رودخانه‌ها شریان‌های حیاتی زمین هستند؛ تمام تمدن‌های بشری در کنار رودخانه‌ها شکل گرفته‌اند، چراکه علاوه بر تامین آب به عنوان مهم‌ترین نیاز بشر با حمل آبرفت‌ها از نقاط مرتفع و ته‌نشست آن در مناطق پست، بهترین خاک‌ها را برای کشاورزی به عنوان اولیه‌ترین نیاز ادامه حیات فراهم می‌آورند.

تنها رودخانه قابل کشتیرانی در ایران و تنها رودخانه ایرانی است که از طریق خلیج‌فارس به اقیانوس هند و آب‌های بین‌المللی راه دارد  کارون است این رود علاوه بر امکان ارتباطات بین‌المللی این مزیت را نیز دارد که باید در خدمت سیستم حمل و نقل درون شهری ارزان، ایمن، سریع و سازگار و مناسب با محیط زیست باشد.

رودخانه‌های ایران به چند گروه تقسیم می شود؟

ایران کشوری است که آب و هوای گرمسیری خشک دارد و در امتداد ساحل دریای خزر، آب و هوای نیمه گرمسیری حاکم است. باید بدانید که بیشتر اوقات آب و هوا خشک همراه با بارندگی های گاه به گاه می باشد. به دلیل آب و هوای خشک، رودخانه ها کم عمق می باشند و سواحل رودخانه عمدتاً از برف های آب شده بهاره تأمین می شوند. اکثر رودخانه ها یا به دریای خزر که در شمال کشور واقع شده یا به خلیج فارس واقع در جنوب کشور می ریزند.

گروه‌ دریای خزر
- ارس
- سفیدرود
- رود سه هزار
- رود چالو
- رود هراز 
- رود بابل
- رود تالار
- رود تجن
-رود نکا (نیکا)
-رود گرگان
- رود اترک
گروه خلیج فارس
- رود گاماسب
- رود کارون
-رودخانه جراحی
- رود زهره یا هندیجان
- رودخانه دالکی
- رود مند
- رودخانه مهران
- رودخانه شور
- رود میناب

حوضه‌ی دریاچه قم
دریاچه قم یا دریاچه ساوه یا دریاچه حوض سلطان؛ مهمترین رودهایی که وارد این دریاچه می‌شود عبارتند از:
- زرین‌رود (قرسو)
-  ابهررود (رود شور)
- رود کرج
- جاجرود
- حبله‌رود

حوضه‌ی گاوخونی یا گاوخانی
مرداب گاوخانی در جنوب شرقی اصفهان واقع شده است. وسعت آن در بهار بواسطه طغیان زاینده‌رود زیاد می‌شود و تا و به صورت دریاچه درمی‌آید.

حوضه‌ی باتلاق جزموریان
جزموریان در جنوب کوه شاهسواران کرمان واقع شده، اراضی اطرافش لجن زار و باتلاق است، مهمترین رودهایی که وارد آن می‌شود عبارتند از:
- هلیل‌رود
- رود بمپور 

دریاچه پریشان (فامور)
دریاچه‌‌ی پریشان دریاچه‌ای است بطول 8 و عرض 3 کیلومتر بین دهستان فامور و کازرون دارای آبی شیرین ولی ناگوار، این دریاچه به وسیله آب چشمه‌های فامور و آبگینه تشکیل شده است.

دریاچه بهارلو
دریاچه‌ی بهارلو در هیجده کیلومتری جنوب شرقی شیراز واقع شده، در بهار طول آن در حدود 50 و عرض آن قریب 12 کیلومتر است، آب آن فوق‌العاده شور و یک چهارم آن را املاح مختلف تشکیل می‌دهد، رودخانه‌ی قره‌باغ که از کوههای قبله سرچشمه می‌گیرد پس از مشروب نمودن قره‌باغ به این دریاچه می‌ریزد.

رودخانه‌هایی که سرچشمه‌ی آنها در خاک ایران و مصب آنها در خارج از ایران است:
- رودخانه دیاله
- زاب صغیر مهمترین رودهایی که سرچشمه‌ی آنها در خارج از ایران است:
- هیرمند
- هریرود

رودهای دائمی ایران

- زاینده رود
- زرینه رود
- رودخانه کرج
-  طالقان رود
- رودخانه کر
- تلخه رود یا آجی چای
- حبله رود
- سیمینه رود
- جراحی
- جاجرود در شمال استان تهران
- کارون
- باهوکلات
- زنده رود
- رودخانه سفید رود یا سپیدرود
- رودخانه تجن
- رودخانه اترک
- رود ارس

رودخانه‌های فصلی ایران

- رودخانه هیرمند
- رودخانه قم رور
- زهره یا هندیجان

 

نمونه سوالات درس مطالعات اجتماعی پایه هفتم

تنها رود قابل کشتیرانی ایران کدام است؟
- کرخه
- کارون
- سپیدرود
- دِز

انسان آب مورد نیاز خود را چگونه تأمین می کند؟
- آب های سطحی (رودها)           
- آب های زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات)

چرا ایران با کمبود آب مواجه است؟
رشته کوه هایی چون البرز و زاگرس مانند دیواری مانع از نفوذ رطوبت به قسمت های داخلی ایران می شود.

بیشتر رودهای دائمی و پرآب ایران از کجا سرچشمه می گیرند؟
از کوه های البرز و زاگرس

چرا رودهای پرآب ایران قابل کشتیرانی نیستند؟
رود های پرآب ایران چون از شیب های تند کوهستانی جاری می شوند، قابل کشتیرانی نیستند و فقط در بخشی از رودکارون میتوان کشتیرانی کرد. رودهای ایران از نظر جهت جریان آب به چند حوضه ی آبریز تقسیم می شود؟

- سرچشمه
کو ههای البرز
   
- به کجا میریزد
دریای خزر

- نام برخی از رودها
سفید رود، نکا رود

- سرچشمه
کوه های زاگرس یا  کوه های پراکنده داخلی

- به کجا میریزد
 خلیج فارس و دریای عمان

- نام برخی از رودها
 کارون، جراحی، دالکی، رود میناب
- سرچشمه
کوههای زاگرس و البرز و کوه های پراکنده داخلی
 
- به کجا میریزد
به دریاچه ها و باتلاق های داخلی زمین های اطراف خود

- نام برخی از رودها 
 هلیل رود، زاینده رود
 
میزان مصرف آب در ایران برای یک فرد چه مقدار است؟ میزان مجاز مصرف آب چقدر است؟
میزان مجاز مصرف آب برای یک فرد در شبانه روز ۱۵۰ لیتر تعیین شده است اما در ایران متوسط مصرف در شبانه روز ۲۵۰ تا ۳۰۰ لیتر است.

در گذشته مردم آب را در چه مکان هایی ذخیره می کردند؟ آیا این آب تصفیه شده بود؟
در گذشته در اغلب مناطق کشور ما، آب را در آب انبار ها ذخیره می کردند. در آن زمان آب تصفیه شده و لوله کشی وجود نداشت.

چرا خاک برای انسان اهميت دارد؟
خاک يک منبع مهم تأمين غذا است. اما علاوه بر غذا، انسان در طی ساليان دراز از خاک برای ساختن ظروف و وسايل زندگی، جاده ها و خانه ها استفاده كرده است.

خاک چگونه تشكيل می شود؟
خاک، لايه نازكی از پوسته زمين است كه از خرد شدن سنگ ها پديد آمده است. خاک طی زمان طولانی با توجه به عواملی مانند سنگ ها، آب، دمای هوا و موجودات زنده يک منطقه تشكيل می شود

علت تنوع خاک ها چيست؟ 
هر نوع خاک مواد معدنی خاصی دارد كه انواع مختلف خاک ها را تشكيل می دهد.

خاک های حاصلخيز كشور ما در كدام مناطق قرار دارد؟ و علت حاصلخيزی آن چيست؟
در كشور ما در جلگه ها و اطراف رود ها و برخی كوه پايه ها خاک های حاصلخيزی وجود دارد كه مواد آلی و معدنی مناسب دارند.

خاک كدام مناطق ايران برای كشاورزی مناسب نيست وعلت آن چيست؟
خاک برخی مناطق مركزی، داخلی يا جنوبی كشور به علت وجود نمک يا آهک در خاک، برای كشاورزی مناسب نيست. در اين مناطق به علت خشكی هوا و كمبود بارندگی، هوموس خاک بسيار كم است.

 چه عواملی موجب از بين رفتن خاک می شود؟
- مصرف بيش از حد مواد غذایی و كشت پی در پی يک محصول در زمين و استراحت ندادن به خاک.
- قطع بوته ها و كندن درختان كه موجب می شود خاک در اثر باد و باران به راحتی شسته شود.
- استفاده نامناسب و بی رويه از كو دهای شيميایی.
- ايجاد ساختمان و جاده و كارخانه روی خاک های قابل كشت.
- دفن زباله ها در خاک. كدام سازمان وظيفه حفاظت از خاك را برعهده دارد؟ 
سازمان جنگل ها مراتع و آبخيزداری

---