حجاب از مسائل اصلی و مشترک میان ادیان آسمانی بوده و هست، چراکه امری الهی و فطری است. بهطورکلی هر سه دین الهی زنان را ملزم و موظف به پوشش کردهاند و حفظ نگاه و کنترل چشم را به مردان و زنان خود گوشزد نمودهاند؛ پس هیچگاه تجویز کننده حکم حجاب، اسلام نبوده، بلکه حدود آن در اسلام دقیق بیان شده است.
حدود حجاب زنان در شریعت یهود
با توجه به مضامین بیان شده در مورد پوشش خاص زنان بنیاسرائیل، استفاده از چادر به عنوان پوشش سراسری که همه اندام را میپوشاند و نیز روبنده که صورت توسط آن مستور میگردد، واضح میباشد؛ اگرچه در سیره عملی بانوان یهود گاهی استفاده از روبنده معمول نبوده است. دین یهود امر به چادر، برقع و پوشش کامل برای زنان دارد که در منابع آمده است بعد از ازدواج ملزم به رعایت آن میشوند و لباس آنها باید برجستگیهای بدن آنان را بپوشاند و موی سر، پاها و گردن آنها باید پوشیده باشد و اگر چنین نکنند مشمول عذاب الهی میشوند. دکـتر مناخـیم.م. بریـر(پرفسور ادبیات در دانشگاه یشیوا) در کتـاب «زنان یهودی در ادبیات ربانی» میگوید: «همواره این سنت برای زنان یهودی وجود داشته که با یک پوشـش سـر با هـر چیـزی بیرون و در مجامع بروند، حتی این که همه صـورت را بپوشانند و تنها یک چشم را آزاد بگذارند».
قبل از اینکه فرهنگ یهود با فرهنگ غرب درآمیخته شود، حجاب مورد عنایت زنان بوده است و آنان ملزم به رعایت حجاب بودهاند. هماکنون نیز میان خانوادههای اصیل و با قدمت یهود، زنان ملزم به رعایت حجاب هستند
بر اساس برخی از گزارشها یهودیان بر حجاب در بین زنان تأکید و سختگیریهایی در حد افراط داشتند؛ به گونهای که اگر زنی به نقض قانون یهود میپرداخت، مثلًا بدون آنکه چیزی بر سر داشت، به میان مردم میرفت و یا در خیابانهای عمومی نخ میرشت، یا با هر سنخی از مردان درد دل میکرد یا صدایش آنقدر بلند بود که چون در خانهاش صحبت میکرد، همسایگانش میتوانستند سخنان او را بشنوند، در آن صورت مرد حق داشت بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد.(ترجمه تاریخ تمدن، ص 2045) یکی از علماء معاصر یهود در فلسطین اشغالی به نام «هاراو یعقوو یسرائل لوگاسی» در کتاب خود به نام «بت یعقوو» که به زبان عبری نگاشته، در بخش حجاب زنان به طور مفصل در باب کیفیت پوشش و حجاب زنان بحث کرده که اهمّ آن از این قرار است: - لباس باید به حدی گشاد و آزاد باشد تا اندام بدن به هیچ عنوان در آن برجسته نگردد و کمربند بسته نشود. - آستینها باید تا مچ دست را بپوشاند. - گردن از طرفین تا شروع شیب کتف از پشت و در جلو تا بالای استخوان جناغ را بپوشاند (یعنی تمام دور گردن پوشانده شود)؛ حتی پاها باید پوشیده باشد و از پشت جوراب نباید پوست پا دیده شود و جورابهای عکسدار و با رنگهای تند ممنوع است. - پوشش سر باید تمام موی سر را بپوشاند و آرایشی که باعث جلب توجه دیگران گردد گناه بسیار بزرگی است.(یعقوو یسرائل لوگاسی، 1980م: ص110)
سیره عملی زنان یهود در طول تاریخ
سیره بانوان بنیاسرائیل (زنان انبیاء و بزرگان بنیاسرائیل) در عهد عتیق بر رعایت عفت و حریم حجاب بوده است. در طول تاریخ نیز حجاب همواره از سوی زنان مؤمن یهود رعایت میشده؛ البته در بعضی دورهها حتی صورت نیز پوشانده میشده و در برخی تنها پوشش سر انجام میگرفته است. در بعضی روایات تلمود نیز پوشاندن سر با سبد (کلاه توری که زنان دوکهای ریسندگی خود را بر روی آن میگذاشتند) کافی شمرده شده است. «ویل دورانت» در «تاریخ تمدن» در مورد وضع زنان یهود در قرون وسطی مینویسد: «در طول قرون وسطی یهودیان همچنان زنان خود را با لباسهای فاخر میآراستند؛ لکن به آنها اجازه نمیدادند که با سر عریان به میان مردم روند.» (تاریخ تمدن، ج12، ص63) در سـفرنامه فدت آفاناس، «یویچ کاتـف» دربارة پوشـش زنان یـهودی عـصر صفـویه آورده اسـت: «مردان و زنـان آنها پیراهـن آلـبالوئی رنگ بر تن دارند که از نظر ظاهر شبیه به لباس کشیشهای روسی است. زنان، روسری زرد رنگی به سر میبندند و صورت خود را نمیپوشانند.» در یکی از مقالات دانشنامه ایرانیکا در مورد پوشش کلیمیهای ایران و عراق آمده است: «زنان روی سرشان روسریهایی با منگولههای آویزان که به روش متنوعی گره زده میشد، میبستند. هنوز هم زنان مسنتر آنها جامه سنتی به تن میکنند؛ یعنی لباسهای تیره رنگ بدون حاشیهدوزی و قبای سیاه مربع شکلی که روی شانههایشان قرار میگیرد. آنها دستمال بر سر میکنند که یک انتـهایـش در پشت و دومی در پیشانی گره میخورد.»(پوشاک ایران زمین، صص284- 283) در دوران قاجار زنان یهود از چادرمشکی و روبنده مشکی استفاده میکردند.(روبنده بانوان مسلمان سفید بود) (فرزندان استر، ص183) ویل دورانت معتقد است حجاب برای زنان یهود امری مهم و واجب بود به طوری که زنان یهود حق نداشتند موی سر خود را میان مردان آشکار کنند،
یهودیان بر حجاب در بین زنان تأکید و سختگیریهایی در حد افراط داشتند؛ به گونهای که اگر زنی به نقض قانون یهود میپرداخت، و بدون حجاب، میان مردم میرفت، یا صدایش بلند بود ... در آن صورت مرد حق داشت بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد
پوشش بانوان یهود در عصر حاضر
بانوان یهودی در اروپا تا قرن 19 یعنی تا وقتی که با فرهنگ دنیوی غرب احاطه نشده بودند، حجاب داشتند؛ ولی بعدها با فرهنگ اطراف خود بیشتر آمیخته و از پوشش آنها کاسته شد. امروزه اغلب بانوان یهود موهای خود را جز در کنیسه نمیپوشانند و بعضی بانوان مؤمن بر اساس فتاوای بعضی از خاخامهای اشکنازی (کشورهای غربی) استفاده از کلاهگیس را از دیگر اشکال پوشش سر جهت جایگزین کردن حجاب سنتی راحتتر یافتند و مانند فرقه «حسیدیه» برای پوشش تنها از کلاهگیس استفاه میکنند. قابل ذکر است که عموم علماء سفارادیم (کشورهای شرقی) کلاهگیس را به عنوان حجاب سر قبول ندارند. امروزه بسیاری از بانوان مؤمن یهودی ارتدکس (خصوصاً فرقه حریدیم) در فلسطین اشغالی از پوشش و لباسهای ساده و وزین در اجتماع استفاده مینمایند.(ماضی، سیاست و دیانت در اسرائیل، ص 292) قبل از اینکه فرهنگ یهود با فرهنگ غرب درآمیخته شود، حجاب مورد عنایت زنان بوده است و آنان ملزم به رعایت حجاب بودهاند. هماکنون نیز میان خانوادههای اصیل و با قدمت یهود، زنان ملزم به رعایت حجاب هستند که این نوع پوشش بانوان یهود در اراضی فلسطین اشغالی یافت میشود زیرا اهمیت رعایت تاحدی است که در پیمان یهود یا قوم اسرائیل به عنوان پایه و فرمان مطرح شده است.
حجاب در آیین مسیحیت
در آیین مسیحیت نیز امر به پوشش زنان بسیار یافت میشود و در برخی از منابع آمده است که زنان خود را به لباس عفت و حیا بپوشانند نه با گیسوها و طلاهای خود. در آیین مسیحیت زنان موظف بودند از چادر یا برقع برای پوشش استفاده کنند، حتی بر زنان اشراف پوشاندن موی سر آنان واجب بود و زنان موظف بودند در هنگام عبادت و دعا حتما موی خود را بپوشانند، در غیر این صورت کار قبیحی انجام دادند. در همین راستا پولس مقدس در نامه خود بیان میکند که عبادت خداوند با پوشیده روی بودن شایسته است یا با موهای نمایان. همچنین فرمان میدهد که زن باید حجاب داشته باشد و سر خود را بپوشاند.(غلامی، ص۵۳) در رساله پطرس رسول در مورد نحوه پوشش و آرایش زنان مسیحی آمده است: «و شما را زینت ظاهری نباشد، از بافتن موی و متحلی شدن به طلا و پوشش لباس، بلکه انسانیت قلبی در لباس غیرفساد، روح تعلیم و آرام که نزد خدا گرانبهاست، زیرا بدینگونه زنان مقدس در سابق نیز که متوکل به خدا بودند، خویشتن را زینت (باطنی) میکردند و شوهران خود را اطاعت میکردند مانند ساره که ابراهیم را مطیع میبود و او را آقا میخواند و شما دختران او شدهاید.»(رساله پطرس:3/6-1) پطرس در این کلام به دو نکته «نداشتن زینت ظاهری» و «استفاده از لباس غیرفساد» در باب نحوه پوشش اشاره کرده که هر دو، مخصوص زنان مقدس و مؤمن است.
در طول تاریخ حجاب همواره از سوی زنان مؤمن یهود رعایت میشده؛ البته در بعضی دورهها حتی صورت نیز پوشانده میشده و در برخی تنها پوشش سر انجام میگرفته است
پولس نیز در این باره کلامی دارد: «همچنین زنان خویشتن را بیارایند به لباس مزین به حیا و پرهیز، نه به زلفها و طلا و مروارید و رخت گرانبها. بلکه چنان که زنانی میشاید که دعوی دینداری کنند به اعمال صالـحـه.»(رساله اول پولس به تیموتائوس، ج2، صص 15-9) در آیین مسیحیت بر ضرورت عفاف و خانهنشینی زنان تأکید شده، چنانکه پولس به تیطس مینویسد: «تو سخنان شایسته تعلیم صحیح را بگو که مردان هوشیار و باوقار و خرداندیش در ایمان و محبت و صبر صحیح باشند. همچنین زنان پیر در سیرت متقی باشند و نه غیبتگو و نه بنده شراب زیاد، بلکه معلمات تعلیم نیکو، تا زنان جوان را خرد بیاموزند که شوهر دوست و فرزند دوست باشند و خرداندیش و عفیفه و خانهنشین و نیکو و مطیع شوهران خود که مبادا کلام خدا متهم شود.»(رساله پولس به تیطس: 2/7-3) از مضامین مذکور برمیآید که پوشش مورد نظر برای زنان، لباسی غیرتحریکآمیز و خالی از زینت است. همچنین انجیل به زنان خود دستور میدهد که با لباس حیا و عفت مزین شوند نه با گیسوان خود. در دستورات دینی پاپها و بزرگان صدر مسیحیت در باب لزوم رعایت عفاف و حجاب نکات مختلفی آمده است. در سیره بزرگان صدر مسیحیت و قرون وسطی نیز توجه به رعایت عفت و حجاب وجود داشته و لذا عموم زنان مسیحی بدان عامل بودهاند. تنها از قرن سیزده و سپس رنسانس است که تحولات عقیدتی و اجتماعی منجر به کاهش رعایت آن میشود. به طوری که ترتولین در رساله مشهورش به نام «درباره حجاب باکرهها» مینویسد: «زنان جوان، حجابهایتان را در کوچه و خیابان میپوشید. بنابراین شما باید آنها را در کلیسا بپوشید و شما وقتی در میان نامحرمان هستید حجاب دارید، پس در میان برادرانتان (دینی) نیز حجاب داشته باشید». (حکیم الهی،زن و آزادی و ضربالمثلهای ملل راجع به زنان) حتی مواقعی که زنان در حفظ حجاب کوتاهی میکردند، بزرگان مسیحیت به زبان نهی سخن میگفتند، مثلاً در کلام «برتولد» اهـل «ریجنس بورگ» (حدود سال 1220) آمده است: «شما ای مردان میتوانید به این کارها پایان بخشید و دلاورانه به مبارزه با آن قیام کنید، ابتدا با سخن خوش و اگر باز سرسختی نشان دهند. قدم میان نهید و روبند (تزیین شده) را از سر زن کشیده و پاره کنید و حتی اگر چهار دانه از موها نیز کنده شد آن را در آتش افکنید» (دورانت،تاریخ تمدن، ج3، ص498) در این کلام، استفاده تزئینی از روبنده نهی شده که خود حاکی از آن است که روبنده تا آن زمان در میان زنان مسیحی رواج داشته است.
سیره عملی بانوان مسیحی در طول تاریخ
به روایت تاریخ زنان مسیحی در حدود رنسانس چیزی شبیه چادر بهعنوان پوشش همیشگی خود استفاده میکردند و همچنین مانع از این میشدند که صورت خود را نمایان کنند و آرایش صورت و مو از نظر آنان ممنوع بود؛ و اگر کسی رعایت نمیکرد مورد سرزنش مراجع دینی و مسیحیت بود. حضرت مریم بانوی مقدس عالم مسیحیت و الگوی زنان مسیحی سیرة پاک و عفیفانهای دارد و پوشش سراسری که از صدر مسیحیت تا اوایل رنسانس همواره در شمایلهای او به تصویر کشیده شده، مؤید این مطلب است. حتی پس از رنسانس با وجود فضای غیرمذهبی که بر همة شئون فرهنگی غرب سایه افکند، باز هم با پوشش سر خصوصاً با شنل نیلی رنگ دیده میشود که این امر حکایت از رعایت حجاب با استفاده از پوشش سراسری برای سر و اندام در سیره مسیحیت دارد. رهبانیت در قرون اولیه میلادی به طور فردی توسط بعضی مسیحیان در پیش گرفته میشد و در قرن چهارم میلادی به صورت دسته جمعی یا جماعت رهبانی و دیرنشینی درآمد (ناس، تاریخ جامع ادیان، ص640) و زنان راهبه در دیرها جدای از راهبان مشغول خدمت میشدند.(فوگل، تمدن مغرب زمین، ص 278) در همه فرق رهبانی قرون گذشته تابهحال بانوان راهبه، سادگی و دوری از زینت و آرایش ظاهری را همراه با پوشیدگی اندام حفظ کرده و در روابط با مردان همواره حدود شرعی را حفظ مینمایند؛ لباس راهبهها عموماً از یک سرپوش سفید رنگ زیرین همراه با یک سرپوش بلندتر که از پشت به زانو میرسد و به رنگ تیرهتر (مشکی برای مقامات عالیتر= مادران و رنگهای روشن و سفید برای مقامات پایینتر= خواهران) میباشد، تشکیل شده است. دامن پیراهن آنها نیز بلند و تا روی پا میباشد و جوراب نیز عموماً به رنگ تیره و ضخیم است. روشن است که نوع پوشش راهبگان حکایت از حدود حجاب سنتی (پوشش سر و اندامها به جز صورت و گاهی دستها) دارد. ویل دورانت مینویسد: «بانوان اصیل، پیراهن کتانی طویلی به بر میکردند و بر روی آن جامه درازی که حاشیهای از خز داشت و تا روی پا میآمد، و روی آن نیمتنهای میپوشیدند که در خلوت از بدن آویزان بود و در برابر اغیار با بند محکم به بدن میچسبید.(ترجمه تاریخ تمدن، ص2507)
ویل دورانت مینویسد: «بانوان اصیل مسیحی، پیراهن کتانی طویلی به بر میکردند و بر روی آن جامه درازی که حاشیهای از خز داشت و تا روی پا میآمد، و روی آن نیمتنهای میپوشیدند که در خلوت از بدن آویزان بود و در برابر اغیار با بند محکم به بدن میچسبید
حجاب امروز مسیحیان
امروزه تحت تأثیر فضای مدرنیستی غرب، حجاب زنان در فرق کاتولیک و ارتدکس تنها در کلیسا و هنگام عبادت مورد تأکید است و برای زنان مؤمن، تنها عدم زینت ظاهری و آرایش همراه با سادگی در لباس توصیه میشود.
حجاب در آئین هند
آنچه مسلم است این است که حجاب هندى نیز نظیر حجاب ایران باستان سخت و شدید بوده است. از گفتار ویل دورانت در جلد دوم تاریخ تمدن برمىآید که حجاب هندى به وسیله ایرانیان مسلمان در هند رواج یافته است. نهرو مىگوید: «متاسفانه این رسم ناپسند کمکم یکى از خصوصیات جامعه اسلامى شد و هند نیز وقتى مسلمانان بدین جا آمدند آن را آموخت.» به عقیده نهرو حجاب هند به واسطه مسلمانان به هند آمده است ولى اگر تمایل به ریاضت و ترک لذّت را یکى از علل پدید آمدن حجاب بدانیم باید قبول کنیم که هند از قدیمترین ایام، حجاب را پذیرفته، زیرا هند از مراکز قدیم ریاضت و پلید شمردن لذّات مادى بوده است. (مطهری، بی تا:ص12)
حجاب آریاییها
نخستین مردمی که به سرزمین ایران آمدند، آریاییها بودند. بنا بر پژوهشها زنان ایران از زمان مادها، که نخستین ساکنان این دیار بودند، دارای حجاب کاملی، شامل پیراهن بلند چیندار، شلوار تا مچ پا و چادر و شنلی بلند بر روی لباسها بودهاند .(ضیاءپور، 1347:ص17-26 ) این حجاب در دوران سلسلههای مختلف پارسها نیز معمول بوده است. بنابراین در زمان بعثت زردشت و قبل و بعد از آن، زنان ایرانی حجابی کامل داشتهاند. در عهد عتیق چنین آمده است: «... امر فرمود وشتئ، ملکه را با تاج ملوکانه به حضور پادشاه بیاورند تا زیبایی او را به خالیق و سروران نشان دهد؛ زیراکه نیکو منظر بود اما؛ وشتئ نخواست... .»(عهد عتیق، کتاب اِستَر، باب اول، آیه10)
پوشش و حجاب پس از نبوت زرتشت
در زمان ساسانیان که پس از نبوت زرتشت است، افزون بر چادر، پوشش صورت نیز در میان زنان اشراف معمول شد. آیین زرتشت که تاریخ آن را بین 1300 تا 2300 قبل از اسلام گفتهاند. آیین پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک است؛ از اینرو، انسانها را به پاکی و پاکدامنی فرا میخواند. در نقاشیها و کندهکاریهای باستانی ایران، بسیار کم از زن تصویری به چشم میخورد. اگرچه زنان، کدبانوی خانه، مدیر و مدبر امور خانواده بودند، ولی حفظ حرمت ایشان با پوشیده داشتن ایشان رعایت میشد تا پاکدامنی آنها حفظ شده و از هر آسیبی در امان باشند.
زنان مسیحی در حدود رنسانس چیزی شبیه چادر بهعنوان پوشش همیشگی خود استفاده میکردند و همچنین مانع از این میشدند که صورت خود را نمایان کنند و آرایش صورت و مو از نظر آنان ممنوع بود؛ و اگر کسی رعایت نمیکرد مورد سرزنش مراجع دینی و مسیحیت بود
جمعبندی حجاب از مسائل اصلی و مشترک میان ادیان آسمانی بوده و هست، چراکه امری الهی و فطری است. بهطورکلی هر سه دین الهی زنان را ملزم و موظف به پوشش کردهاند و حفظ نگاه و کنترل چشم را به مردان و زنان خود گوشزد نمودهاند؛ پس هیچگاه تجویز کننده حکم حجاب، اسلام نبوده، بلکه حدود آن در اسلام دقیق بیان شده است. گرچه گاهی مسیحیت و یهود در قدیم در مورد پوشش زنان دچار سختگیریهای بیشازحدی میشدند اما چادر و برقع در طول زمان از ملزومات پوشش دین یهود و مسیحیت بوده است. جدای از دستورات دین به این امر تفاوتهای جدی میان این سه دین وجود دارد، به طوری که آیینی که مسیحیت و یهودیت برای زنان و پوشش آنها در نظر گرفته است گاهی مسیر سختگیرانهای را به خود میگیرد، به گونهای که خانهنشینی شرط عفاف برای زنان بوده و زن از هرگونه فعالیت اجتماعی منع شده است اما نظر و دیدگاه اسلام خلاف اینها بوده و با دیدگاه و بیان روشن و دقیق، حد و حدود پوشش و عفاف را معین کرده است. حضور زنان در اجتماع یک مسئله مهم و قابل بررسی و موردتایید اسلام است و زنان نسبت بهجامعه خود وظایفی دارند و مسئولیتهایی را به عهده میگیرند. مسأله حجاب و عفاف و ضرورت آن در آیین یهود با توجه به متون کتاب مقدس و تعالیم انبیاء الهی امری مسلّم و غیرقابل انکار است. و صراحتاً بر پوشش زنان و کیفیت و حدود آن تأکید گردیده است. در برخی موارد از لفظ چادر، برقع و روبنده استفاده شده که چگونگی حجاب در این آیین را به تصویر میکشد. همچنین در باب عدم رعایت حجاب و عفاف نیز وعده نزول عذاب داده شده و حتی در برخی موارد سختگیریهای شدید در قبال زنان اعمال شده است. در آیین مسیح، نه تنها احکام دین یهود در باب حجاب زنان نسخ و نقض نشده، بلکه با شدت و قوت بیشتری دنبال شده است. در این دین بر ضرورت عفاف و رعایت پوشش کامل به منظور کاهش زمینه تحریک و تهییج در جامعه بیش از پیش تأکید و تصریح شده است. سیره عملی بانوان مسیحی در طول تاریخ نیز نشان دهنده پایبندی آنان به این مسأله است. تصاویری که از حضرت مریم علیهاالسلام و دیگر زنان مسیحی در دست است، مؤید این مطلب میباشد. اما امروزه تحت تأثیر فضای مدرنیستی غرب، حجاب زنان در فرق کاتولیک و ارتدکس تنها در کلیسا و هنگام عبادت مورد تأکید میباشد.


