حزب دموکرات عامیون از احزاب سیاسی دوره مشروطهٔ ایران بود که به دست مشروطهخواهان تأسیس شد. این حزب توسط بازماندگان مشروطه خواه در جریان انتخابات مجلس دوم مشروطه تأسیس شد. در جریان این انتخابات احزاب جدید دیگری نیز پا گرفتند. حزب دموکرات برنامه کار سوسیال دموکراتی داشت و درمقابل حزب اعتدالیون که محافظه کار بهشمار میرفت قرار داشت. افکار و عقاید حزب دموکرات برگرفته از افکار سیاسی حزب سوسیال دموکرات قفقاز بود. سید جلیل اردبیلی، سید حسن تقیزاده، ابراهیم حکیمی، محمدتقی بهار، حسینقلی خان نواب، سلیمانمیرزا اسکندری، وحید الملک، و سید محمدرضا مساوات و شیخ محمد خیابانی رؤسای حزب دموکرات بودند. مرام حزب دموکرات: انفکاک کامل قوای سیاسی از روحانیون. ایجاد نظام اجباری. تقسیم املاک بین رعایا. قانون منع احتکار و تعلیم اجباری و بانک فلاحتی. ترجیح مالیات مستقیم بر غیرمستقیم. مخالفت با مجلس اعیان (مجلس سنا) بود. دموكرات ها در مجلس دوم مجلس به دليل صغير بودن احمدشاه قاجار، عضد الملك از بزرگان خاندان قاجار را به نيابت سلطنت برگزيدند. انتخابات مجلس دوم آغاز شد و دموكرات ها توانستند ۲۸ كرسى نمايندگى مجلس دوم را از آن خود كنند. آنها هرچند حزب اكثريت مجلس نام نگرفتند اما برخى از چهره هاى شاخص دموكرات ها وارد مجلس شدند كه از آن جمله مى توان به سيدحسن تقى زاده، حسينقلى خان نواب، سليمان ميرزا اسكندرى، وحيدالملك و سيدمحمدرضا مساوات اشاره كرد. رهبرى شاخه پارلمانى حزب را سيدحسن تقى زاده برعهده داشت. مرگ عضدالملك در ۱۳۲۸ ه.ق، ۱۹۱۰م در زمان حيات مجلس دوم، رقابت احزاب را دامن زد. مجلس به دنبال مرگ نايب السلطنه بر آن شد جانشينى براى وى انتخاب كند. از سوى دموكرات ها ميرزاحسن خان مستوفى الممالك و از جانب اعتداليون ناصرالملك براى جانشينى عضدالملك پيشنهاد شدند. سردار اسعد هم به صورت مستقل كانديد نيابت سلطنت شد. انتخاب جانشين عضدالملك به ضرر دموكرات ها تمام شد. چرا كه با حمايت برخى از شاهزادگان متنفذ هوادار اعتداليون نظير فرمانفرما و عين الدوله، ناصرالملك به عنوان نايب سلطنت احمد شاه انتخاب شد. وى كه از هواداران اعتداليون بود با دموكرات ها رفتار خشونت آميزى داشت. قتل بهبهانى و فرار تقى زاده بين دموكرات ها و اعتداليون درگيرى هاى فراوانى در مجلس روى مى داد. اين درگيرى ها كه از آغاز فتح تهران آغاز شده بود تا آنجا ادامه يافت كه سيد عبدالله بهبهانى از علماى بزرگ مشروطه خواه و از هواداران اعتداليون به قتل رسيد. نتيجه اين شد كه تقى زاده از سوى مرحوم آخوند خراسانى به فساد مسلك سياسى متهم شد. همين محكوميت به فرار ليدر دموكرات ها براى دومين مرتبه از خاك ايران انجاميد. وى تا زمان حكومت پهلوى ديگر به ايران باز نگشت. تقى زاده پيش از اين نيز در زمان به توپ بستن مجلس به سفارت انگليس پناهنده شده و در نهايت به لندن گريخته بود. در پى اين واقعه شايعه شد كه مجاهدين وابسته به دموكرات ها عامل اين قتل بودند. عده اى از علما هم عليه تقى زاده كه رياست كميته پارلمانى دموكرات ها را برعهده داشت، نامه اى نوشتند. پس از تقى زاده، سليمان ميرزا اسكندرى رهبرى شاخه پارلمانى حزب را برعهده گرفت. اما تصميم مجلس در ۱۲ صفر ۱۳۲۸ ۲، فوريه ۱۹۱۱مبنى بر گماردن مورگان شوستر آمريكايى به عنوان خزانه دار كل كه با حمايت مستقيم دموكرات ها انجام شد در نهايت به تعطيلى مجلس انجاميد. مجلس شوستر را مامور اصلاح امور ماليه ايران كرد. شوستر با ناديده انگاشتن قرارداد ۱۹۰۷ روس _ انگليس كه ايران را به دو نيمه تحت نفوذ ايشان درمى آورد، اوضاع ناآرام گذشته را بدتر از پيش كرد. گفته مى شود وى اين كار را با حمايت دموكرات ها انجام داده بود. روس ها سپس با دادن اولتيماتوم به دولت خواستار عزل شوستر شدند. آنها تاكيد كردند كه در غير اين صورت تهران را به اشغال خود درخواهند آورد.مجلس در نتيجه اين اولتيماتوم تشنجى سخت به خود گرفت. دموكرات هاى به شدت ملى گرا در ائتلافى با ساير نمايندگان حائز اكثريت آرا و كاملاً مخالف اجراى درخواست روس ها بودند. مخالفت مجلس با درخواست روس ها منجر به تعطيلى مجلس در ۳محرم ۱۳۳۰ ، ۲۴دسامبر ۱۹۱۱ توسط ناصرالملك شد و شوستر هم از ايران اخراج گرديد. انتخابات مجلس هم تا زمانى كه وى در راس قدرت بود برگزار نشد.به دنبال تعطيلى مجلس، روساى حزب دموكرات به قم تبعيد شدند. روزنامه هاى دموكرات ها در ايالات به دستور روس ها به محاق توقيف رفتند و مديران آنها به تهران و ساير شهرها تبعيد شدند. پی نوشت: 1- محمدتقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی 2- موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی
