سینمای حماسی سینمای حماسی (EPIC) همچون سینمای وسترن، ترسیم قهرمان‌های اسطوره‌ای است با رویكرد به الگوهای كهن و اساطیری، یعنی در حقیقت نمایش سنت‌های قهرمان های دوران باستان است. با فراز و نشیب و آداب و فرهنگ‌ها و نشانه‌ها. نمونه اصیل آثار حماسی تاریخ را می‌توان در «ایلیاد» و «اودیسه» هومر یافت و به هر رو، قصه‌های حماسی بهانه‌هایی بوده است برای سینما كه از همان آغاز به خلق شخصیت‌های اسطوره‌‌ای همت گمارد و به نوعی اندیشه عامه‌پسند درباره پدیده‌های طبیعی یا تاریخی ـ و حتی افسانه‌ای ـ را تجسم بخشد. با وجود آفرینش بیشمار آثار حماسی در سینما، به مناسبت نمایش «هابیت» اثر پیتر جكسن، خواستیم 10 فیلم بزرگ حماسی تاریخ سینما را به سلیقه خودمان معرفی كنیم. 1ـ «تعصب» (Intolerance) ـ 1916 اثر حماسی عظیم دیوید وارك گریفیث، حاوی چهار داستان گوناگون طی چهار دوره تاریخی است: روزگار معاصر، فرانسه قرن شانزدهم، بیت المقدس زمان مسیح و بابل دوران باستان. فیلم به مدت 150 دقیقه با صرف هزینه دو میلیون دلار به دلیل نحوه اجرایی و پرداخت غیرمتعارف خود، نتوانست همانند اثر قبلی گریفیث «تولد یك ملت» (1915) توفیق یابد اما سخت مورد ستایش منتقدان واقع گشت و بخش‌های مربوط به بابل به صورت الگویی از آثار حماسی/ اسطوره‌ای تاریخ سینما درآمد و مورد استفاده فیلمسازهای بعدی قرار گرفت. گریفیث با توانایی چهار داستان مختلف فیلم خود را بدون آن كه سناریویی داشته باشد، اندك اندك در انتها به یكدیگر پیوند می‌دهد و اوج ماجرا را فراهم می‌آورد. 2ـ «سامسون و دلیله» (Samson and Delilah) ـ 1949 سیسیل . ب. دومیل طی سه دهه از خالقین با اعتبار آثار حماسی سینما بود در عین حال كه با بهره‌گیری از تعصبات مذهبی عوامانه، چندان مورد تحسین منتقدان نبود. در دهه 1930 با فیلم‌های حماسی چون «علامت صلیب» (1932) و «كلئوپاترا» (1934) موقعیت یافت ولی در حقیقت با «سامسون و دلیله» بود كه موفقیت واقعی خویش را یافت. حكایت عشقی تلخ میان «سامسون» (ویكتور ماتیور) و «دلیله» (هدی لامعار) كه سرانجام آن به نابینا كردن قهرمان داستان می‌انجامد و سپس خداوند به یاری او می‌آید و معبد كافران را فرو می‌ریزد. فیلم سه میلیون دلار فروش كرد و دومیل توانست تماشاگران را مجذوب صحنه‌های عظیم با شكوه و احساسی فیلم كند (از جمله انهدام معبد). سپس نسخه بعدی «ده فرمان» (1951) را بر مبنای ستایش اغراق‌آمیز زندگی حضرت موسی ساخت. 3ـ «كجا می‌روی؟/ هوس‌های امپراتور» (Quo Vadis) ـ 1951 مروین له روی این یكی از بهترین آثار تاریخی بزرگ هالیوود را بر اساس رمان بسیار شكوهمند و غنی هنری سینكوویچ ساخت كه قصه رابطه عاشقانه میان یك فرمانده رومی (رابرت تیلور) با دختری مسیحی (دبورا كار) در زمان حكمرانی «نرون» (پیتر یوتینف) بود و عاقبت پس از آتش سوزی رم، آن دو یكدیگر را باز می‌یابند. فیلم در استودیوی چینه چیتای ایتالیا و در دكورهای مجلل و شگفت‌انگیز ساخته شد و علاوه بر بازی جنون آمیز و فوق‌العاده یوتینف، از موسیقی سحرانگیز میكلوس روژا هم بهره برده بود. 4ـ «آیوانهو» (Ivanhoe) ـ 1952 ریچارد تورپ با برداشت از رمان سر والتر اسكات شاید سازنده نخستین فیلم موفق و تحسین برانگیز حماسی / شوالیه‌ای سینما باشد. شوالیه‌ها برخلاف قهرمان‌های دیگر افسانه‌ای، تعلیم دیده و اصیل برآمده از جنگ‌های صلیبی بودند با منش اشرافی و شرافت حرفه‌ای بیشتر (این نوع به مانند «شوالیه‌های میزگرد»). «آیوانهو» (رابرت تیلور) از جنگ‌های صلیبی به انگلستان باز می‌گردد و درمی‌یابد كه «ریچارد شیردل» به وسیله برادرش ربوده شده و در قصری در اتریش محبوس شده است. او بعد از رابطه عاشقانه با دختر یك یهودی ثروتمند (الیزابت تیلور) و جمع آوری پول برای بازگرداندن ریچارد شیردل، قدم به میدان می‌گذارد. توفیق «آیوانهو» سبب شد تا دو فیلم دیگر در همین زمینه «شوالیه‌های میزگرد» (1953) و «كوئنتین دوروارد» (1955) با رابرت تیلور ساخته شود. 5ـ «خرقه» (The Robe) ـ 1953 هنری كاستر به دنبال بحران سینما به دلیل رونق تلویزیون در اوایل دهه 50، قصه‌ای احساسی مذهبی/ حماسی را به صورت تكنیك جدید سینما سكوپ بر پرده آورد كه ركورددار شد و سینما را در مقابل تلویزیون حفظ كرد. «خرقه» ماجرایی از یك فرمانده رومی (ریچارد برتن) مأمور مصلوب ساختن مسیح كه به وسیله خرقه او نزد برده‌ای (ویكتور ماتیور) كم كم منقلب گشته و به مسیحیت گرایش پیدا می‌كند. فیلم در عین داشتن صحنه‌های شگرف بر پرده عریض، از مایه‌های عمیق انسانی هم برخوردار بود. موسیقی غریب آلفرد نیومن نیز در این مهم نقشی بسزا داشت. 6ـ «بن هور» (Ben Hur) ـ 1959 ویلیام وایلر نسخه بعدی این كلاسیك حماسی / تاریخی بزرگ را ـ پس از فیلم 1926 ـ به مدت زمان چهار ساعت و با هزینه ده میلیون دلار به وجود آورد كه صاحب یازده جایزه اسكار شد. فیلم وایلر همچنان قصه «بن هور» (چارلتون هستون) را در دوران حیات مسیح بازگو می‌كرد كه به جهت توطئه یك قتل به زندان می‌افتاد و او پی می‌برد دوست دیرینه‌اش «مسالا» (استیفن بوید) باعث آزار مادر و خواهرش شده است. بعد از رهایی، در یك مسابقه ارابه رانی «مسالا» را شكست می‌داد و مسیح هم مادر و خواهر جذامی او را شفا می‌بخشید. علیرغم آن كه زمینه مذهبی فیلم مبالغه آمیز بود اما كاملاً با اصل داستان چفت شده بود و در كل تأثیر بسیار به جا می‌گذاشت. 7ـ «اسپارتاكوس» (Spartacus) ـ 1960 فیلم عظیم تاریخی استنلی كوبریك وسوسه زنده شدن دوران به سر آمده اسطوره‌ها را در آدم به وجود می‌آورد. فیلمی كه با استادانه‌ترین تكنیك‌ها در هم آمیخته و با ارائه شخصیت‌هایی بسیار انسانی و كاملاً حس شدنی، روح آثار شكوهمند حماسی را تداعی می‌سازد. «اسپارتاكوس» نوشته قدرتمند ‌هاوارد فاست، جنبه‌هایی از تفكرات چپی را بر كاغذ آورده كه در فیلمنامه دالتون ترومبو، تاكیدی مضاعف به خود گرفته است. قصه برده‌ای (كرك داگلاس) كه هفتاد سال پیش از میلاد مسیح برای آزادی قیام كرد و با سپاه مردمی به رویارویی با ارتش روم برخاست... كوبریك در صحنه‌های جنگی، زیباترین تصاویر نوع خود را ارائه داده است. 8ـ «ال سید» (El cid) ـ 1961 آنتونی مان با این حماسه جاودانه، اصیل‌ترین و شاید كه فضیلت قهرمانانه خویش را به انجام رساند. حماسه‌ای كه در نوع خود تا این زمان بهترین است. «ال سید» وحدت ملی تاریخی علیه خصم نژادی است. اسپانیا «مورها» را بیرون می‌راند اما تاریخ اسپانیا هم به مانند تجربه مرزی آمریكا به آنتونی مان اجازه می‌دهد تا از طریق نبرد به حیثیت و شرف قهرمان خویش معتقد باشد. حكایت عاشقانه «رودریگو دیاز» (چارلتون هستون) ملقب به «ال سید» كه پس از كشتن پدر محبوب خویش «شمین» (سوفیالورن) خشم او را به دل می‌خرد و عاقبت پس از شرح فراق و وصال آن دو، به گونه‌ای اسطوره‌ای دشمن را شكست می‌دهد. فیلم به دلیل پرداخت درخشان بصری فیلمساز در نمایش صحنه‌های عشقی و حادثه‌ای، زنده و تكان دهنده باقی مانده است. 9ـ «كلئوپاترا» (Cleopatra) ـ 1963 پرهزینه‌ترین فیلم حماسی / تاریخی سینما را ابتدا قرار بود روبن مامولیان بسازد كه با كنار رفتن او، كارگردانی به عهده جوزف. ال. منكیه ویتس سپرده شد. فیلم ماجرای «جولیوس سزار» (ركس هریسون) در 48 سال پیش از میلاد و تسخیر امپراتوری «كلئوپاترا» (الیزابت تیلور) در مصر را نشان می‌دهد. سپس بعد از قتل اوست كه «مارك آنتونی» (ریچارد برتن) بر تخت «سزار» می‌نشیند و رابطه عشقی میان او و «كلئوپاترا» چنان تلخ و سوزنده است كه به فاجعه می‌انجامد. فیلم هر چند در زمان خود با شكست رو به رو شد اما بعدتر توانست ارزش‌های تصویری و شخصیت‌پردازی‌هایش را آشكار سازد. 10ـ «سقوط امپراتوری رم» (the Fall of the Roman Empire)ـ 1964 شاهكار حماسی آنتونی‌مان با صحنه طلوع آفتاب بر شهر رم آغاز می‌شود كه در حقیقت غروب یك امپراتوری بزرگ تاریخ است. فیلمساز از طریق تجسم تشیع جنازه امپراتور رم (الك گینس) در میان برف و بوران و به هنگام شب، به آخر رسیدن آن امپراتوری شكوهمند را كاملاً احساسی بزرگ كرده است. با درگیری فرمانده رم (استیفن بوید) با پسر «سزار» (كریستفر پلامر) بر سر جانشینی امپراتور و عشقی دیرینه ـ به سبك «ال سید» ـ بین بوید و لورن اما به جهت انتخاب نامناسب استیفن بوید، فاقد عمق و احساس با این حال، فیلم به عنوان نمادی برای سقوط زمینه آثار حماسی و سرآمدن دورانش شناخته می‌شود. سینما و تلویزیون تبیان منبع : روزنامه بانی فیلم / پرویز نوری مطالب مرتبط: کازان پشیمان نیست همشهری ولز تعلیقی که هنوز زنده است