ارحام چه کسانی هستند؟ چون خویشاوندان همه در اینكه از یك رحم خارج شده‏اند مشتركند پس كلمه «رحم» به معناى نزدیك و ارحام به معناى نزدیكان انسان است. «صله رحم» یعنی نیکی و احسان کردن و پاداش دادن به بستگان. صله ارحام روزی که آفرینش انسان با اراده یگانه هستی بخش به وقوع پیوست، زندگی اجتماعی نیز لازمه حیات و هستی بشر قرار گرفت، چرا که انسان برای ادامه حیات خود، بی‌نیاز از دیگران نبوذه و نمی‌تواند به تنهایی زندگی کند. برای هر چه بهتر شدن این زندگی و آرامش و امنیت آن، مقررات و آداب و رسومی لازم است که بدون پایبندی به آن‌ها، بشر، زندگی راحت و آرامی نخواهد داشت. اسلام در تعالیم اخلاقی خود در این زمینه، علاوه بر نیکی و احترام به همه همنوعان خود، عواطف خویشاوندی را ارج نهاده و بشر را به نیکی کردن به منسوبین و بستگان نزدیک تشویق کرده است تا زندگی اجتماعی شیرین‌تر گردد. یکی دیگر از برنامه‌های شایسته در ایام نوروز، که باید به نحوی در بقیه ایام سال نیز ادامه یابد، صله ارحام است. ارحام چه کسانی هستند؟ واژه ارحام از نظر لغوی به معنی اقربا و بستگان و نزدیکان است که مفرد آن «رحم» می‌باشد. هم‌چنین رحم به زهدان زن، جای به در شکم مادر، اطلاق شده است. این معناى اصلى كلمه رحم است ولى بعدها به عنوان استعاره و به علاقه ظرف و مظروف در معناى قرابت و خویشاوندى استعمال شد، چون خویشاوندان همه در اینكه از یك رحم خارج شده‏اند مشتركند پس كلمه «رحم» به معناى نزدیك و ارحام به معناى نزدیكان انسان است. «صله رحم» یعنی نیکی و احسان کردن و پاداش دادن به بستگان. احترام و نیکی کردن به نزدیکان، ارتباط عاطفی با خویشان نزدیک، کار کسانی است که به مرتبه بالایی از ایمان دست یافته‌اند و مۆمنان واقعی از بهترین دارایی خود به ارحام فقیر خود احسان می‌کنند و قطع رحم و بریدن ارتباط با خویشان نزدیک یک نوع پیمان شکنی با خدا و در حد گسترش فساد در روی زمین شمرده شده و مورد لعن و نفرین خدا قرار گرفته است انواع خویشاوندی خوشاوندی بر دو گونه است: نسبی و سببی. خویشاوندی نسبی پیوندی است که از طریق وحدت خون و رحم پیدا می‌شود مانند پدر، مادر، برادر، خواهر، عمه، عمو، دایی، خاله، پدربزرگ و مادربزرگ و فرزندان آن‌ها. خویشاوندی سببی از طریق ازدواج به وجود می‌آید؛ مانند خویشاوندی میان زن و شوهر و خویشان دو طرف. انسان باید پیوند عاطفی خود را با خویشان نسبی (ارحام) استمرار بخشد و هیچگاه ارتباط و علاقه خود را با آن‌ها قطع نکند و در برابر هر نیاز آن‌ها تا حد توان، پاسخ مثبت و متناسب بدهد. آنچه مسلم است صله رحم از جمله واجبات الهی و قطع ارتباط با خویشاوندان نسبی از گناهان کبیره است. خویشاوندی در قرآن در قرآن مجید آیات متعددی درباره نیکی کردن به همنوعان جامعه بالاخص بستگان و نزدیکان و ارتباط با آنان و همچنین قطع رابطه با آن‌ها اختصاص یافته است که از آن‌ها استفاده می‌شود: احترام و نیکی کردن به نزدیکان، ارتباط عاطفی با خویشان نزدیک، کار کسانی است که به مرتبه بالایی از ایمان دست یافته‌اند و مۆمنان واقعی از بهترین دارایی خود به ارحام فقیر خود احسان می‌کنند و قطع رحم و بریدن ارتباط با خویشان نزدیک یک نوع پیمان شکنی با خدا و در حد گسترش فساد در روی زمین شمرده شده و مورد لعن و نفرین خدا قرار گرفته است. خداوند در دومین سوره از قرآن کریم می‌فرمایند: «الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُون‏»؛ « همانانى كه پیمان خدا را پس از بستن آن مى‏شكنند و آنچه را خداوند به پیوستنش امر فرموده مى‏گسلند و در زمین به فساد مى‏پردازند آنانند كه زیانكارانند ». اگر افراد یک جامعه تا این حد دچار انحطاط اخلاقی باشند، که حتی احترام و نیکی کردن به نزدیکان خود را نیز به فراموشی بسپارند و ارتباط عاطفی خود را قطع کنند، دیگر امیدی به بقا و دوام آن جامعه نخواهد بود. اما اگر به دستورات حیات‌بخش و آرامش‌بخش اسلام و قرآن در این زمینه عمل شود، یک جامعه سالم و زیبا و دلنشین خواهد بود و در واقع مۆمنینی واقعی و خوشبخت‌ترین افراد جامعه کسانی هستند که به دستورات خداوندی در این زمینه به خوبی عمل نمایند. در آیه اول سوره نساء آمده است: «یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذی خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً كَثیراً وَ نِساءً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذی تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَیْكُمْ رَقیبا»؛ «اى مردم، از پروردگارتان كه شما را از نفس واحدى آفرید و جفتش را [نیز] از او آفرید، و از آن دو، مردان و زنان بسیارى پراكنده كرد، پروا دارید و از خدایى كه به [نامِ‏] او از همدیگر درخواست مى‏كنید پروا نمایید و زنهار از خویشاوندان مَبُرید، كه خدا همواره بر شما نگهبان است». در اهمیّت صله‏ رحم همین بس كه خداوند آن را در كنار ذكر خود قرار داده است. «وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ» ارحام تنها منحصر به خانواده و بستگان نسبى نیست، بلكه جامعه بزرگ اسلامى را كه در آن همه افراد امت با هم برادرند، «إِنَّمَا الْمُۆْمِنُونَ إِخْوَةٌ» و پدرشان پیامبر اسلام (صلى اللَّه علیه و آله و حضرت على (علیه السلام) است نیز در برمى‏گیرد. در سوره رعد آیه 21 آمده است: «وَ الَّذینَ یَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ»؛ «و آنان كه آنچه را خدا به پیوستنش فرمان داده مى‏پیوندند و از پروردگارشان مى‏ترسند و از سختى حساب بیم دارند». انسان باید پیوند عاطفی خود را با خویشان نسبی (ارحام) استمرار بخشد و هیچگاه ارتباط و علاقه خود را با آن‌ها قطع نکند و در برابر هر نیاز آن‌ها تا حد توان، پاسخ مثبت و متناسب بدهد. آنچه مسلم است صله رحم از جمله واجبات الهی و قطع ارتباط با خویشاوندان نسبی از گناهان کبیره است انسان یك موجود منزوى و جدا و بریده از عالم هستى نیست بلكه سر تا پاى وجود او را پیوندها و علاقه‏ها و ارتباطها تشكیل مى‏دهد. از یك سو با آفریننده این دستگاه پیوند دارد كه اگر ارتباطش را از او قطع كند نابود مى‏شود همانگونه كه نور یك چراغ با قطع شدن خط ارتباطى آن با مبدأ مولد برق. بنابراین همان طورى كه از نظر تكوینى پیوند با این مبدء بزرگ دارد از نظر اطاعت فرمان و تشریع نیز باید پیوند خود را بر قرار كند. از سویى دیگر پیوندى با پیامبر و امام به عنوان رهبر و پیشوا دارد، كه قطع آن او را در بیراهه‏ها سرگردان مى‏كند. از سوى سوم پیوندى با تمام جامعه انسانیت و به خصوص با آنها كه حق بیشترى بر او دارند همانند پدر و مادر و خویشاوندان و دوستان و استاد و مربى. و از سوى چهارم پیوندى با نفس خویش دارد، از نظر اینكه مامور به حفظ مصالح خویشتن و ترقى و تكامل آن شده است. بر قرار ساختن هر یك از این پیوندها در واقع مصداق «یَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ» است و قطع هر یك از این پیوندها، قطع «ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ» است، چرا كه خدا دستور وصل همه این پیوندها را داده است. بر ما مسلمین است که عید بزرگ باستانیمان را بهانه‌ای برای گردن نهادن به دستور الهی نموده و آن را شروعی نیکو برای کل سال قرار دهیم. زینب مجلسی راد بخش قرآن تبیان منابع: مقاله معاشرت با خویشان و نیکی به آنان، فرج الله فرج اللهی، ص 45، 48 و 49. مقاله فرصتهای طلایی عید، محمد مهدی فجری، ص 38. ترجمه المیزان، ج ‏4، ص 219. تفسیر نور، ج‏6، ص: 216.