توبه در لغت به معنای بازگشت است. یعنی انسان راهی را برود و سپس  برگردد. برخی بر این باورند که توبه بر دو معنی دلالت دارد ، يكى حیاء و خجالت کشیدن و ديگري به رُجوع و برگشت .توبه کردن نوعی بازگشت است و به این معنا است روح و نفس انسان که مدتی از زندگی خود را با یک سری از صفات و خصلت های ناپسند گذرانده و سپری کرده و با آن ها همدم بوده است، به دلیل یک انقلاب و تحول درونی آن ها را ترک کند و بر گردد.

همچنین توبه در اصطلاح به معنای شرمندگی از انجام گناه و بازگشت به سمت پروردگار است. در حقیقت انسان قبل از هر چیزی پس از ارتکاب گناه بايد خجالت زده شود و آنگاه از گناهش برگردد. توبه باید قبل از فرارسیدن نشانه های مرگ صورت گیرد و شخص عاصی و گناهکار نباید گناه را از روی لجالت و عناد با ذات پروردگار انجام داده باشد.

توبه نصوح

خداوند در قرآن مجيد در سوره تحريم آيه 8مى فرمايد:

يا ايها الذين آمنوا توبوا الى الله توبة نصوحا، عسى ربكم ان يكفر عنكم سيئاتكم

اى كسانى كه ايمان آورده ايد، توبه كنيد توبه اى خالص ، اميد است بااين كار پروردگارتان گناهانتان را ببخشد.

بهتر است که توبه انسان، توبه نصوح  و توبه ای واقعی باشد. نصوح در لغت  به معنای خالص است و توبه نصوح یعنی به گونه باشد که شخص دیگر آن کار زشت و ناپسند را انجام ندهد و مجددا آن کار زشت را انجام ندهد.

نصوح مردی شبیه زنهابو د. او صدایش نازک بود، صورتش مو نداشت و اندامی و قیافه ای  زنانه داشت و از این وضع ظاهرش سوء استفاده کرد و در حمام زنانه کار دلاکی میکرد و کسی هم از وضع او خبر نداشت. او از این راه، هم امرار معاش میکرد و هم برایش لذت بخش بود.

او چند بار توبه کرده بود تا دیگر مرتکب این گناه نشود ، اما توبه اش را می شکست . روزی دختر شاه به حمام رفت و مشغول استحمام شد. از قضا گوهر با ارزش او  همانجا گم شد. دختر پادشاه ناراحت شد و دستور داد که همه را تفتیش کنند. وقتی نوبت به نصوح رسید او از ترس رسوایی، خود را در خزینه حمام پنهان کرد.

وقتی دید مأمورین برای گرفتن او به خزینه آمدند، به خدای تعالی رو آورد و از روی اخلاص و به صورت قلبی همانجا توبه کرد. ناگهان از بیرون حمام صدایی آمد که دست از این بیچاره بردارید که گوهر پیدا شد و مأموران او را رها کردند.

 نصوح از خدا تشکر کرد و از خدمت دختر شاه مرخص شد و به خانه خود رفت. او متوجه شد که پروردگار چه عنایت و توجه ای به او کرده و این بود که بر توبه اش ثابت قدم ماند و از گناه کناره گرفت.

 او دیگر به حمام نرفت و چند روزی از غیبت او می گذشت که دختر شاه او را به کار در حمام زنانه دعوت کرد و نصوح جواب داد که دستم علیل شده و قادر به دلاکی و مشت و مال نیستم و دیگر هم به حمام نرفت.

 نصوح هر مقدار مالی که از راه گناه به دست اورده بود را  در راه خدا به فقرا داد و از شهر خارج شد و در کوهی که در چند فرسنگی آن شهر بود، سکونت کرد و به عبادت خدا مشغول شد.

این بود ماجرای توبه نصوح ، که چه خوب است همه بندگان ، از گناهی که انجام داده اند اظهار پشیمانی کنند و به پیشگاه خداوند توبه نصوح داشته باشند. در واقع حقیقت توبه ندامت و پشیمانى از گناه است و لازم است فرد تصمیم بگیرد در آینده دیگر ان کار ناپسند را انجام ندهد.

شخصى از پیامبر سؤال کرد که توبه نصوح چیست، حضرت فرمود: شخص توبه کننده به هیچ وجه بازگشت به گناه نکند، چنان که شیر به پستان هرگز باز نمى‏گردد.

 در واقع توبه نصوح و توبه ای که واقعی باشد، چهار شرط دارد؛ پشیمانى قلبى، استغفار زبانى، ترک گناه و تصمیم بر ترک در آینده.

 کسی که توبه می کند ، مانند این است که لباس چرکین را از بدن درآورده و به جای آن لباس پاک و تمیز  می پوشد.

 رابطه ی توبه و استغفار در قرآن

در کتاب قرآن مجید ، آیات فراوانی درباره توبه کردن آمده است و و در آيات بسيارى، مردم به استغفار و طلب آمرزش از درگاه خدا دعوت شده‌اند و بيشتر از 80 بار سخن از توبه و پذيرش توبه به ميان آمده است.

در واقع، استغفار و طلب بخشش از درگاه خداوند، يکي از مراحل توبه واقعی است که انسان همراه با حالت پشيمانی از گناه، از خداوند درخواست عفو و بخشش می کند.  

حضرت علی ( عليه السلام) مي فرمايد: توبه پشيماني قلب و استغفار با زبان است.

همانطور که در ابتدای مطلب گفتیم سوره تحریم آیه 8 آن که سخن از توبه نصوح به میان آورده و در ادامه چند آیه دیگر را ذکر می کنیم:

قُل يا عِبادِىَ الَّذينَ اسرفُوا على اَنفُسهِم لا تَقْنطوا مِن رَحمَة الله إنّ الله يَغفرُ الذُّنوبَ جَميعاً إنَّه هو الغَفورُ الرّحيم(زمر / 53)؛ بگو اى بندگان من كه بر خود اسراف و ستم كرده‌ايد، از رحمت خداوند نوميد نشويد كه خدا همه گناهان را مى‌آمرزد و او بسيار بخشنده و مهربان است.

اين آيه به گناهكاران پشيمان بشارت مى‌دهد. در حقیقت در تمام كلمات اين آيه لطف و مهر الهى نهفته است و خداوند همه را بنده‌ى خود و لايق دريافت رحمتش دانسته است و يأس از رحمت،  را حرام می داند. خداوند همه‌ى گناهان را مى‌بخشد با اين همه رأفت و مهربانى اعلام مى‌كند كه تهديدهاىی که در آيات قبل از آن آمده ، براى تربيت انسان‌هاست نه انتقام و كينه.

البته باید این نکته را توجه داشته بشیم که مراد قرآن از اينكه مى‌فرمايد،خداوند همه گناهان را مى‌بخشد، آن نيست كه انسان گناه كند و بگويد خدا مى‌آمرزد، بلكه مراد آن است كه همه گناهان هر قدر هم بزرگ باشند قابل آمرزش است و نبايد از رحمت الهى مأيوس بود و طبيعتاً راه دريافت آمرزش الهى، توبه و جبران گناه است .

 در آیه بعدی می فرماید: وَأَنِيبُوا إِلَىٰ رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (54/زمر) و به درگاه خدای خود به توبه و انابه باز گردید و تسلیم امر او شوید پیش از آنکه عذاب به شما فرا رسد و هیچ نصرت و نجاتی نیابید.

أَنِیبُوا به معنای ان است که برگردید و توبه کنید.در آيه‌ى قبل، از رحمت و مغفرت الهى خبر داد تا زمينه را براى بازگشت مردم فراهم كند و در اين آيه فرمان توبه و انابه مى‌دهد و براى آن كه ضرورت توبه و بازگشت را بيان كند خطر عذاب را مطرح كرده است.

 در واقع پیامی که این آیه از قرآن دارد این است که توبه، شرط بهره‌مند شدن از آمرزش الهى است و باید همراه با تسليم باشد وگرنه نفاق است.همچنین به این نکته اشاره دارد که فرصت‌ها را غنيمت شمريم كه توبه پيش از آمدن عذاب پذيرفته مى‌شود و جز بازگشت به درگاه خدا هيچ راهى براى نجات و رسيدن به نصرت الهى در كار نيست.

 آیه دیگری که اشاره به توبه دارد: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (25/شوری) و اوست خدایی که توبه بندگانش را می‌پذیرد و گناهان را می‌بخشد و هر چه کنید می‌داند.

 پیامی که در این آیه وجود دارد این است که پذيرش توبه گناهكاران و عفو آنان تنها در اختيار خداوند است و در اسلام بن بست وجود ندارد و راه بازگشت همواره باز است و خداوند تمام گناهان بنده ها را مى‌بخشد و با وعده ی عفو و بخشش ، منحرفان را به توبه تشويق مى‌كند.البته بنده های توبه کار خدا باید بدانند که توبه بايد همراه تغيير در رفتار و گفتار باشد و گرنه نوعى تظاهر و رياكارى است كه خداوند آن را بهتر مى‌داند.

إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (بقره/222) همانا خدا آنان را که پیوسته به درگاهش توبه کنند و هم پاکیزگان دور از هر آلایش را دوست می‌دارد.

 در این آیه از قرآن آمده است که توبه و برگشت از لغزش، راه محبوبيّت نزد خداوند است و خداوند دوست دارد که بندگانش از کار زشت و ناپسندی که کرده اند، بازگردند.

وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ (آل عمران/ 135) و آنان که اگر کار ناشایسته کنند و یا ظلمی به نفس خویش نمایند خدا را به یاد آرند و از گناه خود (به درگاه خدا) توبه کنند.

 این آیه می فرماید (افراد با تقوا) كسانى هستند كه هرگاه كار زشتى انجام دهند و يا به خود ستم كنند، به یاد خدا هستند و براى گناهان خود استغفار مى‌كنند.

پیامی این آیه این است که گاهى افراد متّقى مرتکب گناه می شوند و باید گفت که خطرناك‌تر از انجام گناه، غفلت از گناه و بى‌توجّهى به زشتى آن است. اما انسانهای باتقوا  اگر هم گناه كنند، بلافاصله استغفار مى‌كنند و خدا را یاد می کنند و همین ذکر و یاد خدا ، نشانه ی توبه است. تا ياد خدا در دل گناهكار زنده است، مى‌تواند در مدار متقين وارد شود.

متّقى كسى است كه اصرار بر گناه نداشته باشد. زيرا اصرار بر گناه، نشانه‌ى سبك شمردن آن و غفلت از ياد خداست.

آثار توبه و استغفار

توبه کردن و استغفار از پیشگاه خداوند، آثاری و برکاتی را برای زندگی انسان به همراه دارد. در ادامه برخی از انها را بیان می کنیم:

گستردگي رحمت و مغفرت الهي

یکی از اثار توبه و استغفار ، زیاد شدن رحمت و مغفرت الهی است. خداوند، در مقابل استغفار و توبه، وعده پذيرش آن توبه و آمرزش گناهان را داده است . اما آیا خداوند همه گناهان را اگر چه بسیار گناه سنگین)با توبه و بخشش می بخشد؟

همانطور که در آیات بالا اشاره کردیم،می توانیم به اين نتيجه برسيم که در هيچ زمان و در هيچ وضعيتي، جايي براي نااميدي و مايوس شدن از درگاه خداوند وجود ندارد و رحمت بیکران الهی همواره شامل حال بندگان ، به خصوص مؤمنان می شود.

هر چند در اين آيات و روايات، به انسان مژده و بشارت ، بخشش و عفو گناهان داده شده است، اما انسان مؤمن بايد همواره با تاثیر پذیری از تعاليم قرآن، راه تعالی و كمال را برای خود فراهم کند؛چرا که ايمان واقعی به انسان جرأت ارتكاب گناه و معاصي را نمي دهد.

 به هر حال انسان باید بداند که گناه اثر خود را می گذارد و حتی اگر آثار آن محو هم شود ولی باز هم انسان از آن کمالاتی که می توانست با تقوا و انجام اعمال صالح انجام دهد، محروم می ماند و اين با هيچ چيز جبران نخواهد شد.

صفاي باطني:

 یکی دیگر از آثار توبه و استغفار ، صفای باطنی است. در واقع توبه و استغفار، روح را شستشو  داده و دل را با صفا می کند. پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله) مي فرمايد: «قلوب آدميان همانند فلزات به زنگار ويژه خود مبتلا مي شود، پس آن ها را بوسيله استغفار و تلاوت قرآن صيقل دهيد .»

در امان ماندن از وسوسه هاي شيطان:

 انسان با توبه و استغفار از وسوسه ی شیطان در امان می ماند. شيطان دشمن قسم خورده انسان است و  لحظه اي از برنامه ريزي براي گمراهي انسان دست بر نمی دارد. از این رو انسان همواره باید مراقب باشد تا از شر شیطان در امان باشد.

پیامبر (ص) مي فرمايد: سه گروه از شر ابليس و لشکريان او در امانند: کسانی که به ياد خداوند هستند، کسانی که از ترس خدا گريه می کنند و کسانی که در سحرگاهان استغفار مي کنند.

توفيق رزق معنوی:

یکی دیگر از آثار توبه و استغفار ، توفیق رزق معنوی برای انسان است.به دست آوردن علو و معارف ، رزق معنوی است که انسان بر اثر گناه از ان محروم می ماند و زمانی که از پیشگاه خداوند توبه و استغفار می کند، زمينه برای بهره مندی از آن علوم و معارف فراهم می شود.

از امام صادق ( ع) نقل شده است: هرکس به مدت دو ماه بطور متوالي استغفار نمايد، گنجي از علم يا ثروت، رزق و روزي او خواهد شد.

---