بشر، فردی و جمعی، همیشه در آرزوی تحقق حق و عدالت بوده است

یکشنبه ۲۶ آذر ۱۳۹۶ - ۰۰:۰۰
 
عدالتخواهی

بشر، فردی و جمعی، همیشه در آرزوی تحقق حق و عدالت بوده است. مسلمانان بنابر صریح آیه 165 سوره انعام و همچنین آیه 26 صوره ص که خداوند می فرماید: «ای داود، ما تو را خلیفه روی زمین گردانیدیم. در میان مردم به حق داوری کن و از پی هوای نفس مرو که تو را از راه خدا منحرف سازد.» معتقدند که انسان خلیفه و جانشین خداوند در زمین است.
از این رو، بنابر سنت اسلام، خداوند تاکید می فرماید که آدمی برای پیمودن مسیر عدالت باید راه حق را بپیماید زیرا این شیوه به صراط الهی منتهی می شود و شایسته نیست که انسان در رفتار و داوری از هوای نفس پیروی کند.
هر کسی استنباط خاص خود را از حق دارد، و اگر فرد یا جامعه ای مدعی شود که مالک منحصر به فرد حق است، در آن صورت است که حق انحصاری می شود و ممکن است نفرت یک دین از دینی دیگر را برانگیزد و یا در تفسیر حق بین پیروان یک دین اختلاف به وجود آید. از این جهت است که جنگهای زیادی بین پیروان دینهای بزرگ شعله ور شده و یا پیروان دینی واحد از دراز کردن دست محبت به سوی هم خودداری کرده اند. در نتیجه انحصاری شدن حق عدالت نسبی می شود و هرگز کمال مطلوب تحقق نمی یابد. جامعه انسانی به دینهای متعدد تقسیم شده و هر دینی به مذهبهای گوناگون منشعب گردیده است. اگر دینهای بزرگ روح همدیگر را بدرستی درک کنند می توانند به صورت نیرویی متحد و مجتمع برای سعادت بشر بکوشند تا انسانها بتوانند به هدف مشترک خود برسند. اما در عمل اختلافات سنتی وحوادث تاریخی دین را در حد نیرویی نارسا و نفاق افکن تنزل داده است.
رهبران جامعه بین الملل بارها گفته اند که راه حل «معقول » تنش زدایی از مناطق حساس جهان و از بین بردن چالشهای موجود، تشویق فرهنگهای مختلف به گفتگو با یکدیگر است. این بیان بر مبنای استنباط وست از این مفهوم است که انسان در اصل جوهری است مادی و نیروهای مادی هستند که قادر به ایجاد دگرگونی در او می باشند. بنابراین اخلاق، دین و ارزشهای معنوی با رشد تواناییهای بشر بیگانه اند و ربطی به روند اداره یا اتحاد جوامع انسانی ندارند. براساس بینش غیراخلاقی غرب تمامی اصول اخلاقی تبیین یا تعریف نشدنی و یا پدیده های معنوی را می توان در قالب «فرهنگ » دسته بندی کرد. بر این مبناست که تمدن جدید غربی می پندارد و از ما نیز می خواهد بپذیریم گفتگوهای بین فرهنگها می تواند تمام تنشها را بزداید و همه چالشهای بین ملتها را حل کند به شرط آنکه این گفتگوها براساس گفت و شنود باشد.
قبل از آن که از این مرحله جلوتر برویم شاید بهتر باشد بعضی از اصطلاحهایی را که در این جا ذکر می شود تعریف کنیم. لازم است ابتدا کلمه «انسان » را در نظر بگیریم. منظور از این کلمه «انسان مدرن » است. «انسان مدرن »، یا به بیانی فلسفی «انسان پسامدرن » تجسم تغییراتی است که، در نتیجه ترویج مادیگری و تحول اروپای غربی از کشوری در حال توسعه به کشوری پیشرفته، در طرز تفکر و روش زندگی انسان غربی پدید آمده است.
از این رو «انسان مدرن » در اصل همان «انسان غربی » است که معتقد به برتری علم و تکنولوژیی می باشد که خود او محصول آن است. انسانی که متکی به خرد و انجام کارهای هیجان انگیز است، انسانی که مغرور، خودخواه، غیراخلاقی و غیرمذهبی است. انسانی که مجذوب جنبه موجود و ملموس احساس است. انسانی که راه رسیدن به خوشبختی را تنها با درک لذتهای جسمی و کسب ثروت میسر می داند. او چنان مقهور محصول دست آوردهای خویش است که از زندگی عاطفی و معنوی بکلی دست شسته است.
«انسان شرقی » جهان توسعه نیافته، در زمان گذشته موفق به بسط شیوه ای عرفانی شد که در پرتو آن زندگی دینی با مظاهر عالی خود تسکینی بود برای آلام بشر رنجدیده; اما این سیر باطنی در این زمان دیگر مایه آرامش نیست. بازگرداندن انسان عادی در کشورهای در حال توسعه به دنیای افسانه ای سده های میانه و بازداشتن از توجه به تغییرات و تحولات و راضی نگاه داشتن او به بقای برجهل و قید و بندهای معنوی به جای آماده کردن او برای حرکت در مسیر تاریخ سوء تعبیری از خواسته های اوست.
مفهوم کلمه «تمدن » در شرایط امروز چیست؟ تمدن ساختار فرهنگی چند بعدیی است که در کشورهای پیشرفته صنعتی براساس «توسعه » و «غیرمذهبی بودن » به وجود آمده است. «توسعه » به معنای افزایش مداوم درآمد سرانه مردم یک کشور است. این مفهوم صرف توسعه یک ابداع غربی است. این نظریه ها چیزی به نام «تجدد» را می سازد.
چه حوادثی سبب شد که در اروپا تمدنی مطلقا مادی به وجود آید و انسانی نو ظاهر شود؟ عده ای از متفکران، جنبشها و حوادث کلا عامل این دگرگونی بودند. جنبش مذهبی سده شانزدهم انسان را از چنگال کلیسایی انعطاف ناپذیر رها ساخت و دین را از سیاست جدا کرد. از طرفی «رنسانس » اندیشه بشری را از قید خرافه آزاد کرد و به او آموخت که برای کشف حقایق منحصرا به خرد، بینش منطقی و تفکر علمی اعتماد کند. و او از نظریه داروین پیروی کرد که انسان را از نظر زیست شناختی تکامل یافته از حیوان می دانست. مجموعه این رویدادها به انسان این بینش را داد که باید متکی به خود باشد و این همان چیزی است که در اروپا «بیداری » نام گرفت. انسان با نگرشهای فیلسوفانه خود از طبیعت گرایی و خردگرایی کسب اعتماد کرد. از آن پس انقلاب صنعتی آغاز به دگرگونی چهره اروپا کرد و انقلاب فرانسه با پاشاندن بذر آزادی فردی، تولید انرژی از زغال و بخار آب را به انسان آموخت و او از انرژی و نیروی کار ارزان برای به راه انداختن کارخانه ها استفاده کرد. اروپا کالایی آنچنان انبوه تولید کرد که در تاریخ بشر بی سابقه بود. برای فروش این کالاها نیاز به بازار بود. جستجو برای یافتن بازار و دسترسی به ماده خام به استعمار و امپریالیسم و استثمار انسان از انسان انجامید. از این رو در اروپا تمدنی جدید ظهور کرد که مبتنی بر جامعه جدید بازار بود.
نظامهای کوتاه بینانه تر اخلاقی مبتنی بر مسایل مادی جایگزین اصول جهانی دینی و اخلاقی شد و اروپا به دولتهای متعدد و ناهمگونی تجزیه گردید که ملیت گرایی در تضاد با مصلحت بشری بر آن حکومت می کرد. به بهانه آزادی تجارت، قدرت استبدادی فرمانروایان کاهش یافت و دموکراسی سرمایه داری بر پایه ملی گرایی منطقه ای به وجود آمد. این دولتهای ملی بدون توجه به ارزشهای اخلاقی و با فرار از مجازاتها، حقوق دیگران را پایمال کردند. سرانجام رقابت، همچشمی و حسادت بین کشورهای استثمارگر و غارتگر اروپایی منجر به جنگ اول جهانی از یک سو و استقرار سوسیالیسم الحادی در روسیه از سویی دیگر شد.
به پیشنهاد ویلسون دولتهای ملی به فکر ایجاد جامعه ملل به عنوان کوششی برای ایجاد مجمعی عمومی افتادند تا به جای برخوردهای قهرآمیز مشاجرات خود را با گفتگوهایی مسالمت آمیز حل کنند. و اگر اصول اخلاقی مسیحیت را نمی پذیرند حداقل به اصول اخلاقی مورد قبول بین المللی تن دردهند. اما این تجربه به علت غرور، خودخواهی و رقابت قدرتهای بزرگ و ضعف دولتهای کوچک، که بعضی از آنها کشورهای وابسته ای بیش نبودند، کلا به شکست انجامید. ولی تلاش برای برتری جویی بر دیگران ادامه یافت و منجر به جنگ جهانی دوم شد. و چنین می نماید که این دولتهای ملی «متمدن » هیچ درسی را از این دو جنگ جهانی، که سبب تلفات سنگین مالی و جانی شد، نیاموختند.
آزادی سیاسی بیشتر مستعمرات سابق یا کشورهای وابسته و تاسیس سازمان ملل متحد از گامهای مثبت در مسیر حل درست مناقشات بین المللی و تامین عدالت و صلح با منطق گفتگو است، هر چند هنوز لازم است جامعه بین الملل کوششهای فراوانی اعمال کند تا کشورهای خطاکار را وادار به تسلیم در برابر تصمیماتش کند. تجربه به ما آموخته است هرگاه چنین گفتگوهای دوجانبه یا متقابلی پیش آمده، همیشه کفه ترازو به نفع طرف قویتر و به ضرر طرف ضعیفتر چربیده است. بنابراین تا زمانی که در نتیجه نفوذ جامعه جهانی روشی بین المللی به وجود نیامده است تا ما را مطمئن سازد که نتیجه چنین گفتگوهایی براساس برابری، عدالت و انصاف خواهد بود دستیابی به هدفهای این مجمع به صورت آرمانی مقدس باقی خواهد ماند. جامعه بین الملل باید مردم را مطمئن سازد که مذاکره بین دو گروه متخاصم در شرایط برابر انجام می شود. و این در صورتی ممکن است که منافع ملی کشورهایی که در موقعیتی قرار دارند که می توانند اعمال فشار کنند تحت الشعاع مصلحت کلی بشریت قرار گیرد. طرف ستیزه جو یا خطاکار مورد مذاکره را باید تحت فشار گذاشت تا در چهارچوب عدالت و مساوات قرار گیرد و بر طرف ضعیفتر، فقط به علت آن که نظری مطابق با خواسته دولتهای سرپرست و بزرگتر است نباید با پیشداوری رایی اعمال کرد.
سازمان ملل متحد تاکنون نتوانسته است دیوهای منطقه ای خونریزی، ظلم و فشار را که سر برمی آورند و ظاهر خود را در نقابهای گوناگون می پوشانند و روح آزادی و شرف آدمی را در نقاط مختلف جهان لگدمال می کنند به زانو درآورد. رهبران جامعه بین الملل که وظیفه شان جلوگیری از ظلم به انسانها و اعتلای سطح اخلاقی و فکری جامعه بشری است چیزی جز تماشاگرانی خموش نیستند. فریاد همدردی و نوع دوستی انسانها بسیار ضعیف و نارساست. با وجود این می توان گفت این سازمان ناتوان، با همه محدودیتهای موجود خود، توانسته است به نتایج مثبتی دست یابد.
تمدن غرب روش زندگی خود را بر مبنای تفکری غیردینی بنا نهاده است، زیرا براساس تجربه های تاریخی اروپاییان دین با انعطاف ناپذیری اش سبب تعدی، فساد، اختلاف و جنگ می شد. اما مساله ای که باید به آن توجه شود این است که آیا جدایی دین از سیاست و رشد حکومتهای ملی منطقه ای در هماهنگ ساختن انسانها موفق بوده و یا توانسته است به حل مناقشات بشری کمک کند؟ آیا توانسته است با نابود کردن تعصبهای اخلاقی، نژادی، زبانی و یا سایر کشمکشها برابری و عدالت را در جامعه انسانی ترویج کند؟ آیا موفق به نابودی جنگ شده است؟ اتفاق نظری کلی در این موضوع وجود دارد که منع کاربرد سلاحهای هسته ای، و نه منشور سازمان ملل، در دوران جنگ سرد به تداوم صلح و جلوگیری از جنگی جهانی «جنگی واقعی » کمک کرده است. اما هیچ دولت قدرتمندی فقط از جنبه اخلاقی به صلح و عدالت روی نیاورده است. فروپاشی ناگهانی اتحاد شوروی سابق از درون، توانست موازنه بین عوامل وحشت را از میان ببرد و ایالات متحد امریکا را به عنوان تنها قدرت جهان یک قطبی برجای گذارد که بتواند مدعی برقرار کردن نظمی نوین در جهان شود.
این را می توان پیروزی دموکراسی دانست، اما جهانی شدن مفهوم آزادی فردی و اجتماعی بستگی دارد به پیامد رهایی گروههای قومی از چنگال دولتهای ملی مدعی رهبری در جهان امروز. بنابراین منع کاربرد سلاحهای هسته ای، دیگر مانعی در برابر ادامه جنگهایی نیست که ملتها با سلاحهای غیراتمی علیه متجاوزان به حق تعیین سرنوشت خود به راه انداخته اند.
ذکر این نکته مهم است که بیشتر ملتهای قربانی تجاوز در جهان امروز، از قضا، مسلمانهایی هستند که برای در دست گرفتن حق تعیین سرنوشت خود به عنوان ملیتهای قومی در چچن، بوسنی، کشمیر، فلسطین و غیره می جنگند اما با کمال تاسف شخصیتهای برجسته در غرب غیر مذهبی، اسلام را تهدیدی برای تمدن غرب می دانند. این حقیقت را نمی توان انکار کرد که عواملی افراطی در تمام جوامع وجود دارند و بیشتر ملتها، مسلمان و غیرمسلمان، در داخل و در خارج سرزمین خود قربانی اعمال تروریستی آنان می باشند. ولی همه مسلمانان، در پوشش عباراتی مانند «تروریسم اسلامی »، «اسلام جنگ طلب »، «اسلام تندرو» یا «بنیادگرایی اسلامی » (که ابعادی از واکنش نسبت به وعده های بی فرجام و زبان دو پهلوی دیپلماسی بعد از فروپاشی کمونیسم در اتحاد شوروی سابق است) هدف خصومت قرار گرفته اند.
نیکسون رییس جمهور متوفای ایالات متحد در کتابش به نام «فرصت را از دست ندهید» Seize the Moment به این نتیجه می رسد که:
تمام امریکاییان تمایل دارند مسلمانان را به عنوان مردمی بی تمدن، کثیف، وحشی و غیرمنطقی طبقه بندی کنند. در ذهن آمریکاییان هیچ ملتی، حتی چین کمونیست، وجهه ای منفی تر از جهان اسلام ندارد. بعضی از صاحب نظران اعلام خطر می کنند که اسلام چالشی جدی به وجود خواهد آورد و غرب ناچار خواهد شد برای مقابله با جهان اسلام مهاجم و متخاصم، با مسکو پیمانی جدید ببندد (ص 194-195).
نویسندگان و متفکران سیاست نگر غرب نیز اسلام را تهدیدی برای آینده می دانند جان اسپوزیتو محقق نسبتا میانه رو در کتابش با عنوان «تهدید اسلام » The Islamic Threat نظر می دهد در زمانی که رهبران غربی با امید و آرزویی بسیار برای ساختن نظم نوین جهانی گام برمی دارند اسلام، دینی که دارای نفوذی جهانی است، دشمن جدید و یکپارچه غرب به شمار می رود.
هانتینگتون در کتابش رودررویی تمدنها The Clash of Civilization پیش بینی می کند که تضادهای عمده در آینده تضادهایی تمدنی خواهد بود و حول محور اختلاف غرب غیرمذهبی و شرق اسلامی خواهد چرخید. برنارد لوئیس دیگر محقق غربی در امور اسلامی، در کتابش با عنوان ریشه های خروش مسلمانان Roots of Muslim Rage به این نتیجه می رسد که اسلام و مسیحیت به عنوان دو روش زندگی رقیب در طول 1300 سال گذشته رودرروی هم قرار گرفته بودند، و دیگر این که مبارزه واقعی مسلمانان علیه دو دشمن است: بی دینی و نوگرایی; که بنیاد تمدن غرب بر این دو پایه نهاده شده است. حتی ویلی کلیز، دبیر کل ناتو، به صورتی ساده تر ادعا کرده است که هر چند نقشه اروپا تغییر کرده و آنچه به صورت گسترده به رنگ «سرخ » در نقشه دیده می شد اکنون ناپدید شده است، اما آرزوهای ناتو به هیچ وجهتحقق نیافته است زیرا ظاهرا رنگ «سبز» بتدریج جای رنگ «سرخ » را می گیرد.
بسیاری از روزنامه ها، مجله ها و گاهنامه های غربی مقالاتی مشروح علیه اسلام می نویسند. حتی رهبری سیاسی ایالات متحد و اروپا از اظهارنظر خصمانه خودداری نکرده است. حاصل چنین تبلیغاتی این است که در انفجار اخیر مرکز اکلاهما تعدادی از مسلمانان بیگناه بعمد مظنون شناخته شدند و عوامل بازجویی موجبات آزار و مزاحمت آنان را فراهم کردند.
علت اختلاف نظر موجود بین غرب و اسلام چه می تواند باشد؟ آیا می تواند انقلاب [امام] خمینی در ایران باشد یا ترور سادات؟ و یا پیروزی مجاهدان افغانی با همکاری ایالات متحد و عربستان سعودی بر یکی از ابرقدرتها را می توان زمینه هایی دانست که تمام جوامع مسلمان جهان تروریستهایی هستند که می توانند تهدیدی برای تمدن غرب به حساب آیند؟ مسلمانان در سه سده گذشته یعنی در دوران گسترش امپریالیسم غربی تحقیر شدند. این وضع به هنگام تاسیس دولت اسراییل به کمک امکانات نظامی غرب بویژه برای مسلمانان عرب وخیمتر شد. حمایت غرب از عناصر ضد مردمی مانند شاه ایران، وادار کردن سادات به موافقت با اسراییل، جنگ خلیج [فارس]، تحریم اقتصادی عراق، و جلوگیری از دموکراسی برای، به اصطلاح، اسلامگرایان در الجزیره، اندکی از این عوامل تحریک فراوان هستند. سردمداران حقوق بشر و رهبران جامعه بین الملل نسل کشی در بوسنی، چچن و کشمیر را به طور شرم آوری به دیده اغماض نگریسته اند. در حقیقت این اسلام نیست که غرب را تهدید می کند به عکس، مسلمانان حق دارند این سؤال را مطرح کنند که آیا مناطقی از جهان به صورت میدان کارزار حیوانات وحشی برای آنان باقی خواهد ماند یا زمانی خواهد رسید که مسلمانان با تحقق آرمانهای زیبای آزادی، برابری و برادری بتوانند به عنوان عضوی از جامعه بشری زندگی توام با شادی و رضایت داشته باشند؟
لازم است گفته شود که بعد از قرنها تفکر و تجربه عینی بشر به نوعی وحدت نظر در علم رسید که همه ملتها می توانند از آن بهره ور شوند یا آن را پربارتر سازند. همچنین به توافقی برای حقوق انسانها دست یافت که مورد قبول همه ملتها قرار گرفته است. سازمانی مانند سازمان ملل متحد تاسیس شد تا با هر تمهید ممکنی برای آغاز گفتگوهایی متعادل از صلح بین المللی محافظت کند. اکنون این سؤال مطرح است که آیا نمی توان کار مشابهی در مورد مذهب که آن نیز نیرویی تفرقه افکن در زندگی جامعه بشری قلمداد می شود انجام داد؟ برای کاهش اختلاف نظرهای فرقه ای چه گامهایی می توان برداشت و برای افزایش حسن نیت بین مذاهب در جهان چه می توان کرد؟
تمدن غرب مدرن با ترویج دو نوع بیدینی با مساله مذهب روبرو شده است. یک نوع بی دینی برپایه اصل «بی اعتنایی به مذهب » است و این معیاری است که دموکراسیهای سرمایه داری آن را برگزیده اند. دیگری براساس اصل «سرکوبی دین » است و این سیاستی است که سالیان دراز کشورهای سوسیالیستی دقیقا آن را دنبال کرده اند. اما تجربه به ما آموخته است که «بی اعتنایی به مذهب » خود به خود مستلزم «آزادی » از نوعی دیگر است که آلبرکامو آن را «استبداد» یا پایمال کردن حقوق دیگران و یا «خودرایی » اخلاقی می نامد. از طرفی نمودهای جدید در اروپای شرقی و اتحاد شوروی سابق نشان می دهد که الحاد را نمی توان با تروریسم دولتی بر مردم تحمیل کرد و هر زمانی که چنین کوششی به عمل آمده محکوم به شکست بوده است. بنابراین روشن است که شکلهای موجود بیدینی قادر به حل این مشکل نبوده است.
بی مورد نیست گفته شود که روشهایی مانند ملی گرایی منطقه ای، سرمایه داری، سوسیالیسم الحادی و ارتداد دینی به نیروهای روانی نفرت، بدبینی و خشمی منجر شده که بالقوه می تواند نفس آدمی را که جلوه ای از سرچشمه پنهانی قدرت روحی اوست از درون تهی سازد. این موضوع را محمد اقبال، متفکر معاصر مسلمان بخوبی بیان می کند:
بی تردید زمان کنونی یکی از ادوار بحرانی بزرگ در تاریخ و فرهنگ جدید است. دنیای امروز نیازمند تجدیدنظری در زمینه شناخت حیات است. دین، که در جلوه های متعالی خود نه جزم اندیشی است، نه زهدفروشی و نه شعایر تشریفاتی، می تواند از لحاظ اخلاقی انسان نو را برای تحمل مسؤولیت بزرگتر، که با پیشرفت علم جدید ملازمه دارد بپروراند، و آن حالتی از ایمان را به وجودش بازگرداند که دارای منش و شخصیتی متعالی در این جهان شده و آن را برای جهان دیگر نیز نگاه دارد. بشر تنها با این بینش تازه اعتلا می یابد که دریابد مبدا و مقصد او کدام است. از کجا آمده و به کجا خواهد رفت. در این صورت است که می تواند آخرالامر بر اجتماعی که انگیزه آن رقابتهای غیرانسانی است و برتمدنی که وحدت معنوی خود را بر اثر تعارضات درونی ارزشهای دینی و سیاسی از دست داده است پیروزی و تفوق یابد (بازسازی اندیشه، ترجمه محمد بقایی (ماکان)، 1368، ص 196-197).
از تحلیل فوق چنین برمی آید که حل مساله به این بستگی دارد که تمام دولتهای ملی بجای اتخاذ سیاست «بی اعتنایی به مذهب » و «سرکوبی مذهب » سیاست احترام و آزادی تمامی ادیان، مذاهب و اعتقادات را در پیش گیرند. با مفهومی کوته بینانه تر هر مذهبی جزمیت، شعایر تشریفاتی و یا جنبه هایی از زهدفروشی را دارد. این جنبه از مذهب منحصر یا مربوط به مردمی است که پیرو آن مذهبند و تنها از همین نظر است که جامعه انسانی دارای مذاهب متعددی است. اما هر مذهب بزرگی در سطحی عالیتر مدعی است که بیانگر حق است. بنابراین بر عهده هر جامعه مذهبی است که این سطح عالی مذهب خود را کشف و ارائه کند، فقط در این سطح است که مذهب می تواند اتحاد معنوی و آزادی بشر را به او بازگرداند و از نظر قومی انسان را برای احترام به همنوعان خود آماده کند.
اسلام تمایز روشنی بین «دین » و «مذهب » می گذارد. در اسلام «دین » به معنای «تسلیم در برابر خداوند» است. و این بر مبنای اصول کلی اتحاد بین انسان و روابط او با خالق می باشد. از طرفی «مذهب » جنبه تقسیم پذیر اسلام است، زیرا براساس تعبیرهای دقیق و متعدد خاص از فقه و کلام بنا شده است. اسلام به معنای «دین » آیینی به مفهوم قدیمی کلمه نیست. بلکه نگرشی است عقلی، نگرشی به رهایی از تنگ نظری و اعتراضی به هر نوع بردگی فکری در جهان قدیم. اسلام نه ملی است، نه نژادی و نه شخصی. بلکه دینی است مطلقا انسانی. از نظر فرهنگی نه زبانی خاص دارد و نه خطی مخصوص و نه طرز لباس پوشیدنی ویژه خود. از نظر مسلمانان اسلام دین جدیدی نیست بلکه ادامه و تکمیل سنتهای خدایی سامی است. این دین براساس بینشهایی الهی و اخلاقی بنا شده و برای مصلحت بشر بر پیامبرانی که نامشان در قرآن آمده نازل شده است. موسی و مسیح برای امت خود تبلیغ اسلام می کردند. اما خداوند در خطاب به حضرت محمدصلی الله علیه وآله در آیه 78 سوره مؤمن بیان می کند: «پیش از تو پیامبرانی فرستاده ایم. داستان بعضی را برایت گفته ایم و داستان بعضی را نگفته ایم ».
معنی آشکار آیه این است که خداوند نه تنها پیامبرانی را فرستاده است که نامشان در مذاهب یهودیت، مسیحیت و اسلام معروف است، بلکه نیز پیامبرانی فرستاده است که در گردونه خبر واقعیت حق قرار دارند. قرآن در آیه 69 سوره مائده می فرماید: «کسانی که ایمان آورده اند و کسانی که یهودی و صابئی و مسیحی اند، هر کس به خدا و روز بازپسین ایمان آورد و کار نیکو کند، پس نه بیمی بر ایشان است و نه اندوهگین خواهند شد».
اصل محوری دین اسلام یعنی «توحید» (یکتایی خداوند)، عملا، حکایت از آزادی، برابری و وحدت نوع بشر دارد. حکومت در اسلام که بر مبنای اصول دموکراسی و عدالت بنا شده کوششی است برای انتقال این آرمانها به نیروهایی در زمین و زمان و تلاشی است برای تحقق آنها در سازمانی مردمی و مشخص.
اسلام به مسلمانان می آموزد که آداب، قوانین، مذهب و شعایر مذهبی جوامع دیگر را محترم بشمارند و از آنان انتظار دارد در صورت نیاز از معابد آنان دفاع کنند. در آیه 40 سوره حج آمده است: «اگر خدا بعضی را به وسیله بعضی دیگر دفع نکرده بود، دیرها و کلیساها و کنشتها و مسجدهایی که نام خدا به فراوانی در آن برده می شود ویران می گردید».
در زمان گذشته این آیه قرآن را بدین گونه تفسیر می کردند که مسلمانان موظفند از اماکن مذهبی یهودیان و مسیحیان (اهل کتاب) در سرزمینهای اسلامی محافظت کنند. اما پس از فتح ایران، آتشکده های پیروان زردشت مشمول قانون محافظت شد زیرا آنان نیز «مانند اهل کتاب » بودند. بنابرهمین اصل از معابد هندوان در دوران حکومت مغولان در هند محافظت می شد.
در حکومت جمهوری اسلامی سده اول هجری، در زمانی که پیام سیاسی اسلام هنوز رنگ نباخته بود، سه نوع حق شکل گرفت و به اجرا درآمد که شامل «حق الله »، «حق العباد» و «حق بین الله والعباد» بود. علاوه براین، مردمان با حقوق بشری که قرآن و سنت نبوی پایه گذار آن بودند و به همان گونه که ما امروز آن را درک می کنیم آشنایی داشتند. این حقوق اساسی بشر عبارت بود از: برابری همه مردمان در مقابل قانون، مساوات در شان و مقام، آزادی مذهب، آزادی زیستن، آزادی مالکیت، بر دوش نکشیدن بار گناه دیگری، آزادی در معاشرت، آزادی در زندگی خصوصی، حق حیثیت و آبرو، حق مصونیت در نیازمندیهای اساسی زندگی، حق سمع و حق تصمیم گیری برابر ضوابط صحیح فقهی.
استنباط کلی مسلمانان در این زمینه این است که تا زمانی که محقق نشود علایق مادی از ارزشهای معنوی سرچشمه گرفته اند این علایق فاقد هرگونه ارزشی می باشند. بنابراین تمامی چیزهایی که غیرمذهبی شمرده می شوند، ریشه در وجودی مقدس دارند. از آنجا که مسلمانان معتقدند در آینده هیچ وحیی برای آگاهی بشر نازل نخواهد شد، انتظار اسلام از ایشان این است که آزاده ترین و بلندنظرترین مردم روی زمین باشند و اگر از نظر معنوی خود را آزاد می شمارند باید سعی بسیار کنند تا به پایه ای از «دموکراسی معنوی » برسند که هدف نهایی اسلام است و در آیه 48 سوره مائده خداوند مردمان را به آن فرمان داده است: «برای هر گروهی از شما شریعت و روشی نهادیم. و اگر خدا می خواست همه شما را یک امت می ساخت. ولی خواست در آنچه به شما ارزانی داشته است بیازمایدتان. پس در خیرات بر یکدیگر پیشی گیرید. همگی بازگشتتان به خداست تا از آنچه در آن اختلاف می کردید آگاهتان سازد.»
اگر تریبونی آزاد و دایمی برای کاستن از اختلاف نظرهای بین ادیان و کمک به حسن تفاهم بین آنها از راه گفتگوهای فیمابین در جهان امروز به وجود آید، جامعه مسلمانان، در صف اول داوطلبانی خواهند بود که در مذاکرات رکت خواهند کرد زیرا قرآن مجید به آنان توصیه می کند که با ملتهای دیگر به روشی مؤدبانه و شایسته گفتگو کنند تا برای رسیدن به کمال مطلوب وحدت بشری به تفاهم بیشتری میان انسانها دست یابند. خداوند در آیه 46 سوره عنکبوت به مسلمانان فرمان داده است: «با اهل کتاب جز به نیکوترین شیوه ای مجادله مکنید، مگر با آنها که ستم پیشه کردند. و بگویید به آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر شما نازل شده است ایمان آورده ایم. و خدای ما و خدای شما یکی است و ما در برابر او گردن نهاده ایم.
منبع : حوزه نت

پربازدیدها

پربحث‌ها