کارکرد خانواده در نظام اسلامی دکتر سید مهدی خاموشی رئیس سازمان تبلیغات اسلامی در ادامه مباحثی که در شماره های قبل با موضوع خانواده مطرح کردیم در این شماره به کارکردهای خانواده در نظام اسلامی می پردازیم. خانواده دارای کارکردهای فراوانی است که برخی از آن ها زمینه‌های دینی و فرهنگی دارند و برخی نیز بر مبنای طبیعت و فطرت انسان ها به وجود آمده است. ناگفته نماند که کارکردهای دینی و فرهنگی در انطباق کامل با کارکردهای طبیعی و فطری قرار دارند و از یکدیگر جدا نیستند. مهم ترین کارکردهای خانواده را می توان به این ترتیب بر شمرد. بخش خانواده ایرانی تبیان حفظ نسل اصلی ترین کارکرد طبیعی خانواده عبارت از تولید فرزندان و نگهداری و حفظ زندگی آنان است. همین کارکرد خانواده است که اصل و نسل انسان را بر روی زمین نگه داشته است. اسلام به سبب تطابق و هماهنگی اش با طبیعت، به این کارکرد اهمیت بسیار می دهد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله وسلم) در این باره می فرمایند: «من به فرزند آوردن شما افتخار می کنم.» دین و آیین ما برای تشویق مادران به آوردن فرزند دوران بارداری را برای آنها همچون عبادت بزرگی دانسته است. یکی از دستاوردهای مهم این کارکرد، حفظ و نگهبانی دقیق از خط توارث و نسب انسان و خانواده ها و نیز جلوگیری از در آمیختن نسب ها (با اختلاط انساب) است. برای حمایت از این کارکرد مهم خانواده است که اسلام روابط آزاد مرد و زن را در جامعه نهی کرده است و هر دوی آن ها به ویژه زنان را به عفت و پاکدامنی دعوت می کند و پوشش حجاب را برای آنان واجب می شمارد. انتقال تجربه کارکرد مهم دیگر خانواده، آموزش زندگی فردی و اجتماعی و انتقال تجربه های به دست آمده در طول زندگی به فرندان است. این کارکرد و وظیفه سبب نگهداری از فرزندان (پسر یا دختر) در مقابل خطرات طبیعی، اجتماعی، و بشری می شود. این کارکرد پس از بلوغ و حتی پس از استقلال فرزندان و جدا شدن آنان نیز بسیار مهم و ضروری است. اسلام به این مهم توجه بسیار کرده و دستورهای فراوانی در این باره به والدین داده است. این کارکرد را نیز می توان طبیعی دانست، زیرا در حیوانات هم دیده می شود و خانواده ای که از این کارکرد تهی باشد نوعی خانواده مسخ شده است که نمونه های آن را در غرب فراوان می توان یافت. پرورش روحی و فکری فرزندان پدر و مادر موظف به پرورش و هدایت روح و اندیشه و شکل دادن به شخصیت و منش فرزندان هستند. همان گونه که یک باغبان به رشد طبیعی و سلامت درختان خود اهمیت می دهد. یکی از این وظایف، آموزش علم و فن و هنر به فرزندان است تا استعدادهای بالقوه آن ها را شکوفا کند. وظیفه دیگر، آموزش دین و اخلاق، شیوه معاشرت با دیگران و پرورش عواطف انسانی فرزندان، تقویت روح همکاری، خدمت به وطن و درک مسئولیت های فردی و اجتماعی و خانوادگی است. این نقش، شامل رفتار عاطفی ماهرانه والدین برای جلوگیری از بروز عقده‌ های عاطفی و روانی، ایجاد سرخوردگی و بحران های روحی، بی‌تفاوتی و افسردگی، و احساس ناامنی، ترس و سرگردانی نیز می شود. دین اسلام به این مسائل اهمیت بسیار داده و به تأثیرات عمیق اجتماعی و جامعه شناختی آن نیز توجه داشته است. انتقال فرهنگ و زبان یک رکن مهم خانواده، زن است. از نظر روانی، زن عواطفی رقیق و قلبی مهربان دارد و دارای غریزه پرستاری، مهرورزی و صلح جویی است. به طور طبیعی، یک زن سالم روحیه ای به دور از پرخاش و جنگ و خصومت دارد؛ از این رو، وجود او همواره می تواند تعدیل کننده احساسات خشونت بار و جنگجویانه مرد در بیرون و درون خانه باشد. به برکت همین ویژگی، انتظار می رود که وجود یک زن سالم در خانه و خانواده اثری آرام بخش داشته باشد خانواده مسئول آموزش زبان مادری و ملی به فرزندان و آشنا کردن آنان با فرهنگ ملی، بومی و دینی و دادن شعور اجتماعی به آنان است. در اسلام خانواده مکلف است که جهان بینی صحیح الهی و اسلامی را که در عرف به نام «اصول دین» معروف است به فرزند خود بیاموزد، او را با اصول قوانین دینی (احکام شرعی) آشنا کند و از کارکردهای غیرقانونی و ممنوع (محرّمات) پرهیز دهد. در اسلام، خانواده مسئول نگهبانی از ارزش های دینی، مذهبی، اخلاقی و ملی و مأمور آموزش آن به اعضای خود است. ایجاد آرامش روانی یک رکن مهم خانواده، همان گونه که قبلاً هم اشاره شد، زن است. از نظر روانی، زن عواطفی رقیق و قلبی مهربان دارد و دارای غریزه پرستاری، مهرورزی و صلح جویی است. به طور طبیعی، یک زن سالم روحیه ای به دور از پرخاش و جنگ و خصومت دارد؛ از این رو، وجود او همواره می تواند تعدیل کننده احساسات خشونت بار و جنگجویانه مرد در بیرون و درون خانه باشد. به برکت همین ویژگی، انتظار می رود که وجود یک زن سالم در خانه و خانواده اثری آرام بخش داشته باشد و سبب ایجاد راحتی روانی شود و خانه برای اعضای آن، به ویژه مرد، آسایش و تعادل روانی و عصبی را به همراه بیاورد و محیط زندگی عاطفی و شیرین شود و حتی این محیط عاطفی و لطیف شده، از خانه به کوچه و بازار و جامعه نیز انتقال یابد. در قرآن کریم، زن سبب آسایش و آرامش مرد و همه اعضای خانواده معرفی شده است و یکی از نعمت های خداوند ایجاد دوستی، ترحم و نرم‌دلی بین زن و شوهر است. ساختن جامعه ای سالم و نیرومند در جامعه‌شناسی، اغلب به ذکر همین چند کارکرد معروف برای خانواده بسنده می کنند، در صورتی که در اسلام، وظایف و کارکردهای خانواده منحصر به مواردی چون ایجاد نسل، تربیت و حفظ و نگهداری فرزند نمی شود، بلکه از آنجا که خانواده اصلی ترین پایه های بنای جامعه است، نقش عمده ای در ساختن یک جامعه سالم و نیرومند دارد. در اسلام مسئولیت اجتماعی فراگیر و عام است و شامل همه افراد جامعه و خانواده ها می شود. در این دین «همه مسئول همه» هستند: «کُلّکم راع و کُلّکم مسئول عن رعیّته». نظام خانواده در اسلام با تلطیف و آرامش بخشیدن به روح و اعصاب مرد و دیگر اعضای خود و تربیت صحیح فرزندان شایسته برای بهسازی جامعه، مهم ترین گام را در ساختن جامعه سالم و پیشگیری از فساد برمی دارد. منبع: مجله خانواده بشری ، شماره 26