از جمله موضوعات دینی که مورد اختلاف است و دستاویزی برای مخالفان حکومت اسلامی شده، روایاتی است که قیام و اقدام به تشکیل حکومت را در زمان غیبت حضرت حجة بن الحسن عجّل اللّه ُ فَرجه نهی می کند. البته این موضوع از ابعاد مختلف باید مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد، چنان که مرجع عالی قدر امام خمینی اعلَی اللّه مقامه در باب ضرورت تشکیل حکومت اسلامی و اجرای احکام الهی در عصر غیبت بحثی مستوفی در کتاب ولایت فقیه کرده اند.
امّا نویسنده که به مناسبت نیمه شعبان 1424 این مختصر را تقدیم می کند، تنها از منظر روایات به آن می پردازد و اخباری که در مجامع حدیثی آمده مطمح نظر قرار داده، به ارائه و نقد آنها اقدام می کند.
مرجع عمده نویسنده کتاب شریف وسائل الشیعه است که در باب سیزدهم از ابواب «جهادُ العدوّ و ما یناسبه» هفده روایت تحت عنوان «بابُ حکم الخروج بالسیف قبل قیام القائم علیه السلام » ذکر کرده. همچنین در مستدرک الوسائل، باب دوازدهم، چهارده حدیث ذیل همین عنوان نقل شده است. این روایات معمولاً مستمسک بعضی برای اعتقاد به سکوت و سکون در برابر طاغوتها و مظالم حکّام جور، و عدم جواز قیام و اقدام برای اقامه عدل و استقرار حکومت دینی در حد وظیفه، پیش از ظهور حضرت مهدی (عج) می باشد. از این رو مناسب است که این گونه روایات به ترتیبی که در وسائل الشیعه آمده مورد بررسی قرار گیرد، و در پایان مقال، مطالب مستفاد از آنها جمع بندی و عرضه شود.
1 روایت عیص بن قاسم
وی گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:بر شما باد به تقوای خدای یکتا که شریکی ندارد، مواظب (کارهای) خودتان باشید، به خدا سوگند، مردی که برای گوسفندان خود چوپانی دارد، هرگاه چوپان دیگری بیاید که (در کار چوپانی) داناتر از چوپان اوّلی باشد، گوسفندان را به داناتر می سپارد.
به خدا سوگند اگر هر یک از شما دارای دو جان بود تا با یکی نبرد می کرد و تجربه می آموخت و با دیگری می ماند و تجربه آموخته را به کار می بست، [خوب بود] ولی آدمی یک جان بیشتر ندارد، همین که یک جان (بیرون) رفت، به خدا سوگند، جای توبه (و بازگشت و جبران خطا نیز) از دست رفته است. پس شما سزاوارتر و بهتر می توانید برای خود (آنچه خیر و صلاح است) انتخاب کنید.
هرگاه کسی از ما خاندان (برای قیام) نزد شما آید، مواظب باشید که برای چه هدف و منظوری قیام می کند.
نگویید «زید (بن علیّ علیه السلام ) خروج کرد (پس برای ما هم خروج، جایز است)؛ زیرا «زید» شخص دانا و راستگویی بود و شما را به (حاکمیّت) خودش دعوت نمی کرد، (بلکه) او شما را به رضای آل محمّد صلی الله علیه و آله (یعنی به شخص مرضیّ از آل محمّد صلی الله علیه و آله ) دعوت می کرده و اگر پیروز شده بود قطعا به آنچه شما را بدان فرا خوانده بود (یعنی به شخص پسندیده از آل محمّد صلی الله علیه و آله ) وفادار بود.
جز این نبود که او به قدرت متمرکزی (مانند حکومت بنی امیّه که آماده دفاع بود) شورید تا آن را بشکند.
امّا آن کس که امروز از خاندان ما خروج کند (مانند محمّد بن عبد اللّه محض) شما را به چه چیز (و عنوانی) فرا می خواند؟
آیا به همان (شخص) مرضیّ از آل محمّد صلی الله علیه و آله ؟ که ما آل محمّد صلی الله علیه و آله شهادت می دهیم (یا شما را گواه می گیریم) که به آن راضی نیستیم. او که امروز تنها و بی کس است نافرمانی ما را می کند، پس هنگامی که پرچمها و بیرقها را به دنبال خود ببیند، سزاوارتر است که سخن ما را نشنود.
به خدا سوگند صاحب الأمر (و رهبر) شما نیست مگر کسی که بنی فاطمه علیهاالسلام با او اجتماع کنند، هرگاه فرزندان فاطمه علیهاالسلام بر او گرد آیند و ماه رجب بود پس با نام خدای عزّوجلّ (به قیام) روی آورید، و چنانچه خواستید تا ماه شعبان به تأخیر اندازید زیانی ندارد و اگر هم خواستید تأخیر بیندازید تا روزه ماه رمضان را در میان خانواده های خود بگیرید، پس شاید موجب نیروی بیشتری برای شما باشد و خروج سُفیانی به عنوان نشانه کافی است.
سند
همان گونه که علاّمه مجلسی رحمه الله در کتاب شریف مرآة العقول(4) نوشته است سند روایت یادشده «حَسن» و معتبر است.مُفاد
1 لزوم دقّت کامل در انتخاب رهبری؛ زیرا همان طوری که به حکم عقل فطری باید برای نگهداری گوسفندان دقت کرد تا بهترین چوپان انتخاب شود، برای انتخاب رهبری که حفظ کیان اسلام و شئون مسلمانان بسته به آن است به طریق اولی باید دقّت کرد.2 تجلیل از مقام زید بن علیّ بن الحسین علیهماالسلام و تأیید قیام آن جناب و اینکه برای دفاع از حق خروج کرده بود.
3 علّت شکست قیام آن جناب، آن گونه که علاّمه مجلسی از عبارت «إلی سلطانٍ مجتمعٍ» استفاده کرده انسجام و تمرکز قدرت بنی امیّه و آمادگی برای دفاع بود.
4 نهی از همراهی با جاه طلبان و قیامهای نفسانی.
5 بیان برخی از نشانه های ظهور حضرت مهدی (عج).
2 روایت دیگر عیص بن قاسم
وی گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:بر شما باد به تقوای الهی، مواظب خودتان باشید؛ زیرا سزاوارترین کسی که باید مواظب آن باشید خود شما هستید؛ هرگاه برای یکی از شما دو جان بود که یکی را مقدّم می داشت و تجربه می آموخت و با دیگری به استقبال توبه می رفت (خوب) بود، ولی آدمی یک جان دارد که هرگاه برود، به خدا سوگند، توبه (نیز) رفته است.
اگر از خاندان ما (مانند محمّد بن عبد اللّه محض) به سراغ شما آمد تا شما را به شخص پسندیده از آل محمّد صلی الله علیه و آله فراخواند، پس ما شما را گواه می گیریم که راضی نیستیم؛ امروز در حالی که او تنها و بی کس است از ما فرمان نمی برد، چه رسد به زمانی که پرچمها و بیرقها برافراشته شود (و دارای اعوان و انصار باشد).
مُفاد
در باره مفاد این روایت به مفاد روایت پیشین مراجعه شود که تفصیلاً نگاشته شد.3 روایت مَرفوعه رِبْعی
ربعی بن عبد اللّه بن جارود از امام سجّاد زین العابدین علیّ بن الحسین علیهم السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود:به خدا سوگند هیچ یک از ما (خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله ) پیش از ظهور حضرت قائم علیه السلام خروج نمی کند مگر اینکه مَثَل او همچون جوجه ای است که پیش از محکم شدن بالهایش از آشیانه خود پرواز کند (و به زمین بیفتد)، پس کودکان او را بگیرند و با او بازی کنند (و بازیچه دست بچه ها شود).
عین مضمون روایت یاد شده در کتاب غیبت نُعمانی نیز از امام باقر علیه السلام نقل شده است.
سند
روایت یاد شده از نظر سند مرفوع است؛ یعنی روایتی که منتسب به معصوم باشد؛ هر چند یک یا چند تن از وسط یا آخر سلسله سند افتاده و به رفع آن تصریح شده باشد. بنابراین، روایت یاد شده از اقسام روایات مُرسل شمرده می شود که از انواع روایات ضعیف است.مُفاد
1 احتمال اِخبار از غیب.2 احتمال اینکه مراد از واژه «مِنّا» خصوص امامان معصوم دوازده گانه باشد که قیام هر یک از آنان پیش از ظهور حضرت مهدی (عج) به سبب فراهم نبودن شرایط از عِدّه و عُدّه و فقدان امکانات لازم، به شکست خواهد انجامید.
4 روایت متوکّل بن هارون
وی از امام صادق علیه السلام نقل کرده که آن حضرت فرمود:هیچ یک از ما اهل بیت تا روز قیام قائم ما (حجة بن الحسن العسکری عج) برای جلوگیری از ستمی یا برای به پا داشتن حقّی خروج نمی کند، مگر اینکه بلا و آفتی او را ریشه کن کند و قیام او بر اندوه ما و شیعیان ما بیفزاید.
مُفاد
1 احتمال آنچه در روایت مرفوعه ربعیّ نگاشته شد.2 احتمال «تقیّه» در شرایط اختناق سیاسی حکومت مخوف عباسیان.
5 روایت ابی الجارُود
ابوالجارود زیاد بن مُنذر گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود:هیچ یک از ما خاندان نیست که ظلم و ناروایی را دفع و مردم را به حق دعوت کند مگر اینکه گرفتاری او را به زانو درآورده تا اینکه گروهی که شاهد در جنگ بدر بودند قیام کنند؛ گروهی که کشتگانشان به خاک سپرده نشود و مجروحانشان مداوا نگردد.
عرض کردم: منظور از این گروه چه کسانی است؟
فرمود: فرشتگان.
روایت دیگری نیز مشابه روایت مزبور در غیبت نعمانی آمده است.
مُفاد
در فرض اعتبار و صحّت سند، اوّلاً مُفاد آن همان است که در روایات مشابه یاد شده، مانند روایت مرفوعه ربعیّ نگاشته شد.ثانیا ممکن است ناظر به فراهم نبودن شرایط خاص زمانی مانند فقدان امکانات لازم برای قیام جهانی که مؤیّد به تأییدات الهی چون فرشتگان است باشد.
ثالثا با توجّه به اینکه ظهور این گونه روایات، با قواعد کلّی اسلامی و ادلّه قطعی جهاد دفاعی، امر به معروف و نهی از منکر و نیز با ضرورت دفاع از حریم اسلام و شئون مسلمانان مخالف می باشد در صورت تعارض باید از ظهور این روایات، صرف نظر کرد.
6 روایت سَدیر صیرفیّ
سدیر بن حُکیم بن صُهیب صیرفیّ از امام صادق علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود:ای سدیر! در خانه ات بنشین و چون پلاسی از پلاسهای خانه باش (و از خانه بیرون مرو). مادامی که شب و روز آرام هستند، آرام باش، (امّا) هرگاه به تو خبر رسید که سُفیانی خروج کرد پس به سوی ما کوچ کن؛ هر چند با پای پیاد.
سند
علاّمه مجلسی می نویسد: سند آن حَسن یا مُوثّق است. در تنقیح المقال، سدیر را حَسن معرفی می کند، ولی صاحب معجم رجال الحدیث، وی را مُوثّق می داند.بنابراین، روایت یاد شده از نظر سَند، معتبر است.
مُفاد
1 بیان برخی از نشانه های پیش از ظهور ولیّ عصر(عج).2 احتمال اینکه از قضایای شخصی و به عبارتی ناظر به مورد خاص باشد؛ زیرا گر چه از ظاهر روایت یاد شده، لزوم سکون و سکوت تا زمان خروج سفیانی استفاده می شود، امّا با توجّه به ویژگیها و حالات شخصی «سدیر» مشخص می شود که وی هر چند دارای خلوص نیّت بود، لکن فردی احساسی بوده و صلاحیت و توان قیام موفّق و تشکیل حکومت دینی را نداشته است؛ زیرا درباره او از امام صادق علیه السلام روایتی نقل شده که آن حضرت فرمود: «سَدیر عصیدة بکلّ لون»؛ سدیر به هر رنگی پیچیده است. و هنگامی که او و عبد السّلام بن عبد الرحمان به زندان افتادند، حضرت آزادی آنان را از خدا خواسته است و آزاد شدند.
در اصول کافی، باب 100، فی قلّة عدد المؤمنین، حدیث شماره 4، روایتی نقل شده مبنی بر ایراد سدیر صَیرفی به امام صادق علیه السلام که چرا با وجود این همه یاران، قیام نمی کنی، و پاسخ حضرت که اگر هفده نفر شیعه می داشتم قیام می کردم.
گفت وگوی امام صادق علیه السلام
با سَدیر صیرفیّ
از سدیر صیرفیّ روایت شده که می گوید: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم و گفتم: به خدا سوگند نشستن برای شما روا نیست.حضرت در پاسخ فرمودند: چرا؟
گفتم: به دلیل بسیاری دوستان، شیعیان و یاران شما. به خدا سوگند اگر امیرالمؤمنین علیه السلام به اندازه شما شیعیان، یاران و دوستان داشت قبیله های تیم و عَدیّ (یعنی قبیله ابوبکر و عمر) در حق خلافت او طمع نمی کردند.
فرمود: ای سدیر! امید است چه تعدادی باشند؟
گفتم: صد هزار.
فرمود: صد هزار؟
گفتم: آری و (بلکه) دویست هزار.
فرمود: دویست هزار؟
گفتم: آری (شاید) نصف دنیا.
(آن گاه به دنبال این گفت وگو، با هم به محلی در نزدیکی مدینه به نام «ینبع» رفتند و در آنجا بچه ای بود که چند بزغاله را می چرانید) حضرت به سدیر فرمود:
اگر به تعداد این بزغاله ها شیعه می داشتم، نشستن برایم روا نبود...
سدیر می گوید: بزغاله ها را شمردم، (دیدم) هفده رأس است.
7 روایت ابی المُرهَف
ابوالمرهف از امام باقر علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود:گرد و غبار بر سر کسی نشیند که آن را برانگیخته است (هر کس فتنه ای به پا کند زیانش بیش از دیگران به خود او می رسد). محاضیر، هلاک شدند.
عرض کردم: فدایت گردم محاضیر چه کسانی هستند؟
فرمود: شتابزدگان (و تندروان). هلا آنان (یعنی حاکمان جور و مخالفان شما) کسی را زیر نظر می گیرند و تعقیب می کنند که در معرض دید آنان باشد (یا متعرض حکومت آنان شود)، سپس فرمود: ای ابوالمُرهف! آنان قصد مصیبت و گزندی به شما نکنند مگر اینکه خداوند عزّوجلّ برای آنان سرگرمی پیش آورد (که مانع اجرای نقشه شوم آنان گردد).
آن گاه امام باقر علیه السلام (با حال تفکر) چشم به زمین دوخت و فرمود: ای ابوالمرهف!
عرض کردم: بلی.
فرمود: آیا گروهی را دیده ای که جان خود را در راه خدا وقف کرده باشند و خداوند برای آنان گشایشی قرار نداده باشد؟ آری به خدا سوگند که قطعا برای آنان گشایشی قرار خواهد داد.
سند
روایت یاد شده از نظر سند، بر حسب نظر علاّمه مجلسی رحمه الله در مرآة العقول ضعیف است.مُفاد
1 نهی از شتابزدگی و تندروی برای قیام.2 عنایت و گشایش الهی شامل حال کسانی می شود که جان خود را در راه خدا وقف کرده باشند.
8 روایت فضل کاتب
فضل بن سلیمان کاتب گوید: من در حضور امام صادق علیه السلام بودم که نامه ای از ابومسلم خراسانی برای او آمد، حضرت به آورنده نامه فرمود:برای نامه تو جوابی نیست، از پیش ما بیرون برو.
پس ما شروع کردیم با یکدیگر محرمانه سخن گفتن، امام علیه السلام فرمود:
ای فَضل! چه سخنی آهسته و محرمانه می گویید؟ همانا خداوند عزّوجلّ به سبب شتاب بندگان، شتاب نمی کند. هر آینه از جا کندن کوه آسان تر است از برافکندن و سرنگون کردن حکومتی که عمرش به سر نیامده است.
آن گاه فرمود: راستی فلان پسر فلان تا به هفتمین نفر از فرزندان فلان (منصور عبّاسی) رسید (که اینان به حکومت می رسند).
عرض کردم: قربانت گردم، پس نشانه میان ما و شما (برای خروج شما و قیام) چیست؟
فرمود: ای فضل! از جای خود حرکت مکن تا اینکه سفیانی خروج کند، پس هرگاه سفیانی خروج کرد، به سوی ما روی آورید این جمله را سه بار تکرار کرد و این از نشانه های حتمی (ظهور حضرت ولیّعصر امام قائم(عج) ) است.
سند
در مرآة العقول آمده است که حدیث مزبور «موثّق» است، ولی در تنقیح المقال، فضل بن سلیمان کاتب را امامی مجهول الحال معرفی می کند.یادآور می شود که وی کاتب دربار منصور عبّاسی و پسرش مهدی عبّاسی، و عهده دار حساب ثبت و ضبط خراج و مالیاتها بوده است
مُفاد
1 فراهم نبودن شرایط زمانی برای امامت امام صادق علیه السلام و لذا نقل شده که آن حضرت در پاسخ به نامه ابومسلم مَروزی فرموده است:
«ما أنت من رجالی و لا الزّمان زمانی؛ نه تو از یاران منی و نه زمانه زمانه من است.
2 نهی از شتابزدگی برای قیام.
3 بیان خبر غیبی که هفت تن از تبار منصور عبّاسی حکومت خواهند کرد.
4 بیان برخی از نشانه های قطعی ظهور ولیّ عصر(عج).
9 روایت ابو بَصیر
ابو بصیر از امام صادق علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود:هر پرچمی که پیش از قیام حضرت قائم(عج) برافراشته شود، صاحب آن طاغوت است که در مقابل خداوند عزّوجلّ پرستش می شو.
سند
سلسله سند روایت مزبور، همان گونه که علاّمه مجلسی رحمه الله نوشته موثّق و معتبر است.مُفاد
نهی از همراهی با پرچمی که دارای دعوت نفسانی باشد؛ زیرا با توجّه به فقره پایانی روایت شماره 456 روضة الکافی: «من رفع رایة ضلالةٍ فصاحبها طاغوتٌ» اطلاق روایت یاد شده بر حسب مقتضای جمع عرفی باید مقید شود و بنابراین هر کسی که پرچم ضلالت و گمراهی برافرازد و داعیه نفسانی داشته باشد، صاحب آن طاغوت است، نه کسی که به حق و حکم الهی دعوت می کند.10 روایت مالک بن اَعیَن
مالک بن اعین جهنیّ گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود:هر پرچمی که پیش از قیام حضرت قائم علیه السلام برافراشته شود، صاحب آن طاغوت است.
مُفاد این روایت نیز همچون روایت ابو بصیر است که نگاشته شد.
11 روایت عُمر بن حنظله
عمر بن حنظله گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:پیش از قیام حضرت قائم (عج) پنج نشانه است: صیحه آسمانی، خروج سُفیانی، فرو رفتن (لشکر سفیانی در زمینی به نام بیداء)، کشته شدن نفس زکیّه و خروج یمانی.
عرض کردم: فدایت شوم اگر یکی از خاندان شما پیش از وقوع این نشانه ها قیام کند، آیا ما با او قیام کنیم؟
فرمود: نه.
سند
ازلحاظ سند، حسن و بلکه شهید ثانی آن را صحیح شمرده است.مُفاد
1 بیان نشانه های پیش از ظهور ولی عصر حجّة بن الحسن العسکری (عج).2 نهی از همراهی با هر قیامی به عنوان قیام قائم موعود، پیش از ظهور آن حضرت.
12 روایت مُعَلّی بن خُنَیس
وی گوید: در زمانی که سیاه جامگان (یعنی طرفداران ابومسلم خراسانی) ظاهر شده بودند پیش از اینکه بنی عبّاس ظاهر شوند، من نامه عبدالسّلام بن نعیم و سدیر و نامه های افراد دیگری را به خدمت امام صادق علیه السلام بردم، (به این مضمون که:) ما پیش بینی می کنیم که امر خلافت به شما واگذار شود، شما چه نظری دارید؟امام علیه السلام نامه ها را به زمین زد و فرمود: اوه، اوه، من امام اینان نیستم، آیا نمی دانند که (برای رسیدن خلافت به ما خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله ) باید سفیانی کشته شود؟
مُفاد
1 بیان درک نادرست پیشنهاد کنندگان از اهداف و مقاصد سیاه جامگان که برای جلب توجّه و فریب افکار عمومی «الرّضا من آل محمّد صلی الله علیه و آله » را شعار خود قرار داده بودند.2 بیان برخی از نشانه های قطعی ظهور حضرت مهدی (عج).
13 روایت اَنَس بن محمّد
پدر انس بن محمّد از امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام روایت می کند که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در ضمن وصیّت به علیّ بن ابی طالب علیه السلام فرمود:ای علیّ! به راستی از جا کندن و برافکندن کوههای استوار از برافکندن حکومتی که دوران آن به سر نیامده باشد آسان تر است.
مُفاد
بیان مشکلات مبارزه، آن هم با حکومتی که عمرش سپری نشده باشد.14 روایت ابن ابی عَبدون
شیخ صدوق ابن بابویه در کتاب عُیون اخبار الرّضا علیه السلام ، بابی را تحت عنوان «سخنان حضرت رضا علیه السلام در باره زید بن علیّ بن الحسین» گشوده و از ابن عبدون از پدرش چنین نقل می کند:زمانی که زید بن موسی بن جعفر علیهاالسلام (معروف به زید النّار) را که در (سال 199 ه ق) در بصره خروج کرد و خانه های بنی العبّاس را آتش زده بود نزد مأمون عبّاسی بردند، مأمون جرم او را به خاطر برادرش، علیّ بن موسی الرّضا علیه السلام بخشید و به حضرت رضا علیه السلام گفت: ای ابالحسن! اگر برادرت قیام کرده و آنچنان کارهایی انجام داده درگذشته نیز زید بن علیّ قیام کرد و کشته شد و اگر به خاطر جایگاه تو نزد من نبود، او را می کشتم؛ زیرا کاری که انجام داد کوچک نبوده است.
حضرت رضا علیه السلام فرمود: ای امیرالمؤمنین! برادرم زید را با زید بن علیّ مقایسه مکن؛ زیرا زید بن علیّ از علمای آل محمّد صلی الله علیه و آله بود که برای خداوند عزّوجلّ غضب کرد و با دشمنان او جهاد کرد تا در راه او کشته شد.
پدرم موسی بن جعفر علیهاالسلام برایم نقل کرد که از پدرش جعفر بن محمّد بن علی علیهم السلام شنید که می فرمود: خداوند عمویم زید را رحمت کند؛ زیرا او مردم را به رضا (و شخص پسندیده) از آل محمّد صلی الله علیه و آله دعوت می کرد و اگر پیروز می شد، به آنچه مردم را بدان دعوت می کرد وفا می نمود، و با من درباره قیامش مشورت کرد و من به او گفتم: ای عمو! اگر راضی هستی که کشته شوی و در محلّه کُناسه پیکرت به دار آویخته شود، این کار را انجام بده.
پس از رفتن زید، امام صادق علیه السلام فرمود: وای بر کسی که فریاد کمک خواهی زید را بشنود و او را یاری نکند.
مأمون گفت: ای ابا الحسن! آیا روایاتی در مذمّت کسی که به ناحق ادّعای امامت کند وارد نشده است؟
حضرت رضا علیه السلام فرمود: همانا زید بن علیّ ادّعای ناحق نکرد، او با تقواتر از این بود که چنین کند، او می گفت: شما را به شخص مَرضیّ و پسندیده از آل محمّد صلی الله علیه و آله دعوت می کنم.
آن روایاتی که وارد شده در مورد کسی است که ادّعا کند منصوب از جانب خداست و مردم را به غیر دین خدا دعوت کند و آنان را بدون علم از راه خدا منحرف سازد (و گمراه کند)، ولی به خدا سوگند زید بن علیّ از (مجاهدان فی سبیل اللّه و ) مخاطبان به خطاب این آیه بود: «وَ جَاهِدُوا فِی اللّه ِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبکُمْ».
مُفاد
1 بیان منزلت و مقام زید بن علیّ بن الحسین علیهماالسلام و اینکه قیام او، جهاد در راه خدا بود.2 زید بن علیّ، ادّعای امامت نداشت، بلکه مردم را به شخص مرضی از آل محمّد صلی الله علیه و آله فرامی خواند.
3 اِخبار از آینده زید.
4 لزوم اجابت و کمک به درخواست زید، زمانی که فریاد کمک خواهی او را بشنوند.
5 نهی از پیروی مدّعیان دروغین امامت.
15 روایت ابی عبد اللّه سیّاری
وی از یکی از یارانش روایت کرده که در محضر امام صادق علیه السلام سخن از قیام کسی از آل محمّد صلی الله علیه و آله به میان آمد.حضرت فرمود: همواره من و شیعیانم به خیر هستیم مادامی که مبارزی از آل محمّد صلی الله علیه و آله قیام نماید. هر آینه دوست دارم مبارزی از خاندان پیامبر خروج و قیام کند و من هزینه زندگی افراد تحت تکفّل او را عهده دار باشم.
سند
اوّلاً روایت یاد شده «مُرسَل» است و راوی اصلی مشخّص نیست وروایت مُرسَل از انواع حدیثهای ضعیف شمرده می شود.
ثانیا در رجال نجاشیّ ابو عبد اللّه سیّاری یعنی احمد بن محمّد بن سیّار را ضعیف الحدیث و فاسد المذهب، معرفی کرده است.
مُفاد
روایت مزبور نه تنها از ادلّه عدم جواز قیام پیش از قیام جهانی حضرت مهدی (عج) نمی باشد، بلکه از ادلّه جواز آن محسوب می شود.16 روایت ابو الحسن عبیدی
وی از امام صادق علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود:هیچ بنده ای جان خود را در راه خدا حَبس نمی کند مگر اینکه خداوند او را به بهشت وارد می سازد.
مُفاد
چنانچه حَبس نَفس، به معنای وقف جان در راه خدا باشد، این روایت نیز همچون روایت سیّاری از ادلّه جواز قیام پیش از قیام جهانی ولیّ عصر (عج) شمرده می شود.17 روایت حسین بن خالد
حسین بن خالد گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم، حدیثی است که عبد اللّه بن بُکَیر از عبید بن زراره آن را روایت می کند (و من دوست دارم آن را بر شما عرضه کنم).امام علیه السلام فرمود: آن حدیث چیست؟
عرض کردم: عُبید بن زراره گفته است: در سالی که ابراهیم (محمّد) بن عبد اللّه بن حسن قیام کرد، با امام صادق علیه السلام دیدار کردم و به ایشان گفتم: فدایت گردم، این شخص (یعنی محمّد بن عبداللّه محض خروج نمودو ) سخنرانی کرد و مردم به وی روی آوردند، چه دستوری می فرمایید؟حضرت فرمود: تقوا داشته باشید و مادامی که آسمان و زمین برقرار است آرام باشید.
عبد اللّه بن بُکَیر می گوید: به خدا سوگند اگر عبید بن زراره راست گفته باشد، پس نه قیامی در کار است و نه قائمی!
راوی گوید: حضرت فرمود: حدیث همان است که عبید روایت کرده، ولی معنایش آن نیست که عبد اللّه بن بُکَیر فهمیده، بلکه مراد امام صادق علیه السلام این بود که مادامی که آسمان از صدا (یعنی صیحه آسمانی) به نام صاحب الزّمان، و زمین از فرو بردن لشکر (سفیانی) آرام است، شما (نیز) آرام باشید.
مُفاد
1 نهی از همراهی با هر قیامی به عنوان قیام مهدی موعود، پیش از قیام جهانی ولی عصر(عج).2 رد قیام محمّد بن عبد اللّه محض با ادّعای مهدویت.
3 بیان دو نشانه از نشانه های قطعی ظهور حضرت قائم (عج).
18 سخنی از نهج البلاغه
محمّد بن حسین رضیّ موسوی، معروف به سید رضیّ، در نهج البلاغه، از امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب نقل کرده که آن حضرت فرمود:سر جای خود بنشینید (و برای قیام شتاب مکنید). در برابر بلا، مقاوم باشید. دستها و شمشیرهایتان را در جهت خواسته های زبانتان حرکت ندهید. نسبت به آنچه خدا در آن شتاب قرار نداده شتاب مکنید؛ زیرا هر که از شما در بسترش بمیرد در حالی که به حق پروردگارش و حق پیامبر و اهل بیت پیامبر، معرفت و شناخت داشته باشد شهید از دنیا رفته و اجر او با خداست، و سزاوار ثواب اعمال شایسته ای است که قصد انجام آن را داشته است، و همان قصد (انجام اعمال صالح) جانشین شمشیر کشیدن (در راه خدا) است. (بدانید که) برای هر چیزی مدّت و به سر رسیدنی است (که تا آن مدّت به سر نرسد کوشش نتیجه ای ندارد).
مُفاد
لزوم تبعیت از امام علیه السلام در قیام و قعود و نهی از قیام بدون اذن امام.19 روایت جابر جُعْفیّ
جابر بن یزید جعفیّ از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: سر جایت بنشین، دست و پایت را (برای قیام) به حرکت در نیاور تا نشانه هایی که برایت یاد می کنم ببینی که نخستین آنها اختلاف بنی عبّاس است و من در تو نمی بینم که (عمرت کفاف دهد تا) آن را درک کنی، ولی پس از من آن را از من نقل کن.(دوم:) ندا دهنده ای از آسمان ندا می کند...
مُفاد
1 ردّ قیامهایی تحت عنوان قیام قائم موعود.2 بیان برخی از نشانه های قطعی قیام حضرت مهدی(عج).
20 روایت زِرّ بن حُبَیش
از زرّ بن حبیش نقل شده که امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السلام در نهروان سخنرانی کرد و پس از حمد و ثنای خداوند در خطاب به مردم فرمود:من چشم فتنه را کور کردم و جز من کسی جرئت بر آن را نداشت...
مردی به پا خاست و گفت: ای امیر مؤمنان ما را از فتنه ها باخبر ساز.
حضرت فرمود: هرگاه فتنه ها روی آورد با حق مشتبه می شود و هنگامی که پشت کند (و برطرف شود ماهیت آن بر همگان) روشن می گردد...
(آن گاه بخشی از فتنه های پس از خود را یادآور شد تا اینکه) شخصی برخاست و عرض کرد: ای امیر مؤمنان! در آن زمان ما چه کنیم؟ (وظیفه ما چیست؟)
فرمود: به اهل بیت پیامبرتان نگاه کنید، اگر سکوت و توقّف کردند شما هم سکوت و توقّف کنید، و اگر از شما یاری خواستند به یاری آنان بشتابید تا پاداش برید، ولی از آنان پیشی مگیرید که گرفتاری شما را فرا می گیرد.
شخص دیگری برخاست و عرض کرد: ای امیر مؤمنان! پس از این چه می شود؟
فرمود: آن گاه خداوند فتنه ها را همچون جدا شدن پوست از گوشت، به وسیله مردی از ما اهل بیت از شما جدا می کند. پدرم فدای فرزندِ برگزیده کنیزان باد که دشمنان را خوار می سازد و جام پر (از بلا و مصیبت) به آنان می نوشاند، و به آنان جز طعمه شمشیر نمی دهد... تا اینکه قریش (زبان به اعتراض گشوده) بگویند: اگر از اولاد فاطمه علیهاالسلام بود به ما رحم می کرد.
مُفاد
1 لزوم تبعیت از امام علیه السلام در قیام و قعود و نهی از شتابزدگی و تندروی.2 نوید رفع فتنه و فساد با ظهور حضرت مهدی(عج).
جمع بندی و نتیجه گیری
بر فرض صحّت و اعتبار سند روایات مزبور و صدور از مقام معصوم علیه السلام ظاهرا ناظر به یکی از جهات زیر است:1 ردّ ادّعای مدّعیان دروغین مهدویّت؛ مانند روایت عیص بن قاسم، ابو بصیر، مالک بن اعین، ابن ابی عبدون و حسین بن خالد.
2 بیان برخی از نشانه های قطعی ظهور قائم به حق جهانی و رفع شبهه در جهت شناخت قائمان ناحق نفسانی؛ مانند روایت عیص بن قاسم، سدیر صیرفیّ، فضل بن سلیمان کاتب، عمر بن حنظله، معلّی بن خُنیس، حسین بن خالد و جابر بن یزید جعفیّ.
3 لزوم تبعیّت از امام معصوم علیه السلام و محور قرار دادن آن حضرت در قیام و قعود؛ مانند عبارات نقل شده از نهج البلاغه (بنگرید به: شماره 18 یاد شده) و روایت زرّبن حُبیش.
4 احتمال بیان انحصار قیام عدل فراگیر جهانی و پیروزی کامل در سطح کره زمین در وجود مقدّس موعود الهی حضرت مهدی(عج). در این خصوص بنگرید به روایت ربعیّ.
نویسنده دانشمند کتاب خورشید مغرب نگاشته است:
«در روایتی چند، که رسیده است که پیش از پیدا شدن آثار قیام «قائم» دست به اقدامی نزنید، ظاهرا مقصود بر فرض صحّت این روایات اقدام برای تأسیس حکومت جهانی و نشر توحید و عدل، در آفاق تا آفاق گیتی است؛ زیرا که این گونه اقدامی کار هیچ کس نیست، جز ولیّ اعظم و مصلح اکبر. و آن انقلاب است که آثار کیهانی دارد، و گستره جهانی. و این مهدی موعود است که همه جهان به دست او فتح می شود، و دژهای کفر و نفاق و ستم ویران می گردد، و کلمه توحید، و ناموس عدل، همه جا را می گیرد.»
«باید مقصود از آن روایات آنچه گفتیم باشد؛ زیرا که در مرحله شناخت اسلام و تعالیم اسلام، و اجتماعیّات و سیاسیّاتِ اسلام، و اخلاق اسلامی، و تکالیف اسلامی، نمی توان پذیرفت که حوزه های مسلمین از اقدامهای اجتماعی، و مبارزات حق طلبانه سیاسی، و حضورهای تکلیفی، و تعهّدهای دینی و تعاون بر «بِرّ و تقوا» و عدم تعاون بر «اِثم و عُدوان» معاف باشند. نمی توان پذیرفت که برای مسلمین جایز باشد کهظلم را تحمل کنند، و استعمار و بردگی را بپذیرند، و سیطره یهود و نصاری و ملحدان را گردن نهند، و اقدامها و تکلیفها و شهامتها را یکسو افکنند، و محو آثار دین خدا و احکام خدا را بنگرند، و دم بر نیاورند. این امور پذیرفتنی نیست، اینها به معنای رفع تکلیف و محو احکام است. و این امر، بدیهیُّ البُطلان است. حلال محمّد صلی الله علیه و آله تا قیامت حلال است، و حرام محمّد صلی الله علیه و آله تا قیامت حرام... و در این جهت، میان هیچ عصری با عصر دیگر فرقی نیست، چه عصر غیبت و چه دیگر عصرها.»
5 نهی از همراهی با قیام بدون مجوّز شرعی و بدون اذن قائم به حق؛ مانند روایت ابوبصیر، عمر بن حَنظَله و حسین بن خالد.
6 بیان مشکلات مبارزه که از جا کندن کوه استوار مشکل تر است؛ مانند روایت اَنَس بن محمّد.
7 لزوم فراهم بودن شرایط مناسب، تهیّه مقدّمات و امکانات از عِدَّه و عُدّه، برنامه ریزی دقیق و نهی از شتابزدگی؛ (مانند روایت ابی الجارُود، ابوالمُرهَف، فضل کاتب، شماره 18، زرّبن حُبیش) و این شرطی است عقلی که امام نیز به آن ارشاد فرموده اند.
8 احتمال اِخبار از غیب؛ مانند فضل بن سلیمان کاتب، و غیر آن.
9 گاه روایت ناظر به موارد خاص (و قضایای شخصی و خارجی) می باشد؛ مانند روایت سَدیر و ابوالمُرهَف.
10 احتمال اینکه ناظر به زمان خاصی باشد؛ مانند روایت ابی المُرهَف.
11 احتمال اینکه از باب «تقیّه» باشد که منافاتی با مبارزه و جهاد ندارد، بلکه به موجب روایاتی مانند: «إنّ التّقیّة جُنّة المؤمن»، و «التقیّة تُرس المؤمن»(، تقیّه سپر مؤمن است، و بدیهی است که کاربرد سپر در میدان مبارزه می باشد و نه در بستر استراحت. بنابراین «تقیّه» عبارت است از حفظ جان در مقام انجام وظیفه.
12 پاره ای از روایت مزبور در تأیید قیام و مبارزه با نارواییهاست؛ مانند روایت ابو عبداللّه سیّاری و ابوالحسن عبیدی.
در پایان یادآور می شود که بر فرض صحّت روایات یاد شده و ظهور دلالت برخی از آنها در عدم جواز قیام در عصر غیبت، اوّلاً این گونه روایات، با روایات مؤیّد قیام پیش از ظهور حضرت مهدی (عج) برای اجرای عدالت و احکام اسلامی و دفع مظالم معارض می باشد که در کتب روایی شیعه و سنّی نقل شده است.
ثانیا در صورت مخالفت دلالتِ برخی از آنها با قواعد کلّی اسلامی و ادلّه قطعی باب جهاد دفاعی، و امر به معروف و نهی از منکر، به موجب قاعده باب تعارض، باید از ظاهر این گونه روایات صرف نظر کرد.
ثالثا قیام و اقدام بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، به صریح گفتار و رفتار معظم له که همه ثبت و ضبط است و ما خود شاهد آن بودیم، برای حفظ کیان اسلام و کشور امام زمان و عزّت مسلمین بود که مورد هجوم ابرقدرتها و صهیونیسم و فرق ضالّه واقع شده بود، در حدّی که دیگر جایی برای تقیّه نبود، و به همین جهت از حمایت گسترده علمای اعلام و روحانیان فداکار و عموم مردم برخوردار گردید. بنابراین نمی تواند مصداق قیامهایی باشد که در بعضی روایات از آنها منع شده، بلکه مصداق بارز قیام برای خدا و انجام وظیفه امر به معروف و نهی از منکر و تکلیف شرعی می باشد، و اگر بعدا نقاط ضعف و دشواریهایی پیش آمد نباید مربوط به آن هدف مقدس خدایی دانست.
منبع : حوزه نت
