نکاتی درباره شعر آیینی و مذهبی
جایگاه امروز شعر مذهبی و آیینی به عنوان یک هنر ناب دینی، بسیار برجسته است. شعر آیینی وصف حال تاریخ دین و بزرگان دین است و نمونه آن را میتوانیم در اشعار عاشورایی جستوجو کنیم.
*
بیش از 80 درصد از منظومههای شعر فارسی از سده سوم تا زمان حال، شامل مقولههایی از ادب آیینی بوده است.* شعر نبوی، فاطمی، علوی، عاشورا، بقیع، رضوی، مهدوی و ... از جمله زیرشاخههای شعر ولایی هستند.
* جایگاه امروز شعر مذهبی و آیینی به عنوان یک هنر ناب دینی، بسیار برجسته است. شعر آیینی شعری است که از جان و دل شاعر متعهد ریشه میگیرد. اگر کسی ناشناخته وارد این حیطه شود، آسیبپذیر خواهد بود، حالا عدهای كه بدون پشتوانه شناخت و معرفت، دست به خلق شعر میزنند، ماندگاری چندانی ندارد. شاعر باید برای سرودن شعر آیینی، با دو بال حرکت کند، احساس و اندیشه.
* شعر آیینی و مذهبی، جایگاه ویژهای در میان مخاطبان دارد. شعر آیینی وصف حال تاریخ دین و بزرگان دین است و نمونه آن را میتوانیم در اشعار عاشورایی جستوجو کنیم. مثل اشعار محتشم کاشانی و آن ترکیببند مشهور:
|
باز این چه شورش است که در خلق عالم است
|
باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است |
* شعر آیینی، بیانگر حزن و اندوه است. از دیرباز تاکنون، ایرانیان جزو ملتهایی بودهاند که در خلق اشعار عارفانه آیینی، دستی توانا داشتهاند و دارند. یکی از اهداف سرودن اشعار آیینی در گذشته، انتقال پیام و مفاهیم دینی به مردم بوده است. این نوع شعر به گونهای مطرح میشود که گویی دنبالهروی از کار پیامبران بوده است. شعر آیینی میتواند عاملی مهم در جهت بیداری و راهنمایی مردم باشد که این جای تأمل بسیار دارد.
* شعر آیینی ترکیبی است از شعر و آیین؛ یعنی هم باید شاخصهها و ویژگیهای ممتاز یک شعر را در آن ببینید، چه از نظر جذابیت تأثیرگذاری و چه از نظر ساخت و بافت منسجم. وقتی صحبت از آیین میشود، یعنی باید نمادهای ارزشی و فرهنگی آیین که در اینجا به طور مشخص، دین است، در آن باشد. طبیعی است یک شعر موفق آیینی باید با کسب پشتوانههایی از درک درست تاریخی، ارزشها و نگرشهای دینی همراه داشته باشد؛ و اگر فاقد این ویژگیها باشد، شعر آیینی موفقی عرضه نکردهایم. این ترکیب بین شعر و آیین است، یعنی شعری که ترجمان و فرایند اندیشه و ارزشهای دینی است.
* شاعر آیینی، کسی است که خالق و آفریننده شعر آیینی است. او باید به چند عنصر مسلح باشد. اول این که شعر را بشناسد و با همهی ویژگیهای شعری اعم از ویژگیهای ساختار و درونمایه و مضمون، آشنایی داشته باشد. دوم این که به تاریخ شعر فارسی اشراف داشته باشد و بداند که میراثدار کدام فرهنگ است. شاعری که گسسته و بریده از گذشته بخواهد شعر بگوید، قطعاً شعر او تأثیرگذار نخواهد بود. اما نکتهی سوم، این که آشنایی با فرهنگ و درونمایهی دینی به خصوص در قلمرو شیعی داشته باشد. اگر شاعری بخواهد در خصوص واقعهی عاشورا شعر بگوید، باید با تاریخ کربلا و تحریفهای ادبی که در آن وارد شده، آشنا باشد. بهترین اشعار در این زمینه، اشعاری از محتشم کاشانی، عمان سامانی و... است.
* در اینگونه شعر، آفتهایی هم دیده میشوند، مثل:
1ـ فقدان پالایش حوادث تاریخی و در نتیجه، درآمیختن تاریخ به تحریف.
2ـ فقدان توجه همهسونگرانه به فرهنگ آیینی، مثلاً پرداختن به سوگ و مرثیه بدون توجه به ارزشهای دینی.
* ادبیات آیینی به آن ادبیاتی گفته میشود که حاوی آموزههای دینی (ارزشهای اخلاقی، رفتاری، کرداری، و باورهای آسمانی) باشد. داستان و شعر، از برجستهترین قالبهایی ادبی است که آموزههای دینی را در خود تبارز دادهاند.
* در یک دسته بندی کوتاه، میتوان جلوهی آموزههای دینی را در شعر آیینی، به چند بخش عمده خلاصه نمود:
1- جلوهی آیات قرآن کریم در شعر فارسی؛
2- بازتاب داستانهای پیامبران، پند و اندرزهای آنان؛
3- بازتاب احادیث و روایتهای پیامبر اسلام و اهلبیت گرامیاش؛
4- منقبتها، مرثیهها؛
5- منظومههای حماسی؛
6- ادبیات عاشورایی.
* اصلاً «آئین»، مبنای شعر فارسی است و شعر فارسی، به این لحاظ که در دامن آموزههای اسلام و قرآن متولد شده، رشد و نمو کرده و به کمال رسیده است، شعر آیینی است. قلههای کمال شعر فارسی هم به شکل هویتی و زیربنایی با مباحث آئینی پیوند خورده است و نهایتاً، اوج شعر فارسی که عرفان اسلامی است، با یک نگاه کلی میتواند همان شعر آئینی محسوب شود. بنابراین، شعر ما جدای از آموزههای اسلام، قرآن و عرفان اسلامی، تعریفپذیر نیست و نمیتوانیم برایش ماهیتی تصور کنیم.
* در نگاه تخصصی، شعر آئینی به اشعاری گفته میشود که در مدح و منقبت و سوگ پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) سروده میشود که یکی از شاخههای پربار و ارزشمند شعر فارسی است که در طول تاریخ شعر فارسی، این مضامین، همواره الهامبخش شاعران فارسی بودهاند. شاعران ما در کنار آثار ارزشمند خود، همواره به سیره و زندگی و شخصیت پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) پرداختهاند.
* اگر بخواهیم شعر آیینی را به لحاظ موضوعی، تقسیمبندی کنیم، شامل: شعرهای توحیدی و عرفانی، شعرهای مربوط به اهل بیت و شعرهای مرتبط با آموزههای دینی، مانند شهادت و دفاع مقدس است.
منبع: fajrpoem.farhang.gov.ir
