آثار فوت اصحاب دعوا در جریان رسیدگی های کیفری و حقوقی پرونده هایی که در دادسرا و محاکم قضایی در دست رسیدگی هستند، همگی یک یا چند شاکی اعم از حقیقی یا حقوقی دارند و شاید در اواسط رسیدگی یکی از این پرونده ها، دست شاکی از دنیا کوتاه و این تصور در افکار عمومی ایجاد شود که پرونده نیمه تمام می ماند اما اینگونه نیست. فرآوری: فاطمه نوری_ بخش حقوق تبیان اصحاب دعوا به افرادی گفته می شود که مخاطب جلسه دادرسی قرار می گیرند. این افراد در امور حقوقی، خواهان و خوانده و در امور کیفری، شاکی و متهم هستند.اصحاب دعوا برای رسیدگی به امور خود می توانند وکیل تعیین کنند. البته باید این نکته را نیز در نظر داشت که اصحاب دعوا در برخی موارد همانند مواجهه های شخصی و اخذ اطلاع و نیز شهادت باید خود رأساً در دادگاه حضور داشته باشند اما می توانند وکیل خود را نیز به همراه بیاورند. در این میان، فوت اصحاب دعوا در کنار حجر یا زائل شدن سمت و مسائل دیگر به عنوان یکی از موانع ادامه دادرسی تلقی می شود که در مواردی دادرسی را با توقف یا تأخیر مواجه می کند. حال، پرسشی که مطرح می شود، این است که آیا در صورت فوت یکی از اصحاب دعوا، جریان رسیدگی متوقف می شود؟ برای پاسخ به این پرسش باید موارد مختلف را بررسی کرد: فوت در امور کیفری با فوت در امور حقوقی متفاوت است فوت در جریان امور کیفری امور کیفری، اموری است که یک طرف آن شاکی خصوصی و نماینده جامعه (دادستان) و طرف دیگر آن متهم حضور دارد. الف) فوت شاکی خصوصی با فوت شاکی خصوصی، تمامی حقوق ناشی از دعوی به ورثه او می رسد. در حقیقت فوت شاکی خصوصی سبب انتقال حقوق خصوصی وی به ورثه او می شود و با فوت شاکی، ورثه به جای وی در دادگاه یا دادسرا حاضر شده و ضمن پیگیری جریان پرونده در دادگاه شرکت می کنند. ب) فوت متهم و صدور قرار موقوفی تعقیب در صورت فوت متهم در صورت فوت متهم طبق ماده 13 قانون آیین دادرسی کیفری قرار موقوفی تعقیب صادر می شود اما به نظر می رسد در صورت تقابل قرار منع تعقیب و موقوفی تعقیب، اولویت با قرار منع تعقیب است زیرا قرار مزبور موافق اصل برائت است.با فوت متهم، امر تعقیب، محاکمه و اجرای مجازات متوقف می شود؛ زیرا برابر اصل شخصی بودن مجازات ها، فقط شخص مرتکب مسئول عمل غیر قانونی خود است، نه ورثه و اطرافیان او؛ مگر در مورد دیه که یکی از انواع مجازات ها محسوب می شود و باید از اموال متوفی قبل از تقسیم ترکه پرداخت شود. به طور مثال، اگر شخص الف مرتکب قتل غیرعمدی ناشی از حادثه رانندگی شود و خودش در حین محاکمه فوت کند، ورثه او از حیث جنبه عمومی جرم یعنی حبس یا جزای نقدی، مسئولیتی ندارند اما در مورد پرداخت دیه و خسارت به ورثه مقتول مسئولیت دارند و اگر ورثه الف (راننده مقصر) اموال به جا مانده ( ترکه) از او را بپذیرند، مسئول پرداخت دیه به خانواده مقتول هستند. فوت اصحاب دعوا در کنار حجر یا زائل شدن سمت و مسائل دیگر به عنوان یکی از موانع ادامه دادرسی تلقی می شود که در مواردی دادرسی را با توقف یا تأخیر مواجه می کند. ماده 6 قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی انقلاب در امور کیفری و بند نخست آن، در این مورد مقرر داشته است: تعقیب امر جزایی و اجرای مجازات که طبق قانون شروع شده باشد، موقوف نمی شود، مگر در موارد زیر: اول - فوت متهم یا محکوم علیه در مجازات های شخصی. ضرر و زیان ناشی از جرم در صورت فوت مشتکی عنه به چه شکل خواهد بود اگر زیان ناشی از جرم قبلا مطالبه شده باشد ورثه ادامه می دهند اما در صورتی که قبلا مطالبه نشده باشد و امکان مطالبه هم وجود نداشته باشد وراث می توانند زیان ناشی از جرم را مطالبه کنند. فوت در جریان امور حقوقی هرگاه یکی از اصحاب دعوی (خواهان یا خوانده) در حین دادرسی فوت کند، دادگاه رسیدگی را به طور موقت متوقف می کند و موضوع را به اطلاع طرف دیگر می رساند و پس از تعیین جانشین و درخواست ذی نفع، جریان دادرسی ادامه پیدا خواهد کرد. بر اساس ماده ١٠٥ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی، هرگاه یکی از اصحاب دعوا فوت کند یا محجور شود یا سمت یکی از آنان که به موجب آن سمت، داخل دادرسی شده است، زایل شود، دادگاه رسیدگی را به طور موقت متوقف و مراتب را به طرف دیگر اعلام می دارد. پس از تعیین جانشین و درخواست ذی نفع، جریان دادرسی ادامه می یابد، مگر اینکه فوت یا حجر یا زوال سمت یکی از اصحاب دعوی تاثیری در دادرسی نسبت به دیگران نداشته باشد که در این صورت دادرسی نسبت به دیگران ادامه خواهد یافت. هرگاه یکی از اصحاب دعوا فوت کند یا محجور شود یا سمت یکی از آنان که به موجب آن سمت، داخل دادرسی شده است، زایل شود، دادگاه رسیدگی را به طور موقت متوقف و مراتب را به طرف دیگر اعلام می دارد. فرض کنیم آقای الف، دادخواست مطالبه مبلغ 20 میلیون تومان علیه آقای ب طرح و اقامه می کند و آقای ب، خوانده پرونده در حین دادرسی، فوت می ىکند. در این حالت دادگاه مراتب را به خواهان اطلاع می دهد و خواهان مکلف است ورثه او را به دادگاه معرفی کند و پس از معرفی ورثه و با درخواست خواهان، محاکمه ادامه پیدا می کند. وضعیت رسیدگی در صورت زندانی شدن یکی از اصحاب دعوا یکی دیگر از اتفاقاتی که ممکن است هر یک از اصحاب دعوا، در حین رسیدگی با آن مواجه شوند، زندانی شدن یکی از آنها است. در چنین شرایطی، پرسشی که مطرح می شود، این است که اگر یکی از اصحاب دعوا زندانی شود، آیا محاکمه متوقف خواهد شد؟ در پاسخ به این پرسش، باید گفت که بر اساس ماده 106 قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی، در صورت توقیف یا زندانی شدن یکی از اصحاب دعوا یا عزیمت به محل ماموریت نظامی یا ماموریت دولتی یا مسافرت ضروری، دادرسی متوقف نمی شود اما دادگاه مهلت کافی برای تعیین وکیل به آنان می دهد. جنون یکی از اصحاب دعوا وضعیت دیگری که طرفین دعوا در حین رسیدگی ممکن است با آن مواجه شوند، جنون هر یک از آنها است. پرسشی که در این خصوص مطرح می شود، این است که اگر یکی از اصحاب دعوا دچار جنون شده و دیوانه شود، دادگاه چه تکلیفی دارد؟ در پاسخ به این پرسش، باید گفت که در این حالت دادرسی به طور موقت متوقف می شود و مانند موردی که یکی از اصحاب دعوا فوت کرده است، رفتار خواهد شد. همچنین اگر یکی از اصحاب دعوا به عنوان نماینده یا وکیل وارد دادرسی شود و در حین دادرسی از آن سمت برکنار یا فاقد آن سمت شود، محاکمه به طور موقت متوقف و دادگاه مراتب را به طرف مقابل اعلام می ىکند تا جانشین او را معرفی کند. البته اگر پرونده دارای چند طرف باشد و فوت یا جنون یا زوال سمت یکی از اصحاب دعوا نسبت به دیگران تأثیری نداشته باشد، در این صورت دادرسی نسبت به آنان ادامه پیدا خواهد کرد. نتیجه اینکه: در فرض فوت متهم ، دعوی همیشه موقوف می شود ولی در فرض فوت شاکی اساساٌ دعوی متوقف نمی شود. و همچنین در تاثیر فوت یکی از متهمان در مواردی که چند نفر متهم به جرمی هستند این است که دعوی فقط نسبت به متوفی موقوف می شود و نسبت به بقیه تأثیری ندارد. منابع: میزان روزنامه حمایت قانون آیین دادرسی کیفری