چه زمانی علم و دانش نتیجه بخش است؟ علوم بشر محدود است، و آمیخته با هزاران نقطه ابهام و خطاهاى فراوان، و از این گذشته نسبت به آنچه را هم مى‏داند گاهى نمى‏تواند دقیقا امیدوار باشد چرا كه خطاهاى خود و دیگران را دیده است. اینجا است كه باید پیامبران، با علوم راستین و خالى از هر گونه خطا كه از مبداء وحى گرفته‏اند به میان مردم بیایند، خطاهایشان را بر طرف سازند، آنجا را كه نمى‏دانند به آنها بیاموزند و آن را كه مى‏دانند به آنها اطمینان خاطر دهند. علم و دانش، همراه با تزكیه و تقوى، نتیجه می دهد!! رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِكَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ یُزَكِّیهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ (129 ـ بقره) پروردگارا! در میان آنان پیامبرى از خودشان مبعوث كن تا آیات تو را بر آنها بخواند و آنان را كتاب و حكمت بیاموزد و (از مفاسد فكرى، اخلاقى و عملى) پاكیزه‏شان نماید، همانا كه تو خود توانا و حكیمى . این آیه، دعایى دیگر از حضرت ابراهیم علیه السلام را بازگو مى‏كند كه بیانگر عظمت فوق العاده روح، و ترسیم كننده‏ى سوز و اخلاص درونى اوست. با آنكه خود در حال حیات و از پیامبران برجسته الهى است، براى نسل‏هاى آینده دعا مى‏كند كه‏: پروردگارا! در میان مردم و ذریّه من، پیامبرى از خودشان مبعوث كن. از رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله نقل شده است كه فرمودند: «أنا دعوة ابى ابراهیم» من نتیجه اجابت دعاى پدرم ابراهیم هستم كه فرمود: «رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ» (تفسیر صافى و المیزان) با آنكه در دعاى ابراهیم علیه السلام تعلیم بر تزكیه مقدّم شده است، امّا خداوند در اجابت این دعا، تزكیه را مقدّم داشته تا به ابراهیم هشدار دهد كه تزكیه، با ارزش‏تر است و تعلیم در مرتبه بعدى است. «یُزَكِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ» (جمعه، 2) نکات آیه 1ـ هدف بعثت پیامبران در آیه فوق پس از آنكه ابراهیم و اسماعیل تقاضاى ظهور پیامبر اسلام را مى‏كنند سه هدف براى بعثت او بیان مى‏دارند: نخست تلاوت آیات خدا بر مردم، این جمله اشاره به بیدار ساختن اندیشه‏ها در پرتو آیات گیرا و جذاب و كوبنده‏اى است كه از مجراى وحى بر قلب پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل مى‏شود و او به وسیله آن، ارواح خفته را بیدار مى‏كند. " یتلوا" از ماده " تلاوت" در لغت به معنى پى در پى آوردن چیزى است و هنگامى كه عباراتى را پشت سر هم و روى نظام صحیحى بخوانند، عرب از آن تعبیر به تلاوت مى‏كند، بنابراین تلاوت منظم و پى در پى مقدمه‏اى است براى بیدارى و ایجاد آمادگى، براى تعلیم و تربیت. آنجا كه تعلیم بر تربیت مقدم شده اشاره به وضع طبیعى آن است، و در موارد بیشترى كه تربیت مقدم ذكر شده گویا اشاره به مساله هدف بودن آن است، چرا كه هدف اصلى تربیت است و بقیه همه مقدمه آن است سپس تعلیم كتاب و حكمت را هدف دوم مى‏شمرد، چرا كه تا آگاهى حاصل نشود، تربیت كه مرحله سوم است صورت نمى‏گیرد. تفاوت "كتاب" و "حكمت" ممكن است در این جهت باشد كه كتاب اشاره به كتب آسمانى است، و اما حكمت، علوم و دانشها و اسرار و علل و نتائج احكام است كه از طرف پیامبر، تعلیم مى‏شود. بعد آخرین هدف را كه مساله" تزكیه" است بیان مى‏دارد. "تزكیه" در لغت هم به معنى نمو دادن، و هم به معنى پاكسازى آمده است و به این ترتیب تكامل وجود انسان در جنبه‏هاى "علمى" و "عملى" به عنوان هدف نهایى بعثت پیامبر، معرفى شده است. این نكته مخصوصا قابل توجه است كه علوم بشر محدود است، و آمیخته با هزاران نقطه ابهام و خطاهاى فراوان، و از این گذشته نسبت به آنچه را هم مى‏داند گاهى نمى‏تواند دقیقا امیدوار باشد چرا كه خطاهاى خود و دیگران را دیده است. اینجا است كه باید پیامبران، با علوم راستین و خالى از هر گونه خطا كه از مبدء وحى گرفته‏اند به میان مردم بیایند، خطاهایشان را بر طرف سازند، آنجا را كه نمى‏دانند به آنها بیاموزند و آن را كه مى‏دانند به آنها اطمینان خاطر دهند. موضوع دیگرى كه در این رابطه لازم به یادآورى است این است كه نیمى از شخصیت ما را "عقل و خرد" تشكیل مى‏دهد و نیمى را "غرائز و امیال"، به همین دلیل ما به همان اندازه كه نیاز به "تعلیم" داریم، نیاز به "تربیت" هم داریم، هم خرد ما باید تكامل یابد و هم غرائز درونى ما به سوى هدف صحیحى رهبرى شوند. لذا پیامبران هم معلمند، هم مربى، هم آموزش دهنده‏اند و هم پرورش دهنده. 2ـ " تعلیم" مقدم است یا "تربیت"؟ در چهار مورد از قرآن مجید كه مساله تعلیم و تربیت به عنوان هدف انبیاء با هم ذكر شده است در سه مورد "تربیت" بر " تعلیم" مقدم شمرده شده (سوره بقره آیه 151- آل عمران 164- جمعه 2) و تنها در یك مورد "تعلیم" بر "تربیت" مقدم شده است (آیه مورد بحث) با اینكه مى‏دانیم معمولا تا تعلیمى نباشد تربیتى صورت نمى‏گیرد. بنابراین آنجا كه تعلیم بر تربیت مقدم شده اشاره به وضع طبیعى آن است، و در موارد بیشترى كه تربیت مقدم ذكر شده گویا اشاره به مساله هدف بودن آن است، چرا كه هدف اصلى تربیت است و بقیه همه مقدمه آن است. نیمى از شخصیت ما را" عقل و خرد" تشكیل مى‏دهد و نیمى را" غرائز و امیال"، به همین دلیل ما به همان اندازه كه نیاز به" تعلیم" داریم، نیاز به" تربیت" هم داریم، هم خرد ما باید تكامل یابد و هم غرائز درونى ما به سوى هدف صحیحى رهبرى شوند 3ـ پیامبرى از میان خود آنها این تعبیر كه با كلمه "منهم" در آیات فوق آمده اشاره به این است كه رهبران و مربیان انسان باید از نوع خود او باشند، با همان صفات و غرائز بشرى، تا بتوانند از نظر جنبه‏هاى عملى، سرمشقهاى شایسته‏اى باشند، بدیهى است اگر از غیر جنس بشر باشند نه آنها مى‏توانند دردها نیازها، مشكلات، و گرفتاریهاى مختلف انسانها را درك كنند و نه انسانها مى‏توانند از آنها سرمشق بگیرند. پیام‏های آیه: 1ـ نیاز به رهبر آسمانى، از اساسى‏ترین نیازهاى جامعه بشرى است. اگر قرن‏ها قبل براى آن دعا مى‏شود، نشان دهنده‏ى اهمیّت و ارزش و نقش آن است. «یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ»، «وَابْعَثْ فِیهِمْ» آرى، بالا بردن دیوارهاى كعبه بدون حضور رهبر معصوم و الهى، بتخانه‏اى بیش از آب درنمى‏آید. 2ـ هدف از بعثت پیامبران، تعلیم و تزكیه مردم بر اساس كتاب آسمانى است. «یَتْلُوا» ، «یُعَلِّمُهُمُ» ،«یُزَكِّیهِمْ» 3ـ علم و دانش زمانى نتیجه مى‏دهد كه همراه با بینش و حكمت، و همراه با تزكیه و تقوى باشد. «یُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحكْمَةَ وَ یُزَكِّیهِمْ» آمنه اسفندیاری بخش قرآن تبیان منابع: تفسیر نور ج 1 تفسیر نمونه ج1