از تهران تا پاریس در جستجوی تاریخ علم

به مناسبت برگزاری همایش ملی «طبیعت در نگاه قرآن و دانشمندان اسلامی_ایرانی» که دکتر چاوشی سمت دبیری علمی این همایش را به عهده دارند به سراغ ایشان رفتیم و درباره موضوعات مختلف با ایشان به گفتگو پرداختیم.

دکتر جعفر آقایانی چاوشی، فارغ التحصیل رشته شناخت شناسی و تاریخ علم در دانشگاه پاریس 7 است که تز دکتری خود را درباره آثار ریاضی و نجومی دانشمند بزرگ ایرانی، ابوالوفای بوزجانی ارائه داده است.

وی تاکنون بیش از 150 مقاله به زبان فارسی، انگلیسی و فرانسه نوشته که در کشورهای ایران، آمریکا، فرانسه، ایتالیا، پاکستان و آلمان به چاپ رسانده است. دکتر چاوشی در حال حاضر عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شریف است و نیز به عنوان استاد در مۆسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران به تدریس اشتغال دارد.

به مناسبت برگزاری همایش ملی «طبیعت در نگاه قرآن و دانشمندان اسلامی_ایرانی» که دکتر چاوشی سمت دبیری علمی این همایش را به عهده دارند به سراغ ایشان رفتیم و درباره موضوعات مختلف با ایشان به گفتگو پرداختیم.

تبیان:  شما در حوزه های مختلف مقالات متعددی نوشته اید. درباره آن ها توضیح می دهید؟

** مقالات من متنوع هستند. موضوعات آن ها هم ریاضیات محض است هم تاریخ ریاضیات هم تاریخ علم هم تاریخ نجوم و هم نجوم که بعضی از آن ها را بر روی اینترنت نیز قرار داده ام و دو کتاب هم در زیر چاپ دارم.

تبیان:  شما چطور به این همه موضوع مختلف، از جمله نجوم علاقه‌مند شدید؟

** اولین مقالات در مورد نجوم را زمانی که دانش آموز دبیرستان بودم خوانده ام. الان این موضوع را مطرح می کنند که انسان باید تخصص گرا باشد چون دانش های گوناگونی وجود دارد و فرد نمی تواند در همه دانش ها وارد شود. ولی من این گونه فکر نمی کنم. من فکر می کنم انسان باید چندبعدی بشود و مثلا باید فیزیک، نجوم، فلسفه، تاریخ، ادبیات و... هم بلد باشد. بعضی از اساتید دانشگاه هستند که حتی نمی توانند یک صفحه درست متن فارسی بنویسند یا مثلا با تاریخ علم یا تاریخ کشورشان کاملا بیگانه هستند.

کسی که در موضوعی متخصص باشد در آن موضوع و در یک چارچوبی خودش را محدود می کند که زندانی آن کار می شود و بعد از آن دقیقا مثل یک ماشین عمل می کند.

تبیان: نجوم شما را به تاریخ علم کشاند یا تاریخ علم شما را به سمت نجوم سوق داد؟

**زمانی که در ایران بودم و درباره نجوم و ریاضیات مقاله می نوشتم، با تاریخ علم چندان آشنایی نداشتم و وقتی به فرانسه رفتم به سمت تاریخ علم گرایش پیدا کردم.

علم برای من وحدت ایجاد می کند و طوری نیست که من از نجوم به سمت تاریخ علم یا از تاریخ علم به سمت نجوم گرایش پیدا کرده باشم.

رشته اصلی من ریاضیات بوده و در کنار آن به ادبیات هم علاقمند بودم. اشعار حافظ، سعدی و مولوی را خیلی دوست دارم. در اتاق کارم هم کتاب های فلسفه و ریاضیات وجود دارد و هم کتاب های شعر دارم.  

وقتی در نجوم، ریاضیات یا فیزیک بررسی می کنم مانند این است که دارم در افعال خداوند تفکر می کنم و این گونه نیست که هر علمی به من خط دیگری نشان بدهد.

تبیان: بر چه اساسی رشته تحصیلی‌تان را انتخاب کردید؟ اگر باز هم به عقب بازگردیم این رشته را انتخاب می‌کنید؟

** اگر باز هم به عقب برگردم باز هم ریاضیات را انتخاب می کنم. من ریاضیات را به خاطر چند خصوصیتش دوست دارم. اول به خاطر زیبایی، دوم به خاطر دقتش و سوم  هم این که ریاضی کمک می کند استدلال و منطق در ذهن انسان نهادینه شود تا در تحلیل هایی که در زندگی انجام می دهد به خطا  نرود.

من در فرانسه برای تحصیل با خیلی از مشکلات مواجه بودم مثلا دانشجویی مثل من برای پیدا کردن یک اتاق باید یک سال می گشت تا می توانست یک اتاق ساده پیدا کند. دانشجویان داخل ایران واقعا قدر این موهبت هایی که دارند نظیر خوابگاه و غیره را نمی دانند. من اوایل تحصیلم یک سال گشتم تا در طبقه 7ام یک خانه بدون آسانسور و زیر شیروانی توانستم یک اتاق پیدا کنم. این مشکلات سخت معیشتی باعث شد تا من ریاضیات را تنها تا لیسانس بخوانم و به همین دلیل رفتم دنبال رشته ای که هم به آن علاقه داشته باشم و هم بتوانم راحت‌تر دکترای آن رشته را بگیرم.

تبیان:  اساتید شما در زمان تحصیل چه کاری برایتان انجام ندادند که شما دوست دارید برای دانشجوهایتان حتما انجام بدهید؟

** سوال خیلی خوبی‌ست! من وقتی دانشجو بودم در سال اول دانشگاه به خاطر یک استاد بداخلاق فرانسوی اصلا ترک تحصیل کردم. یعنی این استاد ریاضیات روز اول گفت من از جلسه بعد دانشجویان را به پای تخته می آورم و اگر کسی نتواند سۆالی که می پرسم را جواب دهد به او صفر می دهم! این استاد جو وحشتناکی بر سر کلاس ایجاد کرده بود. سرانجام به خاطر بداخلاقی و روش این استاد از این درس کناره گیری کردم و سال بعد در دانشگاه دیگری ثبت نام کردم. چون آن دانشگاه دانشگاهی بود که شرایطش برای افراد خارجی به مراتب بهتر بود و سخت گیری که در آن دانشگاه بود، در اینجا نبود. اساتید دانشگاه جدیدم بیشتر بحث و گفتگو می کردند به طوری که کلاس ما خیلی شلوغ و پرتحرک بود. اساتید آنجا هم بیشتر با روش انجام پروژه به ارزیابی می پرداختند.

من آن موقع پیش خودم گفتم اگر روزی استاد شدم مثل اساتید این دانشگاهم برخورد می کنم که در کلاس جو بحث و گفتگو باشد و به جای گرفتن امتحان، به دانشجویان پروژه می دهم و طوری برخورد می کنم که به هیچ عنوان از امتحان نترسند.

تبیان: با این اوصاف شما استاد خیلی خوبی هستید!

** خواهش می کنم!

تبیان: کاربرد رشته تاریخ علم بیشتر در چه حوزه ای نمود دارد؟

** کاربردهای رشته ی تاریخ علم زیاد است.  یکی از کاربردهایش برای ما ایرانی ها این است که با خودمان آشنا شویم و از خودمان بیگانه نباشیم. متاسفانه ما را از خودمان بریده اند. اگر شما توی دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف بروید بر روی دیوارها تماما عکس فیزیکدانان غربی است. وقتی دانشجویان ایرانی این ها را می بینند چه احساسی پیدا می کنند؟ احساس حقارت پیدا می کنند که چرا ایران یک فیزیکدان معتبر ندارد . اما وقتی همین تاریخ علم را می خوانند متوجه می شوند بعضی از همین علوم از ایران برخاسته اند.

تبیان:  مقایسه جایگاه این رشته در جهان و ایران چگونه است؟

** غربی ها مطالعه تاریخ اسلام را از دو قرن پیش شروع کرده اند و قصدشان این بود که با اسلام و فرهنگ آن آشنا شوند تا خودشان تاریخ علم تحریف شده ای از اسلام بسازند و بگویند که جایگاه علم در غرب بوده است و اگر دانشمندان اسلامی کاری کرده اند، فقط نگاه‌دارنده علم یونانی بوده اند؛ در حالی که این طور نبوده است. دانشمندان اسلامی دانش های زیادی را مانند جبر، هندسه عملی، شیمی، فیزیک و  بسیاری دانش های دیگر را بنیان نهادند و این ها در قرون وسطی به جهان غرب منتقل شد و دوباره از آنجا به شکل دیگری به جهان اسلام وارد شد. ولی غربی ها این ها را نمی گویند. شما اگر کتاب های تاریخ علمِ غربی ها را مطالعه کنید، تنها چند صفحه را به صورت تحریف آمیز به اسلام اختصاص داده اند و می گویند که مسلمانان از علم اطلاعی نداشته اند.

تبیان:  شما دبیر همایش ملی «طبیعت در نگاه قرآن و دانشمندان اسلامی_ایرانی» هم هستید، لطفا درباره این همایش بیشتر توضیح بدهید.

** همایش طبیعت در نگاه قرآن و دانشمندان اسلامی _ایرانی 6 امین همایشی هست که با این موضوعات برگزار می شود. 4 دوره ای که من دبیر همایش بودم موضوعاتی نظیر خواجه نصیر الدین طوسی، ابوریحان بیرونی و .. به عنوان موضوع در نظر گرفته شده بود.

سطح مقالات همایش های قبلی که برگزاری می شد معمولا بسیار پایین و در برخی مواقع حتی در حد دانش آموزی بود! چون افرادی مسئول برگزاری این همایش ها می شدند که تخصصی در زمینه تاریخ علم نداشند. ولی از 4سال پیش که من به دوستان ملحق شدم و به واسطه رابطه هایی که با اساتید مختلف داخل و خارج داشتیم سطح مقالات رفته رفته حتی از سطح دانشجویی هم بالاتر رفت و به سطح استادی رسید.

وقتی وارد تحول علمی شدیم نقش خانم ها معمولا بسیار پررنگتر شده است، ما نباید آن ها را سرگرم کنیم بلکه باید از این فرصت به بهترین نحو استفاده کنیم و با دادن انگیزه و  هدایت درست آن ها را پرورش دهیم. در همین همایش چند خانم سخنرانی هایی در حد بسیار بالا ارائه خواهند داد.

اگرچه تا الان به طور 100 درصد موفق نبودم اما خوشحال هستم سعی خودم را به طور کامل برای ارتقای این همایش ها کرده ام.

تبیان:  این همایش با چه اهدافی برگزار می شود؟

** ما در این همایش چند هدف را دنبال می کنیم:

1- معرفی جایگاه طبیعی دانان ایرانی و اسلامی در تاریخ علم

2- ایجاد انگیزه علمی و خودباوری در بین دانشجویان ایرانی است

3-  تبادل نظر میان صاحب نظران در جهت حفظ شناخت و معرفی هرچه بیشتر میراث به یاد مانده از تمدن اسلامی

4- زمینه سازی برای بازآفرینی تمدن اسلامی در عصر حاضر که رهبر انقلاب بسیار بر روی آن تاکید دارند.

تبیان:  شاید یکی از کاربردهای این همایش ها گسترش و ترویج علم و جلوگیری از اشاعه شبه علم و شایعات باشد. به نظر شما این گونه شایعات به ظاهر علمی از کجا نشات می گیرند؟

وقتی علم سرکوب شود بالاخره خرافات بیرون می آیند. اما وقتی علم غالب شود دیگر اجازه رشد خرافات داده نمی شود. اگر افراد عالم در جامعه وجود داشته باشند هیچ گاه اجازه میدان دادن به بیان چنین بحث هایی را نمی دهند اما اگر این ها نباشند جامعه لبریز از این خرافات خواهد شد.

تبیان:  و در  آخر؟

**دانشجویان ایرانی به دنبال لقمه حاضر آماده نباشند و باید واقعا کار کنند. بعضی از اساتید به دانشجویان می گویند در این همایش ها به گونه ای مقاله بنویسید که نه داوران متوجه نشوند نه خودتان! اما من واقعا این گونه فکر نمی کنم و معتقدم تا چیزی را درست نفهمیده ایم باید تلاش کنیم که آن را متوجه شویم.    

مصاحبه: م.ح. اربابی فر

بخش دانش و زندگی تبیان