نمونه‏هایی از فقه امام رضا(ع) / سری اول اکنون من برای نماز وضو می‏گیرم و این عبادت است، پس خوش ندارم که کسی در این کار شریک من شود طهارت آب چاه محمد بن اسماعیل به مردی نوشت که از امام رضا علیه‏السلام درباره‏ی آب چاه سۆال کند. پس فرمود: آب چاه وسیع است و چیزی آن را فاسد نمی‏کند مگر اینکه بو یا طعم آن تغییر کند. پس، از آن آب می‏کشند تا اینکه بوی آن برود و طعم آن خوب شود زیرا آب چاه دارای منبع است [وسائل الشیعه، ج 1، ص 127.] اما آب چاه مانند آب جاری است که نجس نمی‏شود مگر وقتی که تغییر پیدا کند، و فقهای امامیه به استناد این روایت و غیر آن فتوا داده‏اند. چیزهایی که وضو را باطل می‏کند اما درباره‏ی ابطال وضو امام تذکر داد چیزهایی که وضو را باطل می‏کند عبارت است از آنچه که از دو راه بول و غایط خارج می‏شود، و باد و خواب. او علیه‏السلام فرمود: وضو واجب است بر کسی که از این دو راه چیزی از او خارج شود و از خواب بدون سایر چیزها. زیرا راه نجس شدن انسان از این دو راه است، انسان نجس نمی‏شود الا از این دو طریق. پس دستور به طهارت دادند وقتی نجس شدند [التهذیب، ج 1، ص 5.] . امام علیه‏السلام همچنین اعلام کرد که استفراغ و خون دماغ و جراحت از جمله چیزهایی نیست که وضو را باطل کند [وسائل الشیعه، ابواب وضو] و فتوا دادند بعضی از بزرگان مذاهب اسلامی که این امور از نواقض وضو به شمار می‏رود. حد صورت در وضو اسماعیل بن مهران گفت: به امام رضا علیه‏السلام نوشتم و از او درباره‏ی حد صورت پرسیدم و آنچه در وضو شسته می‏شود. پس او علیه‏السلام نوشت: از رستنگاه موست تا آخر صورت و همین‏طور به اضافه‏ی پیشانی [عروة الوثقی، کتاب وضو.] و فقها برای آن حدی تعیین کردند و به اینکه از اول رستنگاه موست تا چانه از لحاظ طول و آنچه به آن انگشت ابهام و وسطی می‏رسد از حیث عرض. وضوی جبیره عبدالرحمن بن حجاج روایت کرده است که از ابوالحسن الرضا علیه‏السلام پرسیدم: چگونه کسی که شکستگی و جراحتی دارد و باندپیچی کرده وضو بگیرد و یا غسل جنابت و غسل جمعه انجام دهد؟ و او علیه‏السلام پاسخ داد: او می‏شوید آنچه را که آب به آن برسد از آنچه ظاهر است و باند بر آن قرار ندارد و بقیه را که نمی‏شود شست و نمی‏شود آن باند را کند، روی آن جراحت را تر کند [فروع کافی، ج 1، ص 11.] جبائر - که در اصطلاح زمان ما باند نامیده می‏شود - پوششی است که بر عضو شکسته و مجروح و بر زخم و دمل می‏بندند و آن یا در محلی است که شستن آن در وضو یا غسل واجب است و یا در محلی است که مسح آن واجب است. پس اگر ممکن باشد شستن آن محل، شسته می‏شود و یا مسح می‏کنند آنجایی را که باید مسح کرد بدون سختی، و اگر به خاطر ضرر آب و مانند آن ممکن نیست، پس شسته می‏شود تا جایی که باند قرار ارد و بعد روی آن باند را مسح می‏کنند، و اگر باند در محل مسح است و ممکن نیست آن را بردارند روی آن را مسح می‏کنند. و فقهای امامیه درباره‏ی این موضوع در مواضع خود بحثهای مهمی کرده‏اند. وضوی مرد و زن محمد بن اسماعیل بن بزیع از ابی‏الحسن امام رضا علیه‏السلام روایت کرده است که فرمود: خدا بر زنان در وضو برای نماز فرض کرده که از داخل آرنج ذراعشان شروع کنند و برای مردان از پشت آرنج [همان مأخذ، ج 1، ص 10] و محمد بن علی بن الحسین گفت که امام رضا علیه‏السلام فرمود: خدای عزوجل بر مردم در وضو فرض کرده است که زنان از داخل آرنج و مردان از پشت آرنج شروع کنند [من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 16] از مستحبات وضو این است که مرد شستن را از پشت آرنج شروع کند. و اما زن مستحب است که شستن را از داخل آرنج شروع کند. و معنی فرض در دو حدیث به معنی مقدر و بیان شده و نه به معنی واجب و لازم است [وسائل الشیعه، ج 1، ص 328] کراهت کمک در وضو حسن بن علی وشاء روایت کرده است که بر امام رضا علیه‏السلام وارد شدم در حالی که آفتابه‏ای جلوی او بود و می‏خواست برای نماز آماده شود. پس نزدیک او شدم که آب بریزم، مانع این کار شد و گفت: بایست ای حسن. گفتم: چرا نمی‏گذاری آب بر دستت بریزم؟ آیا کراهت داری از اینکه من اجری ببرم؟ گفت: تو اجر می‏بری و من مرتکب گناه می‏شوم. گفتم: آن چگونه است؟ فرمود: آیا نشنیده‏ای قول خدای عزوجل را که می‏فرماید: «فمن کان یرجوا لقاء ربه فلیعمل عملا صالحا و لا یشرک بعباده ربه احدا» [کهف / 110.] ؟ و اکنون من برای نماز وضو می‏گیرم و این عبادت است، پس خوش ندارم که کسی در این کار شریک من شود [فروع کافی، ج 1، ص 21] . و بر اساس این روایت و روایات دیگر که از ائمه‏ی هدی علیهم‏السلام رسیده است، فقهای امامیه به کراهت کمک در مقدمات وضو فتوا داده‏اند [عروة الوثقی، مکروهات وضو] چگونگی تیمم اسماعیل بن همام کندی از امام رضا علیه‏السلام روایت کرده است که فرمود: تیمم برای صورت یک ضربه است، و یک ضربه است برای پشت دو دست [وسائل الشیعه، ج 2، ص 978، التهذیب، ج 1، ص 59.] . فقهای مشهور معتقدند که وقتی تیمم بدل از وضو باشد، یک ضربت برای صورت و پشت دستها کافی است و اینکه وقتی تیمم بدل از غسل باشد، دو ضربت واجب است. روایت دلالت بر تعدد دارد مطلقا، و شاید حمل بر استحباب است. تیمم با گل علی بن مطر از بعضی از اصحاب ما روایت کرده است که از حضرت رضا علیه‏السلام سۆال کردند درباره‏ی مردی که نه دسترسی به آب دارند و نه به خاک، آیا می‏تواند با گل تیمم کند؟ فرمود: بلی، زمین پاکیزه و آب پاک . و روایت در جواز تیمم با گل وقتی آب و خاک نباشد، صریح است. پوست حیوانات مرده قاسم الصیقل روایت کرده است که: به حضرت رضا علیه‏السلام نوشتم: من غلاف شمشیر می‏سازم از پوست خرهای مرده، و آنها با لباس من تماس دارند و من در حالی که آن لباسها را پوشیده‏ام نماز می‏خوانم. امام در پاسخ من نوشت: از لباس دیگری برای نمازت استفاده کن [فروع کافی، ج 1، ص 113] . اما پوست حیوانات مرده نجس است و وقتی جامه‏ای تر باشد، از آن نجس می‏شود. از این رو نماز جایز نیست مگر در لباس پاک. ظرفهای طلا و نقره محمد بن اسماعیل بن بزیع روایت کرده است که از اباالحسن الرضا علیه‏السلام از ظروف طلا و نقره سۆال کردم، او آن را نکوهش کرد. بنابراین من گفتم: یکی از اصحاب ما نقل کرده است که ابوالحسن امام کاظم علیه‏السلام آیینه‏ای داشته با جلد نقره. امام علیه‏السلام فرمود: نه، سبحان الله، یک حلقه‏ی نقره داشته و آن حلقه نزد من است . سپس گفت: وقتی عباس معذرت خواهی کرد یک چوبدستی برای او درست کرد که جلدش از نقره بود مانند آنچه برای بچه‏ها درست می‏کنند و وزنش حدود ده درهم بود، اما ابوالحسن دستور داد آن را شکستند [همان مأخذ، ج 2، ص 156.] و اما ظروف طلا و نقره، بیشتر فقها معتقدند که استفاده از آنها حرام است، اما کراهت در روایات یا بر حرمت و یا بر تقیه تفسیر می‏شود زیرا گروهی از سنیان آن را حرام نمی‏دانند. غسل روز جمعه عبدالله بن مغیره روایت کرده است که از ابی‏الحسن الرضا علیه‏السلام درباره‏ی غسل جمعه سۆال کردم، جواب داد: بر هر مرد و زنی، چه بنده و چه آزاد، فرض است [وسائل الشیعه، ج 2، ص 946] اما غسل روز جمعه از مستحبات مۆکده است و حمل وجوب در روایت بر تأکید در استحباب است. مس میت غیر از انسان اما مس میت غیر از انسان غسل ندارد. فضل بن شاذان از امام رضا علیه‏السلام روایت کرده است که فرمود: واجب نیست غسل بر کسی که چیزی از اموات غیر از انسان را مانند پرندگان و حیوانات و درندگان و غیر ذلک مس می‏کند، برای اینکه همه‏ی اینها پر یا پشم و مو و کرک دارند و تمام اینها زنده‏اند نه مرده. فقط چیزی که تماس دارد زنده است از جمله زندگی می‏کند و می‏میرد (حیوانات). [همان مأخذ، ص 935.] بخش حریم رضوی