ضرورت توجه بیشتر به علم کلام
اسلام دینی است که بسیار خونها برای ظهور و بقائش ریخته شده و تمام معارفش از اصول و فروع و اخلاقش عزیز و ارزشمند است و هیچکدام از این عرصهها را نباید فدای دیگری کرد.
عرصههای مختلفی چون: فقه، اصول، تفسیر، حدیث، کلام و... اما همه شاخههای علوم اسلامی مبتنی بر کلام است، به مثابه شاخهایی که بر روی ساقه قرار میگیرد و وابسته به بقاء آن است.
شهید مطهری در تعریف این علم میگوید:
« در تعریف علم كلام اسلامى كافى است كه بگوییم علمى است كه درباره اصول دین اسلام بحث مىكند به این نحو كه چه چیز از اصول دین است و چگونه و با چه دلیل اثبات مىشود و جواب شكوك و شبهاتى كه در مورد آن وارد مىشود چیست؟»(1)
امام صادق (ع)، دانشمندانى را در رشته های مختلف پرورانید كه در میان آنان متكلمان از منزلت و رتبتى ویژه برخوردار بودند.
امام صادق (ع) گروهى از اصحاب خویش را «متكلم» خوانده است؛ كسانى همانند هشام بن حكم، هشام بن سالم، حمران بن اعین، ابوجعفر احول معروف به مۆمن الطاق و قیس بن ماصر. درخشش هشام بن حكم در علم كلام بود نه در فقه و حدیث و تفسیر.
امام صادق (ع) او را، كه در آن وقت جوانى نورس بود، از دیگر اصحاب بیشتر گرامى مىداشت و بالادست دیگران مىنشاند.
همگان در وجه این گرامیداشت یگانهاند و معتقدند كه تفاوت او با دیگر شاگردان، مهارت در علم كلام بوده و امام (ع) با مقدم داشتن هشام مىخواسته است ارج بحثهاى اعتقادى را نشان دهد و كلام را بالادست فقه و حدیث بنشاند.(2)
اهمیت علم کلام به خاطر اهمیت موضوع و هدف آن است، چرا که موضوعش خداوند، صفات و افعالش میباشد و هدفش دفاع از دین.
بدون شک امروزه بیشترین هجمهها چه از نظر امنیتی مانند آنچه در میانمار و پاکستان و سوریه و... میگذرد و چه از نظر تبلیغاتی علیه دین اسلام ساماندهی میشود و این موضوع جدیت بیشتر حوزهها را در امر دفاع از دین میطلبد، چرا که در وهله اول، حوزه عهده دار تبیین و تبلیغ و دفاع از دین است.
بعضی اعمال انسان موجب تعجب است، گاهی انسانها برای نابودی یک بیماری که به تعداد انگشتان دست قربانی گرفته میلیاردها دلار خرج میکنند اما نسبت به تفکراتی که موجب قربانی شدن هزاران انسان و آوارگی آنها میشود بی تفاوت میشود.
مگر خون مسلمانانی که در پاکستان بر زمین ریخته میشود و قلب شیعیان و آزاد اندیشان عالم را به حزن و اندوه فرو میبرد جز نشأت گرفته از یک انحراف فکری است؟ و مگر با فقه به تنهایی میتوان در برابر این انحرافات ایستاد؟
طبیعی است که در این شرایط باید بر روی پاسخگویی به چنین تفکراتی که علاوه بر حفظ دین موجب حفظ امنیت جوامع اسلامی نیز میشود سرمایه گذاری بیشتری شود.
آیت الله جوادی آملی میفرمایند:
«همان دینی كه گفت: طلب العلم فریضة، همان دینی كه گفت: باید عالم بشوید، همان دین گفته چه باید بخوانید! فرمود: 3 رشته را یادتان نرود! ( آیة محكمة ) بخوانید، ( فریضة عادلة) بخوانید، (سنّت قائمة ) بخوانید؛ ما گفتیم آیه محكمه، فقه و اصول؛ فریضه عادله، فقه و اصول؛ سنّت قائمه، فقه و اصول؛ این وضع حوزه ما شد! اگرچهار تا شبهه مربوط به عقائد و وحی و نبوّت و فرشته ها و اینها بشود، دست ما خالی است ! كارها را وجود مبارك امام صادق تقسیم كرد؛ یك عدّه از شاگردان را به آیه محكمه، یك عدّه شاگردان را به فریضه عادله، یك عدّه شاگردان را به سنّت قائمه ارجاع دادند».(3)
وظیفه حوزهها در رابطه با تربیت متخصص و نشر معارف ناب اسلام چیست؟ در این عصر ارتباطات که مقام معظم رهبری آن را اینگونه توصیف میکنند:
«امروز دنیا، دنیاى امواج است. با امواج و رایانه، همهى مفاهیم از این طرف به آن طرفِ دنیا منتقل مىشود. الان دورترین كتابخانههاى دنیا مىتوانند در ظرف مدّت پنچ دقیقه، مطالب كتابى را كه در كتابخانهى كنگرهى امریكاست، روى صفحهى كاغذ خود چاپ كنند! این گونه، مطالب منتقل مىشود. ما از این دنیا عقبیم؛ دیگر چرا این را منكر شویم!؟ این یك عیب قطعى است كه حوزهى امروز ما، آن را دارد».
محقق طوسی در این باره گفته است: «ان اساس العلوم الدینیه علم اصول الدین الذی یحوم مسائله حول الیقین و لا یتمُّ بدونه الخوض فی سائرها کاصول الفقه و فروعه، فان الشروع فی جمیعها محتاج الی تقدیم شروعه حتی لا یکون الخائض فیها، و ان کان مقلدا لاصولها، کبانٍ علی غیر اساس»
اساس همه علوم دینی، علم اصول دین است كه مسائلش بر محور یقین میگردد، و بدون آن ورود در مباحث علوم دینی دیگر مانند اصول فقه و فروع آن ممكن نیست؛ زیرا شروع در آنها بدون آگاهی بر مسائل مربوط به اصول دین مانند سقف بدون پایه است.(4)
مقام معظم رهبری، این سکاندار انقلاب، که همواره نسبت به حوزه و وظایف آن حساس بودهاند در شمارش نقاط ضعف حوزه میفرمایند:
«عیب دوم، عدم گسترش كافى و لازم در باب كلام است كه این، حقیقتاً فاجعه است. از این بالاتر و تلختر، فراموش شدن كلام است. حوزهى اسلام و حوزهی علمیه اهل بیت(ع)، در درجهى اوّل، حوزهى كلام و بعد حوزهى فقه بود و بزرگانِ فقهاى ما، متكلّمین بودند. شما نگاه كنید، در حوزههاى ما «كلام» منسوخ است؛ در حالى كه امروز بیشترین تهاجم از سمت مباحث كلامى است».(5)
و همچنین میفرمایند:
«همانطور كه مطرح كردم، ما در گذشته عقب نبودیم و هر كس چیزى مىگفت، فوراً جوابش حاضر بود؛ ولى امروز این قدر مباحث كلامى در دنیا مطرح مىشود كه حوزه علمیه از آنها مطّلع نیست.
مىدانید امروز چقدر در دنیا مسألهى دین شناسى و فلسفهى دین، مورد بحث است و چه كسانى مىنویسند و مىگویند و تحقیق مىكنند و ما خبر نداریم؟ این عیب بزرگى است».(6)
آیت الله سبحانی نیز در خصوص شبهات جدید و سعی در منزوی کردن دین در حیطه حریم شخصی میفرماید:
« یکی از مسائل مهم در اسلام، و همچنین آیین کلیم، حضور دین در همه صحنه هاست. دین در اسلام، در یک مشت اذکار و اوراد، آن هم در یک روز معین خلاصه نمی شود، بلکه شریعت الهی با تیزبینی و دورنگری، همه جوانب زندگی انسان را، در نظر دارد و برای همه آنها برنامه و قانون وضع نموده است، در حالی که گروهی از لیبرال ها، کوشش می کنند که بر فرض پذیرش دین، آن را در کلیساها و کنیسه ها و یا مساجد خلاصه کنند، اینجاست که دین با این اندیشه های نوظهور غربی کاملاً در تضادّ بوده و کمک دانشمندان را می طلبد.»(7)
و کلامی پدرانه از ایشان خطاب به طلاب را حسن ختامی قرار میدهیم بر این بیان ضرورت:
«عزیزان من! امروز شبهههاى نو و خطرناكى وجود دارد. آن شبهههاى قدیمى تمام شد. امروز، شبههى «ابن كمونه» را كسى مطرح نمىكند.
امروز شبهات عظیم در تمام زمینههاى كلامى وجود دارد. از اصل توحید و لزوم دین بگیرید تا به وجود صانع و نبوّت عامّه و نبوّت خاصّه و بعد مسألهى ولایت و مسائل گوناگونى كه در زمینههاى دینى و اسلامى وجود دارد، برسید. همهى اینها مورد بحث است و امروز نسبت به همهى اینها شبهه وجود دارد.
چه كسى باید به این شبهات پاسخ دهد؟ مگر علما، مرزداران عقیده نیستند؟ آیا مرزهاى عقیده مدافع ندارد و رهاست؟ چه كسى در مقابل ایتام آل محمّد صلواتاللَّه علیهم اجمعین كه بىدفاع در معرض این امواج قرار گرفتهاند، جواب خدا را خواهد داد؟»(7)
منابع:
1- مجموعه آثار، استاد شهید مطهری، ج3، ص63.
2- همان، ج3، ص94.
3- در جلسه درس تفسیر قرآن كریم، شب شهادت امام صادق(ع)، سال 1388، مسجد اعظم.
4- تلخیص المحصل، ص1.
5- بیانات در دیدار جمعى از نخبگان حوزوی 13/9/1374.
6- همان.
7- خاطرات آیت الله سبحانی در سفر به کشور مغرب، به نقل از پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
8- بیانات در دیدار جمعى از نخبگان حوزوی 13/9/1374.
تهیه و فرآوری: مسلم زمانیان، گروه حوزه علمیه تبیان
