تاریخچه شهرستان علی آبادکتول-گلستان علی‌آباد کَتول (علی‌آباد)، شهری است در استان گلستان ایران. این شهر مرکز شهرستان علی‌آباد این استان است. این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ به عتوان سومین شهر استان از نظر جمعیت می‌باشد. وصف علی آباد کتول در کتاب مازندران و استرآباد از نظر جغرافیائی بلوک کتول در جنوب شرقی استرآباد و در جنوب استرآباد رستاق واقع است حدود آن از کوهستان تا صحرائی است که در دست ترکمنهاست. و محدود است به رود کرک و جلگه کمالان از شرق به نهر سرخ محله و از شمال به اراضی دوجی و از جنوب به میقان در بسطام طول آن از شرق به مغرب تقریباً ۱۰ مایل و از شمال به جنوب ۳۰ مایل است قسمت عمده آن پوشیده از جنگل است و صحرای علفزار نیز دارد. وجه تسمیه علی آباد کتول براساس روایات شفاهی، این اسم مرکب از سه کلمه علی، آباد و کتول است که علی مخفف امیر الامراء العظام علی محمدخان کتولی سوار کتول و داروغگی طایفه دوجی و کتول بوده و آباد به معنای عمارت است، علی آباد کتول قبل از اینکه این نام را به خود بگیرد طبق گفته محققین و تاریخ شناسان " کمال غریب " نامیده می‌شد. قبل از استقرار و اقتدار علی محمد خان کتولی دهی بوده‌ است. خاندان کمال غریبی از خان های بزرگ منطقه گرگان بعد اسلام بودند. که در زمان رضاخان بعلت مخالفت با طرحهای کشف حجاب، اعدام یا تبعیدوزندانی شدند. افراد این خاندان بزرگ هم اکنون در روستای میرمحله شهرستان گرگان زندگی می کنند. به همین علت نام این بخش از گرگان را بخش کمالان می نامند که برگرفته از نام قدیم خاندان کمال غریبی می باشد. معنای واژه کتول کتول از دو واژه اوستایی کته (KATA) و اول (UL) تشکیل شده‌است. کته به معنای جا و مکان و اول به معنای شیب، دره و گودال می‌باشد. و کتول به مجموعه آبادیها گفته می‌شود که در درون دره و کوه قرار دارند. از این واژه نخستین بار در کتاب روضه الصفا (در سال۱۰۷۸ هـ. ق) یاد شده ‌است. همچنین (۳۲۸ سال پیش) در زبان پهلوی نیز کلمه کتول از دو واژه کت KAT به معنای جا و مکان و اول UL به معنی به بالا یا سوی بالا و بلند بکار می‌رود و کتول به مجموعه آبادیهایی گفته می‌شود. که در درون دره و شیب واقع شده باشند. و این واژه دارای معانی و تعاریف گوناگونی است. تاریخچه علی آباد کتول با انجام عملیات بررسی و شناسایی کارشناسان سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان گلستان تاریخ علی آباد کتول ۷۰۰۰ سال برآورد شده است. این تخمین بر اساس آثار شناسایی شده شامل محوطه، تپه و بناهای تاریخی است و بناهای شناسایی شده متعلق به دوران اسلامی است که شامل ۴ حمام، یک بنای مسکونی یک پل و یک آسیاب آبی است که بیشترین آثار شناسایی شده در بخش جلگه‌ای شهرستان کتول قرار دارد. رابینوی انگلیسی در کتاب مازندران و استرآباد از نظر جغرافیائی این منطقه را بدین وصف آورده‌است: بلوک کتول در جنوب شرقی استرآباد و در جنوب استرآباد رستاق واقع است حدود آن از کوهستان تا صحرائی است که در دست ترکمنهاست. و محدود است به رود کرک " KARK " و جلگه کمالان از شرق به نهر سرخ محله و از شمال به اراضی دوجی و از جنوب به میقان در بسطام طول آن از شرق به مغرب تقریباً ۱۰ مایل و از شمال به جنوب ۳۰ مایل است. قسمت عمده آن پوشیده از جنگل است و صحرای علفزار نیز دارد (۱۲۸۵تا ۱۲۹۱ هـ. ش). علی‌آباد در روزگاران بسیار دور روستائی بود که در حد فاصل آبادی خار کلاته و جنگلده قرار داشت. سپس به علت سکونت شخصی به نام علی محمد معززی از شخصیت‌های برجسته آن زمان، علی‌آباد نام یافت. مرحوم نفسی در جلد دوم « تاریخ بیهقی » ص 874 می‌نویسد: «‌کوتوال – لفظ هندی است به عناوین صاحب قلعه و داروغه و در ترکی،‌آن را به معنای پاسبان و قلعه‌بان معنا کردند. این کلمه از زمان غزنویان رواج یافت. » به این ترتیب، ‌معلوم می‌شود که کلمات مترادفه:‌ کوتاول – کوتوال – کتاول – کوتول، به معنای صاحب قلعه و قلعه‌بان بوده است « کتول» نیز مخفف « کوتول» می‌باشد. چنانچه در « منتخب‌التواریخ» ص 576 آمده است: « در سال 1205 محمدشاه قاجار عازم مشهد شد و آن را از دست نصرالله میرزا فرزند شاهرج بن رضا قلی بن نادرشاه خارج کرد و از یک فرسخی به عتبه بوسی مشرف شد و پس از 21 روز اقامت، فتحعلی بیک کوتول را متولی نمود». با توجه به مندرجات « کتابچه وقایع کتول» که تاریخ ورود این خاندان را حدود 1069 می‌داند و نیز فرمان شاه عباس دوم که برای حاکم استرآباد ( گرگان فعلی) صادر شده. در کتاب « احیاء الملوک» به تصحیح منوچهر ستوده آمده است: در بین ملوک سیستان جنگ و اختلاف رخ داد. عده‌ای از ملوک و سرکردگان به اردوی شاه عباس آمده و بیست سال در اردوی معلی ماندند. در اواخر حکومت شاه عباس، تیولی در اطراف « اشرف = بهشهر» به آنان داده بودند. نامبرده اضافه کرد که در مازندارن هنوز هم به گاوهای خوب خانگی « کتولی گو» و به چهار بیتی به لهجه منطقه کتول « کتولی مقام » گفته می‌شود. باری از آنجا که تاریخ سلطنت شاه عباس دوم (1077-1052) با مندرجات کتابچه وقایع کتول مطابقت دارد و نیز با توجه به گزارشات « روضه الصفا» در رابطه با کتول و قتل نقدعلی خان اول به دست حسینقلی خان قاجار در تاریخ 1187 ق نتیجه‌گیری می‌کنیم که این طایفه حدود سیصد و پنجاه سال قبل وارد این منطقه شدند و محتمل است که اقوام و نزدیکان آنان که تشکیل دهنده طایفه کتول: ( خسروی – اصلانی – ایمانی اخلاف خسروخان، اصلان خان و ایمان خان ) گردیدند به مرور ایام وارد شده باشند. اما علت اینکه با آنان « کتول» گفته شده این است که مهاجران اولیة آنان در سیستان، امیر و داروغه قلعه و قلعه‌بان بودند و به «کوتوال و کوتول» نامیده می‌شدند. پس از آمدن به این منطقه نیز به همان شغل که از اهمیت ویژه‌ای نیز برخوردار بود خوانده شدند. البته انگیزه آوردن آنان به این منطقه احتمالاً برای سرحدداری و مقابله با ترکان مهاجم بوده باشد. به مرور ایام عده‌ای از سرکردگان این طایفه بر منطقه فعلی کتول مسلط گردیده و حتی در مقاطعی از تاریخ، حاکمیت کوهسار، فندرسک، قانچی و داروغگی گوکلان را نیز به عهده داشتند. از آنجا که از قدیم الایام در نامگذاری و بلوکات معمولاً هر منطقه‌ای با نام کلانتر و سرکرده آن نامیده می‌شد چنانچه شرق کبود جامه و برز مهین رستاق به « فندرسک – خاندان میرفندرسکها » و بلوک شرقی فخر عماد الدین به « کتول – خاندان کتولها » و بلوک فخر عمادالدین غربی به « ملک – خاندان ملکا» نامیده شد، در نتیجه این منطقه از حدود دویست سال قبل به بلوک کتول اشتهار یافت. کتول در قدیمی‌ترین نقشه ‌قدیمی‌ترین نقشه‌ای که نام « کتول» در آن ذکر شده است نقشه‌ای می‌باشد که در روزنامه دولت علّیه ایران، در صدارت امیرکبیر و پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار در سال 1277 ق منتشر گردید. این نقشه که قدیمی‌ترین نقشه سیاسی و جغرافیایی از منطقه کتول ( استرآباد) می‌باشد، حاکی از آن است که خاک کتول در قسمت شمالی، امتداد داشته و در مجموع نشان می‌دهد که در آن تاریخ منطقه فارس نشین استرآباد و حومه تا رود گرگان ادامه داشت و طوایف ترکمن، از گوکلان و یموت در قسمت شمالی رود گرگان می زیستند.