مشکلات برای همه است اما.... از آن زمان كه بشر پا به عرصه وجود نهاد، دو عنصر «اختیار» و «تكلیف» با او همراه شدند. او به عالمی آمده كه عالم تزاحم‏هاست و در این میان، مكلّف شده است كه راه سعادت و تكامل خویش را با اختیار خود برگزیند و آن را طی كند و این راهی است مشحون از سختی‏ها و مسائل خلاف خواست و طبیعت او، او در این میدان، نیازمند نیروی مقاومت و ایستادگی و خود نگه‏داری در قبال چنین مسائلی است . این نیروی شگرفِ سعادت‏ساز همان «صبر» است كه در سراسر زندگی بشر و در تمام عرصه‏ها در جهت رسیدن به كمال و سعادت ابدی، یار و مددكار اوست. انسان مۆمن و صابر واقعی از چیزهایی كه بیشتر مردم از آن‏ها می‏ترسند ـ مانند مرگ، فقر و بیماری و گرفتارهای روزگار ـ نمی‏ترسد و چون مصایب روزگار را آزمایش الهی می‏داند و معتقد است كه باید در برابرشان صبر كند، دارای توانایی زیادی در تحمّل گرفتاری‏هاست. 1 از این‏رو، یكی از راه‏های مواجهه با آسیب‏های روحی و روانی در سختی‏ها و مصیبت‏هایی كه هر فرد ممكن است در زندگی آن‏ها را تجربه كند، بهره‏مندی از روحیه صبر و شكیبایی است؛ چرا كه صبر علاوه بر آثار ارزشمندی كه در زندگی دنیایی انسان دارد، پاداش بی‏حساب الهی را نیز به دنبال دارد. خداوند در قرآن، با بشارت‏های فراوان، انسان‏ها را به صبر دعوت می‏نماید و به آنان وعده پاداش بی‏حد و اندازه می‏دهد. 2 1. برخی از آثار صبر به طور كلی، مهم‏ترین اثر صبر و بردباری، تأمین سلامت جسم و روح انسان است؛ زیرا صبر انسان را از اقدام عجولانه و نامعقول بازمی‏دارد و او را به تعقل و تأمّل می‏كشاند و همین سبب می‏شود تا از بسیاری اقدامات، كه ضررهای جسمی و روحی جبران‏ناپذیری دارند، پیش‏گیری نماید. صبر، انسان را نیرومند، قابل اعتماد و اتّكا برای خویشتن و دیگران می‏سازد. صبر برای ایمان به منزله سر است نسب به جسم. همان‏گونه كه جسم بی‏سر، بقا و حیاتی نخواهد داشت، ایمان بی‏صبر نیز باقی نخواهد ماند3. امیرالمۆمنین (علیه‌السلام) صبر و استقامت را از جمله عوامل سلامت نفس می‏داند و نیز می‏فرماید: بر شما باد به صبر كردن. همانا صبر نسبت به ایمان، مانند سر نسبت به بدن است. و خیری نیست در بدنی كه سر ندارد؛ 4. همان‏گونه كه خیری نیست در ایمان بدون صبر. 5 قبول مشكل و كنار آمدن با آن، از بسیاری آسیب‏های دیگر و از وخامت اوضاع پیش‏گیری می‏نماید و در بهبود وضعیت روحی و روانی فرد مۆثر می‏باشد امام علی(علیه‌السلام) عوامل بیماری نفس آدمی را در مكر، نیرنگ، بخل و حرص دانسته است و علامت صابر را در سه چیز می‏داند: 6 اول آنكه كسل نشود؛ دوم آنكه آزرده خاطر نگردد؛ و سوم آنكه از خداوند - عزّ وجلّ - شكوه نكند؛ زیرا وقتی كسل شود، حق را ضایع می‏كند، و چون آزرده خاطر گردد شكر را بجا نمی‏آورد، و چون از پروردگارش شكایت كند در و واقع او را نافرمانی نموده است. 7 2.پیامدهای ناگوار بی‏صبری بی‏صبری پیامدهای ناگواری در روند زندگی فرد برجای می‏گذارد و آسیب‏های جسمی، روحی و روانی برای فرد و چه بسا دیگران در پی خواهد داشت. بی‏صبری منجر به درماندگی و تشدید تنیدگی‏زایی یك مصیبت می‏شود؛ مثلا، در مرگ یك عزیز، سختی و مصیب فقدان، از نظر روانی بزرگ‏تر جلوه می‏كند. امام علی(علیه‌السلام) می‏فرماید: «بی‏تابی هنگام مصیبت، باعث شدت یافتن آن می‏شود، و پایداری در برابر مصیبت، آن را از بین می‏برد.» 8 از آثار صبر و شكیبایی، آن است كه به دنبال صبر، حالت رضایت حاصل می‏شود و فرد را از نظر روانی، تسلیم و آماده مواجهه با هر حادثه ناگواری می‏كند، سختی آن را كاهش می‏دهد، بلكه گاهی سختی آن را به راحتی تبدیل می‏كند. اولیای الهی در بزرگ‏ترین مصیبت‏ها می‏فرمودند: ما جز نیكی و خوبی از خداوند ندیدیم. 9 حالت رضایت باعث می‏شود كه فرد مصیبت را در نظام تكوین، نیكو تلقّی كند و این برداشت، اندوه و اضطراب ناشی از مصیبت را كاهش می‏دهد و فرد را برای ادامه زندگی فعّال و آماده می‏كند. 10 انسان مۆمن و صابر واقعی از چیزهایی كه بیشتر مردم از آن‏ها می‏ترسند ـ مانند مرگ، فقر و بیماری و گرفتارهای روزگار ـ نمی‏ترسد و چون مصایب روزگار را آزمایش الهی می‏داند و معتقد است كه باید در برابرشان صبر كند، دارای توانایی زیادی در تحمّل گرفتاری‏هاست بنابراین، فرد باید بپذیرد كه در دنیا آسایش و آرامش مطلق و زندگی بدون آسیب و گرفتاری برای هیچ‏كس فراهم نیست و هر فردی بهره‏ای از این مشكلات و گرفتاری‏ها دارد و اگر با بینش الهی به سختی‏ها و ناملایمات بنگرد، سختی‏های دنیا و آسیب‏های موجود (اگر بر اثر گناه و معصیت نباشند) زمینه رشد، كمال و زنده شدن جان آدمی را به همراه دارند؛ زیرا سختی‏ها سبب می‏شوند كه زمینه یاد و نام خدا و توجه و توسّل به اولیای الهی بیشتر فراهم آید؛ هر لحظه آن توجه‏ها و توسّل‏ها غنیمت و موجب ارتباط با كمال مطلق خواهد بود؛ زیرا طبیعت انسان چنین است كه در بلا و گرفتاری بیشتر متوجه نعمت‏ها و متذكر یاد خداوند است و در این صورت، فرد علاوه بر تلاش و كوشش برای رفع مشكل و آسیب، امیدوار به مدد الهی است؛ با مشكل و آسیب به وجود آمده، كنار می‏آید و قبول مشكل و كنار آمدن با آن، از بسیاری آسیب‏های دیگر و از وخامت اوضاع پیش‏گیری می‏نماید و در بهبود وضعیت روحی و روانی فرد مۆثر می‏باشد. درباره ویژگی‏های كنار آمدن با مشكلات گفته شده است: كنار آمدن مشتمل بر كوشش‏هایی از نوع اقدام عملی و درون‏روانی برای مهار (یعنی كنترل، تحمّل، كاهش یا به حداقل رساندن) مقتضیات درونی و محیطی و تعارض‏های میان آن‏هاست 11 و همان‏گونه كه اشاره شد ـ صبر علاوه بر آثار متعددی كه در زندگی دنیوی و اخروی انسان دارد، از چنین ویژگی‏هایی در شیوه كنار آمدن با مشكلات نیز برخوردار می‏باشد؛ زیرا هم در مهار و كنترل آسیب‏های روحی و روانی فرد را یاری می‏نماید و هم به فرد قدرت تحمّل بالایی می‏بخشد و در كاهش و یا به حداقل رساندن آسیب‏ها بسیار مۆثر است؛ در معنای صبر گفته شده است: صبر به معنای جلوگیری از جزع و بی‏تابی نفس در هنگام وقوع حوادث ناگوار است. بر اثر صبر، از یك سو، آدمی از حالت اضطراب به امنیت و آرامش درونی می‏رسد و از سوی دیگر، زبان را از شكوه و شكایت، و سایر اعضا را از عملكرد غیرمتعارف باز می‏دارد12 اگر انسان تضادهای اجتماعی، كه در زندگی با آن‏ها مواجه می‏شود، خویشتندار و صبور نباشد، گاهی نه تنها مشكل او برطرف نمی‏شود، بلكه پیچیده‏تر نیز می‏گردد. اگر فرد رفتار پرخاشگرانه كسی را با پرخاشگری پاسخ دهد، گاهی یك مسئله كوچك به معضلی بزرگ تبدیل می‏شود. تعالیم اسلامی در چنین شرایطی، انسان‏ها را به صبر و واكنش منطقی دعوت می‏كنند. در روایتی از امام صادق(علیه‌السلام) آمده است كه «هر كس خشم خود را مهار كند، در حالی كه اگر می‏خواست می‏توانست آن را اعمال كند، خداوند در روز قیامت او را كاملا راضی می‏سازد.» 13 پی نوشت ها: 1ـ ام. رابین دیماتئو، روان‏شناسی سلامت، ترجمه محمد كاویانی و دیگران، ج 2، تهران، سمت، ص763ـ762. 2 ـ اِنَّما یُوفَّی الصابرونَ اجرهم بغیر حسابٍ (زمر: 10) 3 ـ دانشنامه امام علی(علیه‌السلام)، ج11، ص139. 4ـ همان، ج 11، ص280. 5ـ «و علیكم بالصبرِ فانّ الصبرَ مِن الایمانِ كالرأسِ مِن الجسدِ و لاخیرَ فی جسدٍ لا رأسَ معه و لا فی ایمانٍ لا صبرَ معه» (نهج‏البلاغه، گردآوری و تنظیم صبحی صالح، قصار82) 6ـ نهج‏البلاغه، خطبه191. 7 ـ علامة الصابر فی ثلاث: «اوّلها ان لایكسلَ و الثانیة ان لایضجرَ، والثالثة ان لایشكو من ربّه عزّوجلّ، لانّه اذا كسل فقد ضیع الحق، واذا ضجر لم یۆدّ الشكر، واذا شكی من ربّه عزّوجلّ فقد عصاه.» (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 71، ص86) 8ـ «الجزع عند المصیبة یزیدها و الصبر علیها یبیدُها» (محمد محمدی ری‏شهری، میزان الحكمه، ج 2، ص29) 9 ـ «ما رأیتُ الا جمیلا.» (سیدبن طاووس، اللهوف، ترجمه سید احمد قهری، انتشارات جهان، ص160) 10 ـ ام. رابین دیماتئو، پیشین، ج 2، ص780. 11 ـ لازاروس لائونیر، 1978، ص 311 به نقل از: ام. رابین دیماتئو، پیشین، ج 2، ص 588. 12 ـ در صبر در لغت، به معنی حبس نفس است از جزع به وقت وقوع مكروه و لابد آن امن باطن باشد از اضطراب و باز داشتن زبان از شكایت و نگاهداشتن اعضا از حركات غیر معتاد. (خواجه نصیرالدین طوسی) و نیز گفته شده است: صبر به معنای بردباری كردن در برابر سختی‏ها و ناملایمات‏ها (حسن انوری، فرهنگ بزرگ‏سخن، ج 5، ص 4692،) و نیز گفته‏اند: صبر آن است كه در صبر صابر باشی، و آنكه اگر بلا برسد ننالد. (لغت‏نامه دهخدا، ج 10، ص 14853 ) 13 ـ «من كظم غیظا ـ ولو شاء ان یمضیه امضاه ـ ملأاللّهُ قلبَه یوم القیامه رضاه.» (محمدباقر مجلسی، پیشین، ج 171، ص411.) بخش نهج البلاغه تبیان منبع: آموزه‏های دینی و نقش آن‏ها در پیش‏گیری از آسیب‏های روانی ؛ محمّدمهدی صفورایی پاریزی ـ سلیمان قاسمی