آشنایی با کوه های استان کهگیلویه و بویر احمد «بخش اول» کوه‌های استان کهگیلویه و بویراحمد جزو رشته کوه‌های زاگرس به شمار می‌روند که با توجه به شرایط جغرافیایى استان، هر چه در امتداد اصلى کوه‌هاى زاگرس از شمال شرقى به جنوب غربى پیش رویم، از ارتفاع کوه‌ها کاسته مى‌شود. کوه‌های شمالی استان با برخورداری از یخچال‌های طبیعی، سرچشمه رودهای پرآب می‌باشند. کوه‌های مهمی همچون کوه خائیز در جنوب دهدشت، کوه‌های نیل و حجال در شمال شرق یاسوج، کوه خامی در شمال شرق گچساران، کوه نور در مرکز استان، کوه‌های سیاه و سفید در بهمئی و شرق لنده و کوه دل‌افروز در شمال و کوه ساورز از مهم‌ترین کوه‌های استان به شمار می‌روند که در زیر به شرح برخی از آن‌ها می‌پردازیم. کوه دنا: کوه دنا یکی از بزرگ‌ترین کوه‌های رشته کوه‌ زاگرس است. نام این کوه در منابع جغرافیایی «دینا» و «دئنا» آمده است و احتمال می‌رود این اسامی از کلمه دین مأخوذ شده باشند. این کوه در دوران اشکانیان و ساسانیان مقدس بوده است و درباره آن افسانه‌های زیبایی که بی‌رابطه با اهمیت دینی آن نمی‌باشد ساخته شده است. از جمله حمزه اصفهانی در کتاب تاریخ پیامبران و شاهان می‌نویسد: «در اخبار ایرانیان آمده است که کیخسرو را گفتند که در میانه انتهای فارس و اصفهان و آغاز اصفهان (کهگیلویه) کوه سرخی به نام کوشید است و در آنجا اژدهایی است که بر کشتزارها و آدمیان تسلط یافته. وی با مردان خود به آنجا رفت و اژدها را کشت و آتشکده‌ای بر کوه بنیاد نهاد که به آتش کوشید معروف شد.» کوه‌های کوچک‌تری از این رشته کوه بزرگ جدا شده و هر یک نام مخصوص دارند. مناطق اطراف این رشته کوه به نام‌های «پادنا» و «پشت دنا» نامیده می‌شوند و میان دو ایل بزرگ بویراحمدی و قشقایی تقسیم می‌باشند. در این کوه به علت بلندی و یخبندان قله‌های آن، درختان جنگلی کمتر رشد می‌یابند ولی در دامنه‌‌های آن درختان جنگلی بومی مانند درختان بلوط، انجیر، سرو کوهی (کیکام)، ارژن، امرود کوهی (گلابی)، سیسه (کیالک) و دیگر درختان سردسیری وجود دارد. رودها و چشمه‌های فراوانی از این کوه روان می‌شوند. از نقاط سی‌سخت، یاسوج، پادنا و پشت‌دنا (که در گذشته خوزستان نام داشته) رود خرسان یا خورستان سرچشمه می‌گیرد. کوه نیر: از این کوه در کتاب «کهگیلویه و ایلات آن» با نام «کوه نور» یاد شده است. این کوه در بویراحمد معروف به «پشته زیلائی» بوده و در ناحیه لوداب «لالستان» نام دارد که می‌بایست همان نیر یا نیز بوده باشد و اهالی محل هم آن‌ را به همین نام می‌خوانند. این کوه محل ییلاق طوایف زیلائی قدیم (نوئی) و تامرادی و سادات شیخ هابیلی است. وسعت طولی آن حدود 10 کیلومتر است. با توجه به این که در ناحیه سردسیری واقع است وضعیت طبیعی آن مشابه کوه دنا می‌باشد و از لحاظ میوه‌های درختی، جنگل‌ها، جانوران و خزندگان با تفاوت‌های اندکی از جمله کمی درختان میوه، عدم وجود کبک دری و بی‌آبی به حدی که مردم ییلاق‌نشین ناگزیر از آب برف استفاده می‌کنند، با کوه دنا برابری می‌کند. کوه مان یا میمم: این کوه که نامش در منابع جغرافیایی ذکر نشده در نواحی روستای چین لوداب بویراحمد واقع است. اوضاع طبیعی آن با تفاوت‌هایی مانند دیگر کوه‌های کم وسعت و کوچک این ناحیه است. کوه ساورز: این کوه که حدود 5 کیلومتری جنوب غربی ناحیه سفیدار و بابکان بر فراز دلی* دیلگان است. از نظر اوضاع طبیعی با تفاوت‌هایی مانند عدم وفور آب و باغستان میوه، همانند وضعیت طبیعی کوه دنا می‌باشد. این کوه محل چراگاه ایلات دیلگانی، چرام کهگیلویه و ایلات زنگوائی و اولاد میرزاعلی بویراحمد است. *دلی یا دره‌ در اصطلاح محلی به جایی گفته می‌شود که دو طرف آن کوهی به صورت دیوار یا تپه‌ای حائل و کشیده شده باشد. این محل‌ها که اکثراً چراگاه و محل ییلاق می‌باشند در این استان بسیار دیده می‌شوند. کوه اشگر: نام این کوه در برخی کتاب‌ها، «آبشگر» ذکر شده است ولی درست‌نویسی آن همان «اشگر» می‌باشد. این کوه در جنوب غربی ناحیه طسوج و شمال شرقی ناحیه کوه شاه‌بهرامی باشت قرار دارد. اوضاع طبیعی این کوه که در نواحی سردسیری چرام کهگیلویه واقع است با اندک تفاوتی، همانند دیگر کوه‌های بخش سردسیری استان کهگیلویه و بویراحمد است. کوه غاران: این کوه با مساحت تقریبی 50 کیلومتر مربع در امتداد خط مرزی ایلات بهمئی علاءالدینی و بختیاری قرار دارد و از نظر اقلیمی معتدل است. درختان جنگلی گرمسیری در دامنه‌ها و گیاهان سردسیری در ارتفاعات آن پرورش می‌یابند و از نظر پوشش جانوری همانند سایر کوه‌های سردسیری و معتدل این استان است. کوه دیل (خامی): کوه دیل در حدود 15 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان گچساران و در نزدیکی روستای دیل واقع شده است. شرایط طبیعی این کوه به گونه‌ای است که درختان سردسیری و گرمسیری در آن پرورش می‌یابند. در اکثر ارتفاعات این کوه باغستان‌های انجیر دیده می‌شوند که به صورت دیم می‌رویند همچنین انگور این ناحیه بسیار مرغوب است. درختان مرکبات نیز در این ناحیه پرورش می‌یابند. از نظر پوشش جانوری نیز این تنوع به خوبی دیده می‌شود. در غارهای کوهپایه آن جانوران گرمسیری و در ارتفاعات آن جانوران کوهی مانند خرس و پلنگ دیده شده است. چشمه‌های آب فراوانی در این کوه دیده شده است که اکثراً مورد استفاده باغستان‌های اهالی محل قرار می‌گیرد. کوه خائیز: این کوه که جنوب غربی بخشی از مرز کنونی پشتکوه را از زیرکوه کهگیلویه جدا می‌نماید در 20 کیلومتری شمال شرقی شهرستان بهبهان مرکز قدیم کهگیلویه و 50 کیلومتری جنوب غربی شهرستان دهدشت واقع است. رودخانه خیرآباد در شمال، کوه دوک و در قسمت شمال و جنوب بهبهان کوه بدیل را از خائیز مجزا می‌سازد. این کوه 30 کیلومتر طول دارد و چون در ناحیه گرمسیری واقع شده است، محل پرورش درختان گرمسیری بلوط، بن، کلخونگ، بادام، کُنار (سدر)، تنگس (نوعی بادام خاردار) و جانورانی همانند جانوران سردسیری (به استثنای خرس) و خزندگانی مانند مارهای بزرگ و عقرب است. درخت‌های گرمسیری مانند انار، انجیر و درختان مرکبات در آنجا پرورش می‌یابند. این کوه که به عنوان اقامتگاه زمستانی مورد استفاده قرار می‌گیرد، دارای دره‌ها و تنگه‌های کم عرض بوده و در آن چشمه کوچکی وجود دارد که دامداران ایلات اولاد میرزاعلی از آن استفاده می‌کنند. کوه سرخ: این کوه در فاصله 5 کیلومتری شمال شرقی روستای لیشتر واقع شده است و به علت گرمسیری بودن، خشک و بی‌آب و کم درخت بوده و در زمستان محلی مناسب جهت اقامت عشایر آن حدود و چرای دام‌های ایشان می‌باشد. کوه انا: این کوه در مرز بخش باشت شهرستان گچساران و ممسنی واقع شده است و در حدود 30 کیلومتری شمال فهلیان قرار دارد. این کوه نسبت به کوه‌های اطراف ارتفاع بیشتری دارد و به دلیل واقع شدن در منطقه گرمسیری، پوشش گیاهی آن از کوه‌های مجاور تُنُک‌تر است. این کوه در سمت تنگ شیو دارای غارهای بزرگی می‌باشد. دخمه دا و دور (مادر و دختر) ممسنی در بخش شرقی این کوه و در حدود 2 کیلومتری روستای مراس خوان ممسنی واقع شده است. کوه گل: این کوه در اصطلاح محلی «گول» نامیده می‌شود و جزئی از رشته کوه‌ دنا بوده که توسط روستای کوخه‌دان بخش سی‌سخت از آن جدا می‌شود. وسعت این کوه که انتهای بخش شرقی آن به گردنه «مله بیژن» و پشت دنا (خفر یا خور) پایان می‌یابد، حدود 5 کیلومتر مربع می‌باشد و از نظر شرایط طبیعی همانند کوه دنا است.