موقعيت که ملاصدرا دوره رياضت و علم باطني را شروع کرده بود ملامحسن و ملا عبدالرزاق لاهيجي به سويش شتافته، مدت هشت سال مونس تنهايي او بودند و در مصاحبتهاي شبانه روزي با استاد استفاده کامل معنوي مي‌بردند. در اين دوران (1040 ـ 1029 ق) ملاصدرا دو دختر فاضل و عالم خود را به دو شاگردش ملامحسن و ملا عبدالرزاق تزويج کرد و آن دو شاگرد و داماد را به «فيض» و «فياض» لقب داد. در همين زمان از سوي حاکم شيراز از ملاصدرا تقاضاي مراجعت به شيراز شد. او اين دعوت را پذيرفت. فيض نيز به همراه استاد و پدر همسرش به شيراز رفت و نزديک به دو سال در آنجا ماند. بعد از اين مدت او به کاشان بازگشت و به امر تدريس، تعليم، تبليغ و ترويج و تأليف و تصنيف مشغول گرديد و گاه در قمصر و کاشان با جمعي از دوستان نماز جمعه اقامه نمود. در راه اعتلاي کلمه حق و عقايد راستين شيعه هيچ ترسي و هراسي به خود راه نداده و آرزوي او اين بوده است که مسلمانان همه سرزمينها بدور از تفرقه و پراکندگي همزيستي داشته باشند شاگردان معروف فيض ملا محسن شاگردان فراواني داشت. آنان علاوه بر استفاده‌هاي علمي و معنوي از او به کسب اجازه‌هاي اجتهاد و نقل حديث نيز مفتخر گرديده بودند معروفترين شاگردان ايشان عبارتند از: - محمد مشهور به عَلَم الهدي (1029 ـ 1115 ق) فرزند فيض که از دوران کودکي تا پايان عمر نزد پدر حضور داشته و در تأليف و تصنيف کتاب و رساله‌ها با او همکاري مي‌کرده است. علم الهدي از پدر چندين اجازه مختصر و طولاني دريافت نموده و خود او داراي آثار علمي فراوان مي‌باشد. - احمد مشهور به معين الدين (1056 ـ 1107 ق) فرزند ديگر فيض که او نيز در فقه و حديث متبحر و داراي تأليفاني بوده است. - محمد مؤمن فرزند عبدالغفور (برادر فيض): از فقيهان و مدرسان عصر خود که در يکي از شهرهاي مازندران به تعليم و تدريس طلاب و محصلان علوم ديني اشتغال داشته است. - شاه مرتضي دوم: پسر برادر فيض و دو فرزند او به نامهاي محمد هادي و نورالدين محمد که هر سه از فاضلان عصر خود و داراي کتاب و رساله‌هاي متعدد بوده‌اند. - ضياء الدين محمد: او فرزند حکيم نورالدين، دايي فيض (متوفي 1047 ق) است که عالمي حکيم و عارفي دانشمند وشاعر بوده است. - ملا شاه فضل الله و ملا علامي: خواهر زادگان فيض و فرزندان ملامحمد شريف. اين دو در علوم عقلي و نقلي صاحبنظر بودند و شاه فضل الله حدود چهل تأليف در موضوعات فقه، تفسير و کلام داشته است. - ملا محمد باقر مجلسي (1037 ـ 1111 ق) مؤلف بحار الانوار. - سيد نعمت الله جزايري (متوفي 1112 ق). - قاضي سعيد قمي (متوفاي 1103 ق). - ملا محمد صادق خضري ـ شمس الدين محمد قمي ـ شيخ محمد محسن عرفان شيرازي و ... تأليفات و تصنيفات فيض کاشاني عمر خود را صرف تعليم، تدريس و تأليف کرد. او پس از کسب معارف و استفاده علمي و معنوي از استادان بزرگ خود نوشتن کتاب و رساله را از هيجده سالگي آغاز نمود و در طي 65 سال نزديک به دويست جلد اثر نفيس در علوم و فنون مختلف تأليف کرد. خدمت پر ارج ايشان در اين آثار نسبت به ترويج مذهب شيعه با خدمات و زحمات مردان زيادي از عالمان ديني برابري مي‌کند. فيض در فهرست‌هاي متعددي که خود نگاشته تعداد تأليفات و تصنيفات را تا هشتاد جلد ذکر کرده و فرزندش علم الهدي تعداد آثار او را يکصد و سي جلد نام برده است. اما برابر فهرست تهيه شده از سوي اديب و شاعر معاصر آقاي مصطفي فيضي تعداد کتابها و رساله‌هاي فيض قريب به يکصد و چهل مجلد بالغ مي‌گردد.که اکثر آنها به زيور طبع آراسته شده است در اينجا به چند تأليف مهم فيض که در علوم مختلف نگاشته شده اشاره مي‌کنيم: 1. تفسير صافي : از کتب معتبر در تفسير قرآن است. فيض اين تفسير را در سال 1075 ق با مطالعه اکثر تفاسير قرآن (از سني و شيعه) نوشته و در ضمن بيان آيات، روايات معتبر و مستند شيعه را گردآورده است. 2. تفسير اصفي : اين تفسير تلخيص صافي است که در سال 1077 ق. نوشته شده است. 3. تفسير مصفي : برگزيده مطالب تفسيري «تفسير اصفي» مي‌باشد. 4. الوافي: محدث کاشاني براي نوشتن کتاب وافي چهار کتاب معتبر حديث شيعه (کافي، تهذيب، استبصار، من لا يحضره الفقيه) را در سال (1068 ق) تنقيح و با حذف احاديث مکرر، آن را يکجا در اجزاي متعدد جمع کرده و پس از آن فرزندش علم الهدي با نوشتن و افزودن يک جزء که شامل معرفي رجال حديث، کشف رموز و ... بوده آن را تکميل کرده است. هم اکنون کتاب «الوافي» در مجلدات متعدد چاپ گرديده است. 5. الشافي : منتخبي از احاديث «الوافي» است که در سال (1082 ق) نگاشته شده است. 6. النوادر : مجموعه احاديث نقل نشده در کتب معتبر را گردآورده است. 7. المحجه البيضاء : فيض در سال 1046 ق. کتاب احياء العلوم غزالي را تنقيح و تصحيح کرد و با استفاده از احاديث و روايات معتبر شيعه آن را شرح و تکميل نمود. سپس در سال 1090 ق. المحجه را تلخيص و به نام «الحقايق» ارائه کرد. 8. مفاتيح الشرايع : از کتب روايي فقهي و استدلالي فيض است که در سال 1042 ق. نگاشته شده اين کتاب دربردارنده همه ابواب فقه است. فيض با عنايت شديد به کتاب و سنت معصومين ـ عليهم السّلام ـ و گريز از به کارگيري دلايل عقلي و اجتهاد به رأي، راه نوي فرا روي پژوهشگران در علم فقه قرار داده است. اين کتاب از آغاز تأليف مورد توجه مجتهدان و محدثان بوده و تاکنون چهارده شرح و چندين حاشيه بر آن کتاب نگاشته شده که از جمله آنها شرح آقا محمد باقر بهبهاني (بزرگ مجتهد قرن دوازدهم) شايان ذکر است. 9. از کتب کلامي و عرفاني حکيم و عارف کاشاني کتاب «اصول المعارف» در چند جلد (تأليف سال 1046 ق)، «اصول العقائد» (1036 ق)، رساله‌هاي «علم اليقين»، «الحق اليقين»، «عين اليقين»، «الحق المبين» و «الجبر و الاختيار» و ... مي‌باشند. 10. در موضوع اخلاق و ادب کتاب و رساله‌هاي متعددي به زبان فارسي و عربي نگاشته است. از آنها «ضياء القلب» (تأليف در سال 1057 ق) «الفت نامه» و «زاد السالک» (بين سالهاي 1040 ـ 1030 ق) «شرح الصدر» (1065 ق)، «راه صواب»، «گلزار قدس»، «آب زلال»، «دهر آشوب»، «شوق الجمال»، «شوق المهدي»، «شوق العشق» و ديوان قصائد، غزليات و مثنويات مي‌باشند. روحيات فيض از مطالعه و سير در کتابها و رساله‌هاي اخلاقي، عرفاني و شرح حالهايي که به قلم خود فيض يا شاگردان و ديگر علما نوشته‌اند اين گونه دريافت مي‌شود که فيض به دليل کثرت تأليفات و تصنيفات و تنوع آنها عالم و دانشمندي پرکار و جامع درعلوم و فنون بوده و سالهاي متمادي به امر تعليم و تعلم و افاضه اشتغال داشته است. داراي منشي عالي و نظراتي بلند و از عناوين و القاب گريزان بوده و از به دست آوردن شهرت و قدرت با وجود امکانات خودداري مي‌کرده است. وي گوشه‌گيري و انزوا را براي کسب علم باطني و دانش و تفکر مفيد، بر همه چيز ترجيح داده است. از رفتن به مهماني و مجالست با اصحاب و انصار ديوان (حکومت) فاصله مي‌گرفته و در جستجوي اهل کمال و کاوشهاي علمي مسافرتهاي زياد کرده است. فيض در بيان آراء و نظريات خود صريح بوده و از رياء و تظاهر و تملق پرهيز مي‌کرده و نارضايتي خود را از هرگونه بي‌بندباري، تظاهرات صوفيانه، تقدس خشک، عالم نماهاي دنيا پرست ابراز مي‌نموده است. در راه اعتلاي کلمه حق و عقايد راستين شيعه هيچ ترسي و هراسي به خود راه نداده و آرزوي او اين بوده است که مسلمانان همه سرزمينها بدور از تفرقه و پراکندگي همزيستي داشته باشند. اين حکيم فرزانه خود را مقلد حديث و قرآن و تابع اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ معرفي کرده و مي‌گويد: من هر چه خوانده‌ام از ياد من برفت الاّ حديث دوست که تکرار مي‌کنم. در سرودن اشعار مختلف به زبان فارسي و عربي توانا و اين فن را فرع بر علوم و دانستني‌هاي ديگرخود شمرده و به تبعيت از اساتيد خود ملاصدرا، ميرداماد و شيخ بهايي که نيکو شعر مي‌سرودند رباعيات، غزليات، قصايد و مثنوي‌هايي دارد که در چند کتاب و رساله گردآوري شده است. بيا تا مونس هم يار هم غمخوار هم باشيم انيس جان غم فرسودهء بيمار هم باشيم شب آيد، شمع هم گرديم و بهر يکديگر سوزيم شود چون روز، دست و پاي هم، در کار هم باشيم يِِِــکي گــرديم در گفتار و در کـــردار و در رفـــتار زبان و دست و پا يک کرده خدمتگار هم باشيم نمي بينم بجز تو همدمي اي (فيض) در عالم بيا دمساز هم گنجينهء اسرار هم باشيم آراء و انديشه‌هاي فيض در لابه‌لاي نوشته‌ها و گفته‌هاي فيض نظرات و آراء ويژه‌اي در مسائل فقهي، فلسفي و کلامي به چشم مي‌خورد که گوياي شخصيت واقعي اوست و نيز از اين آثار به سير تطور افکار و انديشه‌هاي او و زمانش پي‌مي‌بريم. ايشان در تمامي ابواب فقه چنانچه از کتاب فقهي روايي او مفاتيح الشرايع استفاده مي‌شود نظراتي خاص دارد. يکي از فتاوا و نظريات مهم فيض که در موضوع غنا شهرت دارد بدين شرح است. «فيض به استناد رواياتي معتبر غنا (آواز خواني) را در مجالس عروسي جايز و همچنين در رساله «مشواق» خود غنا و خواندن اشعار ديني و اخلاقي را به صورت خوش براي ترويج روح مؤمنان جايز دانسته است. اما در همه آثار او با بياني روشن مردم را از هر گونه استفاده باطل از غنا و لهو ولعب برحذر داشته و گفته است: در عصر حکومت اسلامي اموي و عباسيان که با ائمه طاهرين ـ عليهم السّلام ـ همعصر بوده‌اند غنا به گونه مبتذل در درباريان رواج داشت به طوري که زنان مغنيه در مجالس خلفا و وزرا در ميان رجال به لهو و لعب مشغول بودند و بدون شک اين نوع غنا نمي‌توانسته است مورد قبول پيشوايان بر حق اماميه باشد». وفات ملا محسن فيض در 84 سالگي در کاشان بدرود حيات گفت و در قبرستاني که در زمان حياتش زمين آن را خريداري و وقف نموده بود، به خاک سپرده شد. بر طبق وصيت ايشان، بر روي قبر وي سقف و سايبان ساخته نشده است ولي اهالي مسلمان آن ديار، هر صبح جمعه به «قبرستان فيض» رفته، با قرائت فاتحه و توسل به او، از روح ملکوتي‌اش استمداد مي‌کنند. با ملا محسن فيض کاشاني بيشتر آشنا شويم