آشنایی با مقدمات قالی بافی

قالی بافی، یکی از هنرهای اصیل و ماندگار ایرانی است که علاقه‏مندان بسیاری را در سراسر جهان، مجذوب خود کرده است.

چهارشنبه ۱۶ اسفند ۱۳۹۱ - ۰۰:۰۰

آشنایی با مقدمات قالی بافی

قالی بافی، یکی از هنرهای اصیل و ماندگار ایرانی است که علاقه‏مندان بسیاری را در سراسر جهان، مجذوب خود کرده است.

پس از پایان چله کشی، مراحل مقدماتی بافت قالی آغاز می‌شود. نخستین مرحله در بافت قالی را صوف می‌گویند و آن عبارت است از رشته نخی دولا همانند نخ‌های چله که با بافتی ساده، از میان چله‏ها یک در میان از زیر و رو می‌گذرد.

انجام این کار برای جلوگیری از فروپاشی و حفظ استحکام رج‌های اولیه و نظم تارهای قالی و ثابت شدن فاصله میان آن‌ها و آماده ساختن دم کار است. بین این قسمت و اصل قالی، گاهی دو سه رج با چله و نخ رنگی به نام ملیله بافته می‌شود.

ملیله کشی (دندان موشی)

به منظور حفظ و نگهداری گره‌ها در پایین قالی، قبل از گلیم بافی و در بالای قالی بعد از گلیم، با نخ‌های رنگی انجام می‌شود. بدین ترتیب که دو رشته نخ رنگی از میان تارهای چله که شش تار، شش تار و یا سه تار، جدا کرده‌اند گذرانیده می‌شود، به طوری که نخ‌های رنگی به تناوب در زیر و روی نخ‌های چله قرار می‌گیرند. انتخاب تعداد تارهایی که در زیر و روی نخ رنگی قرار می‌گیرد اختیاری و به دلخواه بافنده است.

گلیم بافی، کرباس بافی، ملیله بافی و شله بافی

همه این‌ها منظور واحدی را بیان می‌کنند و آن عبارت است از بافت ساده‏ای به اندازه سه تا چهار سانتیمتر که با نخ پنبه‏ای سفید از جنس نخ تار می‌بافند. این عمل که به نام مهر یا قفل قالی نامیده می‌شود از ریزش گره‌ها جلوگیری می‌کند.

با توجه به اهمیت گلیم بافی، این کار به وسیله استادکار انجام می‌شود. بی دقتی و بی توجهی در این کار موجب عارض شدن عیب‌هایی چون گوشه‏دار شدن و کجی فرش (سره داشتن) و بالاخره شانه انداختن خواهد شد. به همین جهت دم کار گلیم بافی باید صاف و یکنواخت باشد و به اصطلاح بالا و یا پایین نباشد.

پودکشی بخش گلیم باف (پود دادن)

برای انجام گلیم بافی از پود ضخیم استفاده می‌شود، این کار در ترک بافی با استفاده از سیخ پودکشی انجام می‌شود، بدین شکل که در فاصله دم کار تا محلی که تارها به صورت زیگزاگ درهم فرو رفته‌اند، سیخ پودکشی را از سمت قلابدار، به آرامی و از کنار فرش به داخل چله‏ها (بین چله‏های زیر و چله‏های رو) در سرتاسر عرض چله داخل نموده و سرپود را به قلاب آن آویخته و مجدداً (در جهت عکس) سیخ را بیرون می‌کشیم. سپس با شانه یا کرکیت که در دست داریم پود را بدون چین خوردگی به طرف پایین محکم می‏کویند. در مراحل اولیه کار حتماً باید نحوه کوبیدن طوری باشد که دم کار صاف بوده و کوتاه و بلند نباشد.

پس از کوبیدن اولین پود نخ‌ها، زیر و رو را با فشار کف دست روی چله‏ها عوض نموده و مجدداً شروع به پودکشی به روش فوق‌الذکر می‌نماییم.

در بافت گلیم، نخ‌های پود و چله با هم حالت بعلاوه یا زیگزاگ را دارند یعنی یکی از زیر و یکی از رو بوده و اگر خوب تنظیم و کوبیده شوند حالت پارچه را پیدا می‌کنند. در بافت به صورت فارسی، به جای استفاده از سیخ پودکشی از انگشتان دست برای عبور پود استفاده می‌شود.

گلیم بافی در فرش، از 3 تا 6 سانتیمتر با توجه به اندازه فرش بعد از تنظیم تارها باید انجام شود. معمولاً مقدار گلیم بافی برای پشتی 6 رج، برای قالیچه 12 رج، برای پرده بافی 2 در 3 متر 25 رج و برای 3 در 4 متر 30 رج خواهد بود). با بالا بردن هاف و جابجایی دوباره تارهای چله، نخستین مرحله بافت و زدن گره آغاز می‌شود و قالیباف با پیروی از نقشه مورد نظر کار گره زدن را آغاز می‌کند.

اولین قسمت، بافت کناره است که به صورت ساده و بدون طرح همچون نواری دور تا دور فرش را در برمی گیرد و معمولاً در حدود 10 رج است و برای انجام آن از گره ترکی و یا فارسی استفاده می‌شود. بافنده از سمت چپ، کار بافت را آغاز می‌کند و پس از اتمام بافت یک رج کامل و جلوکشی گره‌ها که عبارت از گرفتن پرزها و کشیدن آن به طرف پایین است، به دوانیدن پود ضخیم، اقدام می‌نماید. پس از دوانیدن پود با استفاده از ضربات دفتین یا شانه که دندانه‏های آن به اندازه فاصله تارهاست، پود را کاملاً در بین تارها جای‏گیر نموده و بر روی ردیف گره‌ها می‌خوابانیم.

آن‏گاه با فشار دست بر روی چله‏ها و پایین آوردن چوب هاف به طور همزمان، چله‏های رو و زیر را تعویض نموده و زیگزاگ چله‏ها را به طور یک‏دست و یکنواخت به دم کار نزدیک می‌کنیم و چوب هاف را به جای خود برمی‏گردانیم؛ اکنون نوبت کشیدن پود نازک است. این پود که اغلب رنگی بوده و در جهت عکس پود اول به طور مارپیچ از لابه لای چله‏ها عبور می‌کند، در ترکیب با پود زیر (پود ضخیم) استحکام خاصی به فرش می‌دهد.

قالی‌های معیوب و سرکج‏دار را بعد از اینکه از دستگاه پایین آوردند، نخست اصلاح کرده و پس از برطرف ساختن سرکجی، آن‌ها را به بازار عرضه می‌کنند. این عمل را دارکشی یا میخ کشی می‌نامند.

کوبیدن پود نازک از بالای زیگزاگ به سمت پایین و با شانه سبک‌تری بنام کرکیت صورت می‌گیرد، در صورتی که بافنده در کوبیدن آن دقت نداشته باشد، پشت فرش تمیز و یکدست نبوده و بین رج‌های بافته شده در پشت فرش فاصله ایجاد می‌گردد؛ بنابر این برای عبور این پود باید از یک طرف فرش با دقت شروع نمود و با گوشه شانه یا کرکیت آن را آرام آرام به خورد فرش داد و قسمت دیگر پود که عموماً با دست چپ بافنده آزاد می‌شود، باید طوری رها باشد که به راحتی بر روی پود زیر و پرز ریشه‌ها بخوابد و در پشت فرش بین رج‌های بافته شده فاصله نیفتد.

در پودکشی و کوبیدن آن‌ها دقت کافی نیاز است. بی دقتی در کوبیدن پودها سبب جمع شدن پود در دور تارها و ایجاد فاصله‏ای بین پود و ردیف گره‌ها خواهد شد که از پشت فرش کاملاً قابل تشخیص است و ملاکی در جهت نامرغوبی فرش به شمار می‌آید.

ناگفته نماند، انتخاب شیوه تخت باف و یا لول باف که اختلافشان در تعداد پود و نحوه دوانیدن آن‌هاست، در همین مقطع اتخاذ شده و با توجه به آن بافت قالی صورت می‌پذیرد.

چله شیرازی، شیرازه، کنارپیچ، لور

با اتمام اولین رج از بافت کناره، بافنده با استفاده از خامه‏ای به رنگ کناره، سه یا چهار تار انتهایی را به خامه‏ای به رنگ خامه مورد استفاده در طره گره زده و با دوران آن به دور تارها موجب پیدایش شیرازه یا کنارپیچ می‌شود.

کلاف خامه‏ای که برای دوران به دور سه یا چهار تار شیرازه استفاده می‌شود، همیشه به صورت مستقل در کنار دار باقی می‌ماند و بافنده پس از هر بار دوران آن به دور شیرازه، با به کار بردن سلیقه و رد کردن کلاف از بین نخ‌های دوران یافته و کشیدن آن شیرازه را محکم کرده، کلاف را برای استفاده دوباره در کنار دار باقی می‌گذارد، با استفاده از بالا و پایین شدن هاف یا نیزه و رد کردن ارقج کلفت و نازک و یا پود زیر و رو، بخش شیرازه شده به متن فرش متصل می‌شود.

با اتمام یک رج، بافنده گره‌ها را سرکش می‌کند. در این عمل که به آن سرکشی، جلوکشی یا پایین کشی می‌گویند، بافنده برای قرارگیری و استحکام گره‌ها، سرپرزها را گرفته به طرف خود می‌کشد تا گره‌ها در جای خود محکم شود. در بافت فرش‌های بسیار نفیس این کار بسیار با دقت انجام گرفته و حتی در موقع لزوم با استفاده از ذره بین و با توجه به پشت فرش پایین کشی و هم ردیفی گره‌ها کنترل می‌شود.

مقراض کاری

در فرش‌های ظریف پس از پودگذاری و قبل از شروع به بافتن رج جدید، باید رج بافته شده را قیچی کرد. یعنی خامه‏های اضافی آن را برید. برای انجام این عمل که به مقراض کاری یا به طور خلاصه مقراض موسوم است، نخست به کمک یک شانه چوبی یا یک ابزار فلزی شانه مانند، رشته‏های خامه را شانه می‌کنند تا همه پرزها در یک جهت قرار گرفته و عمل بریدن خامه‌ها یک نواخت و منظم انجام گیرد.

در فرش‌های ظریف پس از پودگذاری و قبل از شروع به بافتن رج جدید، باید رج بافته شده را قیچی کرد. یعنی خامه‏های اضافی آن را برید.

آن‏گاه قیچی را در دست راست گرفته، سطح آن را کاملاً بر روی قالی می‌چسباند و با انگشت دست چپ که در دو طرف سرتیغه‏ای قیچی قرار گرفته، در به هم آوردن لبه تیغه‌ها به دست راست کمک می‌دهند. پس از هر چند بار قیچی زدن، یعنی حدود بیست سی رج یک‌بار بدنه قیچی را بر روی قسمت بافته شده می‌کشند تا خورده نخ‌های اضافی بریزد و اگر پرز اضافی از دهانه قیچی گریخته و باقی مانده باشد قیچی شود. در پاره‏ای نقاط، بافندگان در گره زدن و مقراض، ریشه‌ها را بلند قطع می‌کنند و در نتیجه قالی‌های این گونه مناطق پر پشم، سنگین و پرگوشت است و طرح آن‌ها کاملاً پدیدار نیست.

عمل مقراض کاری اهمیت مخصوصی داشته و انجام آن به طور صحیح بر مرغوبیت فرش می‌افزاید و کار کمتری برای پرداخت ایجاب می‌کند.

اگر این عمل یکنواخت و هم سطح انجام نشود، در پاره‏ای موارد موجب ضایعات جبران ناپذیری خواهد شد. کوتاه کردن پرزها گرچه موجب پدیدار شدن طرح قالی می‌شود، ولی کوتاهی بیش از حد آن‌ها، نخ فرش را نمایان می‌کند، حالتی که به آن ذرتی شدن می‌گویند.

قیچی کاری برای فرش‌های 60 تا 70 رج، معمولاً هر 4 رج یا 5 رج و در فرش‌های 40 رج هر 15 تا 20 رج و در فرش‌های 30 رج پس از بافت هر 30 رج مقراض می‌شود.

پایین کشی و دوخت یا گرداندن قالی

بعد از بافته شدن قسمتی از قالی باید آن را پایین کشید تا بافندگان بتوانند به بافت بقیه قالی ادامه دهند. برای پایین کشیدن، باید به چله دوان یا نجار متخصص این کار مراجعه کرد. در دارهای «چرخان»، نوع تبریزی قالی به دور تیرهای افقی بالا و پایین (سردار و زیردار) می‌چرخد و بدین سان قسمت بافته شده در پشت دار قرار می‌گیرد. به علت آسانی گردش، قالی پس از بافت هر 30 الی 40 سانتیمتر پایین کشی می‌شود.

ممکن است این عمل تا پنج بار برای بافت یک قالیچه تکرار شود که البته صاحب‌نظران معتقدند این به ضرر قالی بوده و انضباط چله ها را بهم می‌زند و هر قدر هم وقت صرف شود، کار مثل اول قرار نمی‌گیرد. پس هر قدر تعداد حرکت قالی کمتر باشد، سلامت فرش تضمین بیشتری دارد.

در دارهای ثابت، این کار با باز کردن چله‏ها از سر دار و شل کردن گروه‌ها انجام می‌شود و قسمت بافته شده پس از آن که به پشت دار رانده شد، به زیر پیچ یعنی قسمت طناب پیچ شده زیر دار دوخت می‌شود. بدین ترتیب که با تسمه چرمی و با استفاده از میخ‌هایی ریز، 10 سانتیمتر مانده به آخرین رج بافته شده را به چوب زیردار میخکوب می‌کنند. در چله‏های فارسی باف ذرع و نیم، یک بار پایین کشی شده و دوخت می‌خورد.

بعد از بافته شدن قسمتی از قالی باید آن را پایین کشید تا بافندگان بتوانند به بافت بقیه قالی ادامه دهند. برای پایین کشیدن، باید به چله دوان یا نجار متخصص این کار مراجعه کرد.

در فرش‌های بزرگ‌تر از قبیل 2 در 3 متر و 3 در 4 متر بیشتر از دو بار این عمل انجام می‌شود و بافنده موظف است تا آنجا که دست لای کار برود، به بافت ادامه دهد، زیرا به علت نزدیک شدن چله‏ها به یکدیگر و به خصوص بعد از بافت، ده سانتیمتر بالاتر از نیمه فرش این کار بسیار مشکل خواهد بود.

پرداخت ماشینی

پس از اتمام قالی باید آن را با ماشین پرداخت کرد تا عمل مقدماتی پرداخت روی دار تکمیل شود و خواب متن قالی یکنواخت و صاف گردد. هر گاه خامه قالی به رنگ‌های جوهری رنگین باشد، برای تثبیت رنگ و براق کردن آن، فرش را به کارگاه های شستشو برده، دواشور می‌کنند.

دارکشی یا دستگاه بندی

قالی‌های معیوب و سرکج‏دار را بعد از اینکه از دستگاه پایین آوردند، نخست اصلاح کرده و پس از برطرف ساختن سرکجی، آن‌ها را به بازار عرضه می‌کنند. این عمل را دارکشی یا میخ کشی می‌نامند. طرز عمل به شرح زیر است:

پس از آنکه جهت بدست آوردن اندازه حقیقی قالی و پناخت مقدار کجی و سمت کشش، قالی را نخ‏بندی نمودند، کناره‏های صاف قالی را میخکوب نموده آن‌را نم می‌زنند، سپس تا اندازه‏ای که پاره نشود، آن‌را در جهت برطرف نمودن سرکجی می‌کشند و آن‏گاه آن‌را محکم می‌کنند و در آفتاب قرار می‌دهند تا خشک شود. سپس آن‌را هر دفعه نم می‌زنند تا پودها در جهت کشیده شده بایستد. چنانچه اندازه دلخواه تأمین شد، کار تمام است وگرنه آن‌را مجدد در جهت اولیه کش می‌دهند.

این کار ممکن است چندین بار و در طی چند روز انجام شود تا قالی در مکان اصلی و به اندازه دلخواه قرار گیرد. برای خشک کردن قالی، گاه از کوره‏های هوای گرم نیز استفاده می‌شود. ولی تجربه نشان داده است که نوع آفتابی آن بهتر و دوام آن بعد از رها کردن فرش در حالت عادی بیشتر است. به همین منظور در شهرهایی نظیر کاشان که آفتاب کافی دارند، این کار صحیح‌تر انجام می‌پذیرد.

زنجیره

پس از اتمام بافت قالی، تارهای انتهایی که قدری فراتر از بخش گلیم باف بریده شده‌اند، در دسته‏های چندتایی به طرق مختلف به یکدیگر بسته می‌شوند. این عمل نه تنها باعث استحکام و جلوگیری از فروپاشی بخش گلیم باف قالی است بلکه به زیبایی سر و ته دستبافت نیز می‌افزاید.