رفق و مدارا از اموری است كه در سیره ی اجتماعی پیامبر (ص)، چه در بعد داخلی و چه در بعد بین المللی، اهمیت بسیاری داشته است، در غیر این صورت، زمینه ای برای هدایت و تبلیغ رسالت به وجود نمی آمد. خدای متعال، خوش خلقی، مدارا و رحمت بودن پیامبر اسلام (ص) را مورد تمجید قرار داد ( سوره های آل عمران/ 159؛ انبیاء / 107؛ شعراء / 3؛ احزاب / 21). از نظر اسلام، پیامبر اكرم (ص) نمونه ای برای پیروی عملی می باشد؛ نمونه ای كه روش های عملی او در كلیه ی شوون فردی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و روابط بین الملل قابل دستیابی و پیروی برای مسلمانان است.
الف) سیره ی عملی پیامبر اكرم (ص)
سیره ی عملی پیامبر اكرم (ص) را در سه قسمت مورد توجه قرار می دهیم: 1ـ نامه های پیامبر اكرم (ص)؛ 2ـ پیمان های صلح پیامبر اكرم (ص)؛ 3 ـ رفتار مسالمت آمیز درمقابل مخالفان.
1ـ نامه های مسالمت آمیز پیامبر اكرم (ص)
نامه هایی كه پیامبر اكرم (ص)، به عنوان دعوت اسلامی به امرا، سلاطین، روسای قبایل و شخصیت های برجسته ی معنوی و سیاسی نوشته است، از شیوه ی مسالمت آمیز دعوت او حكایت می كند. حدود 185 نامه، از متون نامه های پیامبر اكرم (ص) كه برای تبلیغ و دعوت به اسلام و یا به عنوان «میثاق و پیمان» نوشته است در دست داریم. همه ی این نامه ها حاكی است كه روش اسلام در دعوت و تبلیغ، «منطق و برهان» می باشد، نه «جنگ و شمشیر». نصایح، اندرزها، تسهیلات و نرمش هایی كه پیامبر اكرم (ص) از خود نشان داده، گواه زنده بر این مطلب است كه پیشرفت اسلام زاییده ی نیزه و شمشیر نبوده است. در بیشتر نامه هایی كه به وسیله پیامبر اكرم (ص) برای پادشاهان جهان كه دارای اعتقاد الهی بوده اند، فرستاده شده، متن آیه ی 64 سوره آل عمران كه همان اعلامیه ی جهانی اسلام می باشد، مطرح شده است: برای نمونه، می توان به نامه ی پیامبر اكرم (ص) به قیصر روم اشاره نمود: « بسم الله الرحمن الرحیم. من محمد عبدلله الی هرقل عظیم الروم. سلام علی من اتبع الهدی؛ اما بعد فانی ادعوك بدعایه الاسلام، اسلم تسلیم یوتك الله اجرك مرتین، فان تولیت فانما علیك اثم الاریسین؛ قل یا اهل الكتاب تعالوا الی كلمه سواءٍ بیننا و بینكم الا نعبد الا الله و لا نشرك به شیاً و لا یتخذ بعضنا بعضاً ارباباً من دون الله فأن تولوا فقولوا اشهدوا بأنا مسلمون». یعنی: از محمد فرزند عبدالله، به هرقل بزرگ پادشاه روم. درود بر آنها كه پیروی از حق كنند. تو را به اسلام دعوت می كنم؛ اسلام آور تا در امان و سلامت باشی، خداوند به تو پاداش می دهد، یكی پاداش ایمان خود و دیگر پاداش كسانی كه به پیروی تو ایمان می آورند؛ اگر از آیین اسلام روی گردانی، گناه اریسیان (نژاد روم و جمعیت كارگران) نیز بر تو خواهد بود. بگو: ای اهل كتاب! ما شما را به یك اصل مشترك دعوت می كنیم كه غیر از خدا را نپرستیم، كسی را شریك او قرار ندهیم، بعضی از ما به جز خدا بعضی دیگر را به خدایی نپذیرند، هرگاه آنان از آیین حق سر بتابند، بگویید، گواه باشید كه ما مسلمانیم.
2ـ پیمان های صلح پیامبر اكرم (ص)
سیره ی پیامبر اسلام (ص) بر انكار ملیت ها و عدم استقلال داخلی آنان استوار نبوده است و با وجود جهانی بودن آیین اسلام، موجودیت قبایل، ملت ها و ادیان دیگر، چه در قلمرو حكومت اسلامی و چه خارج از آن محفوظ بوده است. یكی از دلایل سیره ی فوق، پیمان نامه های بسیاری است كه در دوران حكومت پیامبر اسلام (ص) و بعد از وفات آن حضرت با ملت های مختلف امضا شده است. در تمامی موارد تا هنگامی كه ملت های غیرمسلمان به پیمان خود وفادار بوده اند، دولت اسلامی نیز پیمان صلح را نقض نمی كرده است؛ زیرا نقض پیمان از دیدگاه اسلام، گناهی بزرگ و غیرقابل گذشت است. اسلام برای تحقق همزیستی مسالمت آمیز و تحقق صلح در میان ملت ها و جلوگیری از بروز روابط خصمانه و درگیری های خونین، نه تنها برای قراردادها و معاهدات بین المللی ارزش حقوقی فوق العاده ای قائل شده است، بلكه اصولاً ملت ها و گروه های دیگر را نیز برای انعقاد پیمان های صلح دعوت كرده و به جامعه ی اسلامی توصیه می نماید كه در این زمینه همواره پیش قدم باشند و این وظیفه در مواردی كه تمایلی از طرف دول و گروه های غیرمسلمان نسبت به عقد قراردادهای صلح و همزیستی احساس می شود، تأكید بیشتر می یابد. پیامبر اكرم (ص) به انعقاد پیمان های همكاری و صلح تمایل شدیدی نشان می داد و حتی قبل از بعثت بر اصل روابط عادلانه بین قبایل، بر پایه ی پیمان و معاهده اصرار می ورزید و مكرر می فرمود: «من درخانه ی عبدالله بن جدعان، در جاهلیت شاهد پیمان مشترك جهت حمایت از مظلومان، بین نمایندگان قبایل مختلف عرب بودم و چنان بر این پیمان دلبسته بودم كه حاضر نبودم در ازای نقض آن، صاحب پربهاترین شتران باشم اگر در اسلام به چنین پیمانی دعوت شوم، فوراً اجابت خواهم كرد». همچنین، آن حضرت از پیمان صلحی كه مسلمانان بعدها با «روم» می بستند، پیشاپیش خبر داد:«رومیان با شما به صلحی توأم با امنیت اقدام خواهند نمود». در سیره ی پیامبر اسلام (ص) تعداد زیادی از پیمان های صلح و همكاری دیده می شود كه بررسی و تحلیل كامل آن نیاز به تدوین چند كتاب دارد. از مهم ترین آنها می توان از پیمان یا منشور مدینه، صلح حدیبیه، پیمان با مسیحیان ایلا و پیمان با مسیحیان سرزمین سینا نام برد. منشور مدینه در نوع خود یك پیمان دفاعی و همه جانبه بین مسلمانان، یهودیان و مشركین محسوب می شود.
3ـ رفتار مسالمت آمیز پیامبر اكرم (ص) در مقابل مخالفان
در این مورد می توان به رفتار صلح جویانه و مسالمت آمیز پیامبر اكرم (ص) را با كفار قریش، یهود و مسیحیان اشاره نمود:
1- رفتار مسالمت آمیز پیامبر اكرم (ص) با كفار قریش
سرزمین مكه، پایگاه شرك و مشركان بود. اسلام در این پایگاه مهم ظهور كرد. بنابراین، اولین تماس و دعوت پیامبر اسلام (ص) متوجه مشركین مكه می باشد؛ این دعوت كه بر محور توحید و معاد بود، با دلایل منطقی و با تلاوت آیات قرآن، روح و جان مشركین را مخاطب قرار می داد و از آنان می خواست كه تعقل و تفكر نمایند و خود را از زنجیرهای اوهام و عقاید جاهلی نجات دهند. در مقابل، مشركین انواع آزارها و اذیت ها را نسبت به پیامبر اكرم (ص) و پیروان اندك او اعمال نمودند؛ سمیه مادر عمار به وسیله ی نیزه ی ابوجهل به شهادت رسید. پدرش، یاسر نیز در مكه به شهادت رسید؛ بلال حبشی به وسیله ی امیه بن خلف در گرمای نیمروز شكنجه شد. پس از چندی، عده ای مسلمانان به دیار غربت، حبشه مهاجرت نمودند؛ در آنجا هم از آزار مشركین قریش در امان نبودند. پیامبر اسلام (ص) هم مدتی به شهر «طائف» پناه برد. محاصره ی اقتصادی و سیاسی به اوج خودش رسید و حتی چهل تن به خانه ی پیامبر اكرم (ص) هجوم بردند كه او را به قتل برسانند و در نهایت پیامبر هم شبانه دیار و سرزمین خود را به سوی «یثرب» ترك گفت؛ دوری و جدایی از كعبه و زادگاه پیامبر اكرم (ص) بر آن حضرت بسیار ناگوار آمد، اما خدای متعال به او وعده دارد كه دگربار به مكه بازخواهد گشت. بعد دیگر تلاش مشركین قریش، جنگ هایی بود كه با امكانات فراوان و برای نابودی اسلام انجام دادند كه مهم ترین آن، جنگ بدر، جنگ احد، جنگ خندق و جنگ احزاب بود. پیامبر اكرم (ص) كه منطقش انسان دوستی، مسالمت و احترام به تعهدات بود، در جریان «پیمان حدیبیه» حاضر شد از حقوق مشروع خود بگذرد تا محیط صلح و امن در ایام حج فراهم گردد، اما این پیمان، بعدها توسط مشركین نقض شد. آری! مشتی زورگو بر كعبه مسلط شده بودند و آن را در سلطه و انحصار خود می دانستند. سپاهیان ده هزار نفری مسلمانان، بدون خونریزی شهر مكه را فتح كردند. سعد یكی از یاران پیامبر اسلام (ص)، شعار خشونت را فریاد زد كه: «الیوم یوم الملحمه! الیوم تستحل الحرمه! الیوم اذل الله قریشاً!» یعنی: امروز، روز برخوردهای خونین است! امروز حرمت ها شكسته می شود! امروز خداوند قریش را خوار می كند!اما، پیامبر رحمت (ص) در رد شعار انتقام فرمود: «الیوم یوم المرحمه، الیوم اعز الله قریشاً» یعنی، امروز، روز مهر ورزیدن است، امروز خداوند قریش را عزیز می كند. آنگاه پیامبر اسلام (ص) به كنار خانه ی كعبه آمد، كفار قریش منتظر بودند كه پیامبر چه دستوری در مورد آنان صادر می كند؛ سپس پیغمبر (ص) با جمله ی «بروید؛ همگی آزادید» همگان را مورد عفو گذشت قرار داد. همین عمل، طوفانی در سرزمین دل های مشركین ایجاد كرد كه فوج فوج، مسلمان شدند و آیین اسلام را با جان و دل پذیرا گشتند.
2- رفتار مسالمت آمیز پیامبر اكرم (ص) با یهود
قبایل معروف یهود عبارت بودند از: «بنی قریظه»، «بنی قینقاع» و «بنی نظیر». پیامبر اكرم (ص) پس از مهاجرت به مدینه، برای برقراری امنیت و آرامش یك پیمان دفاعی مشترك منعقد ساخت كه در آن دو طایفه ی «اوس» و «خزرج» و «یهود» شركت داشتند؛ براساس این پیمان، یهود متعهد شدند كه علیه مسلمانان اقدام خراب كارانه انجام ندهند و در دفاع از مدینه مشاركت داشته باشند. یهود آزادانه به دادوستد پرداخته و كالاهای خود را در بازار مسلمین به فروش می رساندند. گسترش اسلام در میان مردم، حساسیت یهود و برخی از منافقان را بر ضد پیامبر اكرم (ص) برانگیخت؛ عبدالله بن سلام از دانشمندان یهود به آیین اسلام گروید و پس از مدتی مخیریق به جمع مسلمانان پیوست. خبر اسلام آوردن آنان موجی از خشم در طوایف یهود پدید آورد؛ به تدریج همكاری یهود با مسلمانان ضعیف شد و حتی پیمان منعقده با مسلمانان را نقض كردند. یهودیان علاوه بر این كه در تجارت، دادوستد و فعالیت های اجتماعی آزاد بودند، در فعالیت های مذهبی هم آزادی كامل داشتند. پیامبر اكرم (ص)، دعوت اسلامی را به همه و از جمله یهودیان ابلاغ كرد و هیچ گاه آنان به ترك دین و عقاید خود مجبور نبودند؛ برای مثال، پیامبر اكرم (ص) در یك دستورالعمل ارشادی و حكومتی به عمروبن حزم كه او را به یمن فرستاد، نوشت:«هر یهودی و یا نصرانی (مسیحی) كه مسلمان شود و اسلام پاك و خالصی اظهار نماید، از جمله گروه مومنان است؛ هر آنچه مسلمانان دارد شامل او نیز می شود و در نفع و ضرر با آنها شریك است و هركه در یهودیت و نصرانیت خود باقی بماند، هرگز مجبور به ترك دین خود نمی شود». پیامبر اكرم (ص) در مقابل بدرفتاری یهودیان صبور بود و از نفاقشان چشم می پوشید و آنها را با مسلمانان برابر می گرفت و به آداب و رسوم دینی آنان احترام می گذاشت و اگر یكی از یهودیان بر خلاف پیمان رفتار می كرد، تنها به مجازات او اكتفا می كرد و دیگران را به گناه او نمی گرفت. آن حضرت در سیره ی عملی اش همواره از گفت وگو و جدال احسن برای پیشبرد اهداف مقدس سود می جست و هیچ گاه زبان به الحاد و تكفیر ادیان دیگر نمی گشود. در مقابل، یهودیان به فعالیت های تحریك آمیز و جنگ افروزی مشغول شدند تا جلوی پیشرفت اسلام را بگیرند، از جمله تضعیف عقیده ی مسلمانان، ایجاد اختلاف، توطئه و قتل پیامبر اسلام (ص) و ده ها عمل خلاف دیگر. به ناچار پیامبر اكرم (ص) با برخی از آنان وارد كارزار نظامی شد و آنان را از مدینه اخراج نمود.3- رفتار مسالمت آمیز پیامبر اكرم (ص) با مسیحیان
قرآن كریم موضع مسیحیان را نرم و ملایم توصیف می كند در حالی كه موضع مشركان و یهود نسبت به مسلمانان خشن بود58 مسیحیان جزیره العرب و مناطق دیگر مثل شام، شیفته ی اسلام شدند و آن را از صمیم دل پذیرفتند و آنهایی كه همچنان مسیحی باقی ماندند هیچ گاه از سوی مسلمانان به تغییر عقیده و پذیرش آیین اسلام مجبور نشدند و همزیستی مسالمت آمیز مسلمانان و مسیحیان به نحو بارز و آشكار بود؛ قبایل و دسته های مختلف مسیحیان در زمان حیات پیامبر اسلام (ص) و بعد از آن، پیوسته از حمایت مسلمانان برخوردار بودند و مسلمانان بر اساس پیمان صلح كه با مسیحیان بسته بودند از منافع و حقوق آنان حمایت می نمودند. تنها در زمان خلیفه ی دوم، در سرزمین های اسلامی به جز زنان، اطفال و پیرمردان مسیحی، تعداد 500,000 (پانصد هزار) مسیحی زندگی می نمودند و در مصر 000/000/15 (پانزده میلیون) مسیحی در كمال آرامش و امنیت تحت حكومت مسلمانان بودند. مسیحیان نجران با پیامبر اسلام (ص) صلح نامه امضا كردند كه در فرازی از صلح نامه آمده است:«مردم مسیحی نجران و حاشیه ی آن در سایه ی خداوند و ذمه ی محمد رسول خدا می باشند؛ به این كه دارایی، جان، دین، افراد غایب و حاضر، خانواده ی آنان و تجارت و آنچه از كم و زیاد در اختیار دارند، همه محفوظ و در امان است. هیچ اسقف یا كاهنی از آنان، از مقام خود عزل نمی شود و به آنان اهانتی نخواهد شد».
ب) سیره ی عملی امامان شیعه علیهم السلام
درباره ی سیره ی امامان شیعه علیهم السلام، باید توجه داشت كه از نظر امامیه، سیره ی آنان همانند سیره و رفتار پیامبر اسلام (ص) اعتبار و ارزش داشته و قابل استناد است؛ چه آن كه آنان نیز الگو و نمونه برای جامعه ی اسلامی هستند؛ برای مثال، امام صادق علیه السلام، از وسایل تبلیغی عصر خویش مانند مناظره، مخاطبه، مكاتبه، شعر و تبلیغ عملی برای هدایت و ارشاد مردم استفاده می نمودند. گروه های غیرمذهبی مانند ملحدین، مشركین و دهریون، نیز گروه های اهل كتاب با امام صادق علیه السلام به بحث و گفت وگو می نشستند. رفتار امام صادق علیه السلام با این افراد، برخوردی حكیمانه همراه با حلم و صبر بود. ادعاها و ادله های آنها را با متانت و صبوری گوش می كرد و از ادله ی خصم برای رد مدعای آنان و اثبات اعتقادات اسلامی استفاده می كرد و سرانجام مخاطب را به تسلیم وادار می نمود و كار به آنجا می رسید كه زبان به ستایش و مدح امام می گشودند. همچنین مناظره امام رضا (ع) با سران ادیان مختلف را می توان از این نوع به شمار آورد.
منبع:پرسمان
