پاسخ: از آنجا كه اسلام ديني كامل است و سعادت بشر را تضمين مي نمايد پس آداب و رفتار خاصي نيز مورد نظرش مي باشد تا انسان ها با رعايت آن آداب قدم در مسير سعادت بگذارند. بي شك مهمترين راهنماي سعادت بشر كتاب الهي قرآن است وهر آنچه در اين راه لازم است در قران آمده. يكي از جلوه هاي بارز روابط اجتماعي انسان ارتباط و ميهماني است كه در قرآن نكات قابل تاملي درباره آن آمده كه در اين مجال كوتاه به آن مي پردازيم.
حضور بموقع
حاضر شدن در منزل ميزبان ابتدايي ترين نكته اي است كه هر ميهماني بايد بداند. چگونگي حضور و زمان حضور در ميهماني در آيه اي از قرآن مورد توجه قرار گرفته است.«يا ايها الذين ءامنوا لاتدخلوابيوت النبي إلا ان يوذن لكم إلي طعام غير ناظرين اناه؛(۱) اي كساني كه ايمان آورده ايد، داخل اتاق هاي پيامبر نشويد، مگر آن كه براي [خوردن] طعام به شما اجازه داده شود، [آن هم] بي آن كه در انتظار پخته شدن آن باشيد.»
يكي از پيام هاي اين فراز از آيه آن است كه اگر براي طعام دعوت شديد، پيش از وقت غذا در منزل ميزبان حاضر نشويد، به طوري كه تا زمان آماده شدن غذا، مدتي طول بكشد، بلكه بموقع به آنجا برويد تا مزاحم اهل خانه نباشيد و وقت صاحب خانه، بيش از اندازه اي كه تعيين كرده، تلف نشود.
پرهيز از حضور بدون دعوت
يكي از آداب حضور در ميهماني، با دعوت رفتن است. شايسته نيست شخصي بدون دعوت صاحب خانه، بويژه در وقت غذا خوردن به خانه او رود. در ادامه آيه ۵۳ سوره احزاب مي خوانيم: «ولكن إذا دعيتم فادخلوا؛ ولي هنگامي كه دعوت شديد داخل گرديد.»اين فراز، تنها مختص ميهماني هاي پيامبر نيست. بلكه يك دستور اخلاقي در ميهماني است. شاهد اين مدعا، رواياتي است كه در اين زمينه آمده است.
در وصاياي پيامبر(صلي الله عليه وآله) به امير مؤمنان (عليه السلام) مي خوانيم: «يا علي ثمانيه ان اهينوا فلايلوموا إلاانفسهم الذاهب الي مائده لم يد ع اليها؛(۲) يا علي! هشت گروه اند كه اگر به آنها اهانت شد، بايد تنها خود را ملامت كنند: يكي از آنها كسي [است] كه بدون دعوت به سر سفره اي مي نشيند.»
رعايت اين مساله، از يك سو، احترام به ميزبان است و از سوي ديگر اطمينان از اين كه مزاحمتي براي ميزبان و خانواده او ايجاد نخواهد شد.
البته قبول دعوت ميزبان نيز در فرهنگ اسلامي بسيار مورد تاكيد قرار گرفته است. رسول خدا(صلي الله عليه وآله) فرمود: «من الجفاء ان يدعي الرجل الي طعام فلايجيب او يجيب فلاياكل؛(۳) يكي از موارد جفا آن است كه انسان را به غذايي دعوت كنند و نپذيرد يا بپذيرد ولي غذا نخورد.»
ورود با اجازه به منزل ميزبان
در سوره مباركه نور آمده است: «ياايها الذين امنوا لاتدخلوا بيوتا غيره بيوتكم حتي تستانسوا و تسلموا علي اهلها؛(۴) اي كساني كه ايمان آورده ايد! به خانه هايي كه خانه هاي شما نيست داخل نشويد، تا اجازه بگيريد و بر اهل آن سلام گوييد.»ابوايوب انصاري از رسول خدا(صلي الله عليه و آله) درباره معناي «حتي تستانسوا» سؤال كرد. آن حضرت در پاسخ فرمود: «اذا جاء الرجل الي باب الدار يسبح و يهلل حتي يعلم اهل الدار انه يريد الدخول فيها؛(۵) هنگامي كه شخص به در منزل نزديك مي شود، تسبيح و تهليل گويد تا اهل خانه بدانند كه او قصد داخل شدن دارد.»
در روايت حتي اجازه خواستن شرح داده شده است. از امام صادق(عليه السلام) نقل شده كه فرمود: «هنگامي كه يكي از شما اجازه مي خواهد، بايد با «سلام» آغاز كند، زيرا سلام اسمي است از اسماء خداوند عزوجل؛ و بايد از پشت در قبل از نگاه كردن به درون خانه، اجازه بگيرد... اجازه خواستن، سه مرتبه است؛... نخستين مرتبه براي آگاه شدن اهل خانه است. در مرتبه دوم، ساكنان خانه آماده مي شوند و در بار سوم، ايشان مختارند كه اگر خواستند اجازه دهند و اگر مايل نبودند اجازه ندهند؛ كه در آن صورت، ميهمان بايد برگردد. رسول خدا(صلي الله عليه و آله)، چون به در خانه گروهي مي آمد، قبل از آن كه، سه بار با «سلام» آنها را آگاه كند، باز نمي گشت.»(۶)
سلام كردن به اهل منزل
يكي از زيبا ترين آداب دين، سلام كردن به هنگام ملاقات ديگران است. لطافت معناي اين تعبير، با توجه به آن كه نامي از نام هاي خداست و معناي بلندي دارد، دو چندان مي گردد. بخصوص اگر به ويژگي هاي روحي انسان ها توجه شود، ارزش اين ادب آشكار تر خواهد شد. چرا كه انسان، طبيعتاً موجودي سركش و خودخواه است. اين ادب، به هنگام ورود به منزل ميهمان نيز مورد توجه قرار گرفته است. قرآن كريم يكي از توصيه ها به ميهمان را سلام كردن ذكر كرده است.«ياايها الذين ءامنوا لاتدخلوا بيوتا غير بيوتكم حتي تستانسوا وتسلموا علي اهلها؛(۷) اي كساني كه ايمان آورده ايد! به خانه هايي كه خانه هاي شما نيست داخل مشويد تا اجازه بگيريد و بر اهل آن سلام گوييد.»
«ونبئهم عن ضيف ابراهيم اذ دخلوا عليه فقالوا سلما؛(۸) و از ميهمانان ابراهيم به آنان خبر ده، هنگامي كه بر او وارد شدند و سلام گفتند.»
«فإذا دخلتم بيوتا فسلموا علي انفسكم؛(۹) پس چون به خانه هايي [كه گفته شد] در آمديد، به يكديگر سلام كنيد.»
چنان كه در آيات ۵۱ و ۵۲ سوره حجر مشاهده مي فرماييد، نخستين كلام ميهمانان ابراهيم(عليه السلام) كه فرشتگان الهي بودند در برخورد با پيامبر خدا، «سلام» عنوان شده است. در اين زمينه، روايات فراوان است. سلام كردن، حتي به هنگام ورود به منزل شخصي خود نيز تاكيد شده است. به عنوان نمونه، امام صادق(عليه السلام) فرمود: «اذا دخل الرجل منكم بيته فان كان فيه احد يسلم عليهم و ان لم يكن فيه احد فليقل السلام علينا من عند ربنا يقول الله(۱۰) «تحية من عندالله مباركه طيبه؛(۱۱) چون يكي از شما وارد خانه اش شود، اگر كسي در آن بود بر ايشان سلام مي كند و اگر كسي در خانه نبود، بايد بگويد: سلام بر ما از جانب پروردگارمان، خداوند مي فرمايد: «درود و تحيتي است مبارك و پاك از جانب خداوند.»(۱۱)
اجتناب از مزاحمت
ميهمان بايد توجه داشته باشد كه دعوت از او براي مدت محدودي است. لذا نبايد بيش از آن در منزل ميزبان درنگ كند. اين مطلب در قرآن، در مورد رسول اكرم(صلي الله عليه و آله) آمده است كه مسلماً قابل تعميم نيز مي باشد: «فاذا طعمتم فانتشروا ولامستئنسين لحديث إن ذ لكم كان يوذي النبي فيستحي منكم والله لايستحي من الحق؛(۱۲) و وقتي غذا خورديد پراكنده شويد بي آن كه سرگرم سخن گرديد. اين [رفتار] شما پيامبر را مي رنجاند [ولي] از شما شرم مي دارد، و حال آن كه خدا از حق [گويي] شرم نمي كند.»رعايت كردن حد ميهمان، از اصول فرهنگي غني اسلام است. امام صادق(عليه السلام) به نقل از رسول خدا(صلي الله عليه و آله) فرموده اند: «الضيافه ثلاثه اول يوم حق و الثاني و الثالث جائزه و ما بعد ذلك فانها صدقه بها عليه ثم قال (صلي الله عليه و آله): لاينزلن احدكم علي اخيه حتي يوثمه قيل: يا رسول الله، و كيف يوثمه قال (صلي الله عليه و آله): حتي لايكون عنده ما ينفق عليه؛(۱۳) ميهماني سه [روز] است: روز اول، حق است و روز دوم و سوم بخشش و بعد از آن به راستي صدقه اي است كه به او داده مي شود. سپس فرمود: نبايد يكي از شما [به عنوان ميهمان] بر برادرش وارد شود تا جايي كه او را به گناه وادار كند. گفته شد: يا رسول الله! چگونه او را به گناه مي كشاند فرمود: تا آنجا كه چيزي براي انفاق به وي نزد او نباشد.»
آداب ميهماني دادن
در فرهنگ متعادل و غني دين اسلام، پذيرايي نيكو از ميهمان نيز آداب و توصيه هايي دارد كه به برخي از آنها اشاره مي كنيم:تعجيل در تهيه غذا و پذيرايي مناسب
يكي از موارد احترام به ميهمان، آن است كه پذيرايي از او را به درازا نكشانند و بهترين پذيرايي را از او به عمل آورند. اين هر دو دستور را از آيه ۶۹ سوره هود كه در مورد ميزباني حضرت ابراهيم(عليه السلام) است مي توان دريافت: «فما لبث ان جاء بعجل حنيذ؛ و ديري نپاييد كه گوساله اي بريان آورد.»اين آيه، جريان دو ميهمان گرامي حضرت ابراهيم(عليه السلام) كه دو فرشته الهي بودند و پذيرايي آن حضرت از ايشان را بيان مي كند. عبارت «فما لبث؛ دير نپاييد» بيانگر سرعت عمل حضرت ابراهيم(عليه السلام) در تهيه غذا و نوع غذا (گوساله بريان) نشانه پذيرايي مناسب حضرت از ميهمانان است.
هر دو مورد ذكر شده، به نوعي بزرگداشت ميهمان و احترام به اوست. در روايات نيز توصيه هاي ظريفي در مورد پذيرايي از ميهمان وارد شده است. از آن جمله اين سخن پيامبر (صلي الله عليه و آله): «ان من حق الضيف ان يعد له الخلال؛(۱۴) به راستي، يكي از حقوق ميهمان آن است كه خلال براي او آماده شود.» دقت و ظرافت اين چنين در پذيرايي از ميهمان، از سوي پيامبر بزرگ كه جهاني را تا ابد تحت تاثير انقلاب خود قرار داده است، عقل متفكران را خيره مي سازد.
گرامي داشتن ميهمان
نكته ديگري كه جريان ميزباني حضرت ابراهيم(عليه السلام) به ما مي آموزد، گرامي داشتن ميهمان است. اين مطلب را به نحو مستقيم تر در سوره ذاريات مشاهده مي كنيم:«هل اتك حديث ضيف ابراهيم المكرمين؛(۱۵) آيا خبر ميهمانان ارجمند ابراهيم به تو رسيد » از آنجا كه ميهمانان حضرت ابراهيم(عليه السلام) با عنوان «مكرمين؛ گرامي داشته شدگان» توصيف شده اند، معلوم است كه اكرام ميهمان، سنتي نيكو و ادبي جميل است. اين مسئله در روايات ما نيز به نحوه مؤكدي وارد شده است. يكي از توصيه هاي امير مؤمنان(عليه السلام) در هنگام وفات، به فرزند گرامي اش اين بود: «اوصيك يابني بالصلاة عند وقتها... و اكرام الضيف؛(۱۶) فرزندم تو را به نماز در [ابتداي] وقت آن... و گرامي داشتن ميهمان وصيت مي كنم.»
آخرين توصيه ها پيش از مرگ، آن هم از جانب پدري به فرزندش؛ بويژه پدر و فرزندي كه كاملترين انسان ها و وصاياي رسول خدايند، مسلماً ارزشمندترين نكات را در برخواهد داشت.
در روايت ديگري، امير المؤمنين(عليه السلام) از رسول خدا(صلي الله عليه و آله) نقل كرد كه فرمود: «من حق الضيف ان تمشي معه فتخرجه من حريمك الي الباب؛(۱۷) از حقوق ميهمان آن است كه [هنگام رفتن او] با او راه بروي و او را از حريم خود به سوي در راهنمايي كني.»
پذيرفتن دعوت مومن
امام صادق (ع) در اين خصوص مي فرمايند : يکي از حقوق واجب مومن بر مومن اين است که دعوت او را بپذيرد (18) لذا شايسته است وقتي مومني انسان را دعوت مي کند با کمال ميل دعوت او را اجابت کنيم .شايسته نيست مومن به صورت سر زده به خانه کسي وارد شود بلکه بهتر است از قبل هماهنگ کرده و ورود خود را اطلاع دهد ؛ و اگر بدون هماهنگي جايي رفت و ميزبان آمادگي پذيرايي نداشت و عذر او را خواست , ناراحت نشده و برگردد ؛ چرا که پذيرايي از مهمان , آمادگي لازم را مي خواهد و طبيعتا ممکن است در هر حال و هر شرايطي انسان آماده پذيرفتن مهمان نباشد.
نشستن در جايي که ميزبان پيشنهاد مي دهد
امام باقر (ع) مي فرمايند : هرگاه يکي از شما به خانه برادرش وارد شد , هر جا صاحب خانه گفت , همان جا بنشيند , زيرا صاحب خانه به وضع اتاق خود از ميهمان آشناتر است . (19)کساني که به مهماني دعوت نشده اند را همراه خود نبرد
پيامبر خدا (ص) مي فرمايند : هرگاه يکي از شما به ميهماني دعوت شد , فرزندش را هم به دنبال خود راه نيندازد که اگر چنين کند , کار حرامي کرده و با نافرماني وارد خانه ميزبان شده است . (20)
آنچه را که ميزبان جلو ميهمان مي گذارد را کم نشمارد
پيامبر خدا (ص) مي فرمايند : ......... ميهمان را همين گناه بس که آنچه را برادرشان در برابرشان مي گذارد کم شمارند . (21)
توقف نکردن بيش از حد در خانه ميزبان
پيامبر خدا (ص) مي فرمايند : مهماني يک روز و دو روز و سه روز است , بعد از آن هر چه به او دهي صدقه است (22)پاورقي:
۱- احزاب۵۳/.
۲- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۵۲.
۳- قرب الاسناد، حميري قمي، ص۱۶۰؛ ميزان الحكمه، حديث ۱۱۱۱۵.
۴- آيه ۲۷.
۵- مستدرك الوسائل،ج،۸ ص۳۷۷.
۶- مستدرك الوسائل، ج،۱۴ ص۲۸۴.
۷- نور/ ۲۷.
۸- حجر/ ۵۱ و ۵۲.
۹- نور/ ۶۱.
۱۰- بحارالانوار، ج ،۷۳ ص۳.
۱۱- نور/ ۶۱ .
۱۲- احزاب۵۳/.
۱۳- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۶۳.
۱۴- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۵۵.
۱۵- ذاريات/ ۲۴.
۱۶- بحارالانوار، ج،۷۲ ص۴۵۹.
۱۷- بحارالانوار، ج ،۷۲ ص۴۵۱.
18- ميزان الحکمه / ج7 / ص3275
19- ميزان الحکمه / ج7 / ص3279
20- ميزان الحکمه / ج7 / ص3279
21- ميزان الحکمه / ج7 / ص3277
22- ميزان الحکمه / ج7 / ص3279
منبع: رهروان ولایت
