در قرآن کریم به طور صریح سخن چندانی از حیا به میان نیامده است و تنها در چند آیه بدون دستور صریح، به نوعی از آن یاد یا تمجید شده است. در سوره بقره می خوانیم: «خداوند باک ندارد و خجالت نمی کشد از این که به پشه (کوچک) و چیزی بزرگ تر از آن (عنکبوت) مثال بزند». در این آیه، خداوند در مقابل دشمنان و معاندان، حقیقت را بیان و از آن دفاع می کند و برای فهم مطالب، تمثیل می آورد که این گونه مثال ها هیچ گونه لطمه و خدشه ای به ساحت قدس پروردگار و کمالات نامتناهی او وارد نمی سازد. در جای دیگر، خداوند به اصحاب پیامبر (ص) حکم می فرماید: «چون به خانه پیامبر فرا خوانده شدید، زودتر از زمان متداول نروید و بعد از خوردن غذا متفرق شوید و در حضور رسول خدا (ص) به سرگرمی و گفتگو روی نیاورید؛ زیرا این امور، پیامبر (ص) را آزار می دهد ولی او از روی شرم و حیا سخنی نمی گوید. و خداوند از این که حقیقتی را برایتان بیان کند شرمی ندارد». البته از سجیه حیا در آیه دیگری صریحاً سخن رانده شده است. در قصه حضرت موسی (ع) پس از نقل آب دادن گوسفندان دختران شعیب (ع) به وسیله موسی (ع) می فرماید: فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیاءٍ قالَتْ إِنَّ أَبِی یدْعُوک لِیجْزِیک أَجْرَ ما سَقَیتَ لَنا. یکی از آن دو دختر در حالی که با حالت شرم و حیا گام برمی داشت باز آمد و گفت: پدرم از تو دعوت می کند تا در عوض سقایت و سیراب کردن گوسفندان ما به تو پاداشی دهد. همچنین در آیات دیگری نیز به صورت ضمنی از حیا یاد شده است. برای مثال، در سوره نساء درباره کسانی که از خدا پروا نمی کنند می فرماید: یسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لا یسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ یبَیتُونَ ما لا یرْضی مِنَ الْقَوْلِ وَ کانَ اللَّهُ بِما یعْمَلُونَ مُحِیطاً. از مردم شرم می کنند اما از خدا شرم نمی کنند با آن که خدا هنگامی که سخنی در شب به خلاف رضای او می سازند، با آنهاست و به آنچه می کنند احاطه دارد [و می داند]. علاوه بر آیاتی که گذشت، آیات بی شمار دیگری نیز می توان به موضوع عفّت و پاکدامنی مرتبط دانست. این آیات، مؤلفه های حیا را تبیین و باور به آنها را ایجاد می کنند؛ چه آن گاه که باور به مؤلفه های حیا در فرد نهادینه شود، خصلت حیا مطابق با آموزه های دینی نیز ایجاد می شود. مؤلفه های حیا در قرآن گفتیم که در قرآن کریم، به لزوم شرم و حیا در رفتارها تصریح نشده است، اما در آیات بی شمار درباره مؤلفه های حیا در انسان سخن به میان رفته و تلاش شده است باور به این مؤلفه ها در انسان ایجاد شود. این آیات، در سه گروه تقسیم شدنی هستند: 1.گروهی از آیات قرآن کریم که رفتارها را به دو دسته خوب و بد تقسیم کرده است. با این آیات، ناپسند و زشت بودن برخی رفتارها برای انسان روشن می شود. تمام آیاتی که اعمال را به خوب و بد تقسیم می کنند و مؤمنان را از ارتکاب اعمال بد برحذر می دارند از این آیات اند. 2.گروه دیگری از آیات قرآن کریم، بیانگر جایگاه رفیع انسان میان موجودات و تکریم او توسط خدای متعال است. این دسته از آیات، در صدد بیان حرمت نفس و احترام انسان است تا از این راه او را به مراقبت از حرمت نفس و آبرویش تشویق کند و از تضییع منزلت والای انسانی و حرمت نفسش با رفتارهای زشت و ناپسند، برحذر دارد. 3.گروه سوم آیاتی هستند که به انسان تذکر می دهند که در همه حال، موجود یا موجوداتی محترم، حاضر و ناظر بر اعمال و رفتار انسانند و در هیچ شرایطی نمی توان از منظر این ناظران محترم پنهان شد و کاری را انجام داد که از نظر آنان دور بماند. بنابراین دست کم با این سه دسته از آیات قرآن کریم- که نمونه هایی از آن در پاورقی آمده است- رو به رو هستیم که برای کسب خصلت حیا و شرم هنگام فراهم آمدن کاری ناپسند و زشت، برای انسان مؤمن کافی است و اگر به این مؤلفه های سه گانه که پیش تر نیز بدانها اشاره شد آگاه و به آن معتقد باشد از انجام عمل زشت شرم می کند و حیا در عملکرد او متجلی می گردد. انواع ناظر محترم از منظر قرآن از منظر قرآن کریم گروه های متعددی ناظر بر اعمال و رفتار انسان هستند. این گروه ها عبارت اند از: 1.ناظر انسانی 2.ناظر از جنس ملائکه 3.خداوند 4.حضور خود فرد انواع حیا در بحث مفهوم حیا، آن را انقباض نفس و وجود اکراه از انجام عمل زشت و ناپسند، به خاطر عیب گیری و سرزنش دیگران تعریف کردیم. حال اگر معیار درستی برای رفتارهای زشت وجود نداشته باشد معلوم نیست حذر کردن از رفتارهای زشت، مطابق با واقعیت باشد؛ یعنی چه بسیار رفتارهایی که انسان آنها را زشت می داند و از انجام آن شرم می کند اما در حقیقت زشت نیستند و گاهی هم پسندیده یا لازم است. با این توضیح، حیا را به دو نوع «حیای خوب» و «حیای بد» یا «حیای درست» و «حیای نادرست» تقسیم می کنیم. حیای خوب یا درست همان پروایی است که نسبت به رفتاری که حقیقتاً ناپسند است و فطرت سالم از انجام آن شرم دارد، متجلی می شود. اما حیای نادرست، پروای بی موردی است که بدون توجیه خردمندانه تحقق می یابد. منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه