آشنائی با شیخ بهایی
شیخ بهایی، ستاره تابناک آسمان علوم، ریاضی، نجوم، ادبیات، فقه و مهندسی بود و نبوغ خارقالعاده این مرد به جایی رسید که مسائل و مطالب و کارهای او از زمان و عصر خودش بیش از حد متعارف جلو بود.
بهاءالدین عاملی که نامش محمد بن عزالدین حسین بن عبدالصمد جیعی عاملی حارئی همدانی معروف به شیخ بهایی است، در غروب روز پنجشنبه هفدهم ذیالحجه سال 953 هجری قمری ( 925 ش و 1546 میلادی) در شهر بعلبک لبنان متولد شد و بعدها ستاره تابناک آسمان علوم، ریاضی، نجوم، ادبیات، فقه و مهندسی گردید. نبوغ خارقالعاده این مرد به جایی رسید که مسائل و مطالب و کارهای او از زمان و عصر خودش بیش از حد متعارف جلو بود.
اجداد شیخ بهایی، از اهالی جیاع و در ناحیهای بین شام و سوریه میزیستند که اصل و نسب آنها همدانی بوده و از شیعیان متعصب به مولای متقیان بودند و به آل علی(ع) دلبستگی باطنی داشتند.
مهاجرت به ایران
چون در آن زمان حاکم عثمانی شهر بعلبک با شیعیان خوشرفتاری نمیکرد و به عناوین مختلف به آنها سختگیری مینمود، به ناچار شیعیان منطقه جبل عامل، تصمیم به مهاجرت گرفتند و به نقاط مختلف اطراف مسافرت کردند.
عزالدین، پدر شیخ بهایی ناچار شد به اتفاق پسر سیزده سالهاش به ایران بیاید و در شهر قزوین که در آن زمان پایتخت شاه طهماسب صفوی بود سکنی گزیند و چون در آن زمان شاه طهماسب صفوی، شیعیان را میپذیرفت، مقدم او را گرامی داشت و او را تحت حمایت خود قرار داد. پدر شیخ بهایی که از نویسندگان و محققان و اهل مطالعه بود کتاب «عقدالطهماسبی» را در همان زمان نوشت. مدتی این خانواده در قزوین بودند و هنگامی که شاه عباس، پایتختش را به اصفهان منتقل کرد، شیخ بهایی به همراه پدرش به اصفهان رفتند.
شیخ بهایی با سعی و مجاهدت بسیار، تعلیم میگرفت. عربی و تفسیر و حدیث را در نزد پدر فرا گرفت و حکمت و کلام و قسمتی از علوم منقول را از ملا عبدالله یزدی صاحب کتاب «حاشیه در منطق» و ریاضی را از مولانا فضل بن محمد قائینی در مشهد مقدس آموخت. وی در جوانی به سیر و سیاحت پرداخت و با مردم شهرهای افغانستان، دمشق، فلسطین و مصر درآمیخت و توشه پربار دانش و معرفت را از خرمن هر قوم و ملیت و قبیلهای برداشت.
هوش و ذکاوت و اطلاعات عمیق او مورد توجه دانشمندان و علمای وقت قرار گرفت و در نتیجه، روز به روز به شهرتش افزوده شد، به طوری که فقیهی به نام شیخ منشار که شیخ الاسلام وقت بود، او را به جانشینی خود انتخاب و دخترش را به عقد شیخ بهایی درآورد و پس از در گذشت شیخ منشار، شیخ بهایی به جانشینی او منصوب گردید. شیخ بهایی، حکیم عارف، فقیه، ادیب، ریاضیدان و مهندسی برجسته بود و چون از قدرت سخنوری بهره کافی داشت، در محافل و مجالس ادبی و سیاسی و علمی، طرفداران زیادی را کسب کرد تا آنجا که با توجه به معلومات و محبوبیتش به مقام وزارت منصوب شد.
چند مورد از شاهکارهای شیخ بهایی:
تقسیم آب زاینده رود
نخستین کار جالب او تقسیم صحیح و طریقه مهندسی آب زاینده رود به محلهها و باغات شهر اصفهان بود، او با محاسبه دقیق و به دست آوردن آمار بارندگی مناطق مختلف اصفهان، حومه و کوهستانهای اطراف و همچنین سرچشمه زاینده رود، طرح دقیق نهرها و شیب و مقطع آنها و سهم استفاده آب هر باغ و محله و منزل، به مشکل و اختلاف چندین ساله این منطقه پایان داد.
این منطقه تا قبل از تقسیم آب، همیشه در حال نزاع و جنگ و خونریزی قبیلهای برای تقسیم آب بود و با این کار شیخ بهایی، این گرفتاری برای همیشه خاتمه پیدا کرد. بر اساس این رساله یا آئین نامه که امروزه به آن دفترچه مشخصات فنی میگویند، تقسیمبندی و استفاده صحیح از آب زاینده رود قانونمند شد و هنوز بر مبنای همان رونوشت، تقسیم مقدار آب با توجه به حرکت و سرعت و کشش و شیب و حجم مناطق زراعی و باغها و یا برای استفاده عامه مردم مشخص و معلوم شده است. جالبترین محاسبه شیخ بهایی در این است که فصل سیلابی زاینده رود را طی 197 روز اوایل آذر ماه و سپس مدت 168 روز برای جریان عادی و منظم بررسی و محاسبه کرده است. جالبتر آنکه، این مدت زمان تغییرات و نوسانات تا به امروزه با آمار متوسط عوامل جوی اصفهان منطبق بوده و اصالت خود را حفظ کرده است.
شیخ بهایی طرز تقسیم بندی جریان آب زاینده رود را با توجه به محاسبات خیلی دقیق به 33 سهم تقسیم نموده که هر سهم معادل 5 شبانه روز قسمتی از آب رودخانه است که باید آب موجود در رودخانه، به هر محله سرازیر شود، که امروزه با نصب دستگاههای مختلف آب سنجها در نقاط زاینده رود، به همان نتیجه رسیدهاند که او در 420 سال قبل رسیده بود!
ساخت مسجد چهار باغ به روی لجنزار
کار مهم دیگر شیخ بهایی بنای مسجد مشهور چهار باغ است که چون در مسیر یکی از کانالهای آب زاینده رود قرار داشت و امکان پیریزی ساختمان عظیم و سنگی آن، مواجه با اشکال میگردید و ساختمان مذکور هم نمیتوانست روی سطح مرداب و لجنهای موجود در اطراف آن قرار گیرد و امکان هر گونه خطر برای ساختمان و به ویژه برای دیوارهای جانبی گنبد و منارهها وجود داشت (این کانال هنوز از وسط مدرسه چهارباغ اصفهان عبور میکند) دست به یک ابتکار زد.
شیخ بهایی برای اجرای صحیح این کار پیشنهاد کرد که نخست، مقدار زیادی زغال چوب به ضخامت 2 متر در سرتاسر پی ساختمان پراکنده گردد و پس از کوبیدن زغال در کف پیها، روی آنرا با ساروج و شفته پر کرده و پیهای ساختمان را روی ساروج و شفته مذکور بنا نمایند. این روش که عبارت است از استفاده از زغال چوب برای پی ساختمانهای روی مرداب و لجنزار، بعدها مورد توجه اروپاییان قرار گرفت و پی و شالوده ساختمانهای عظیم خود را بدین طریق ساختند و هنوز هم در بعضی از نقاط به همین روش عمل میکنند.
ضمناً چون باید ملات گل ساختمان مسجد با هم در آمیخته و با پا و سایر وسایل به خوبی مخلوط شود و از آنجا که هر چه ملات بیشتر پا بخورد، چسبندگی گل بهتر شده و خوب به عمل میآید، از این لحاظ به دستور شیخ بهایی، ابتکاری برای هر چه بیشتر پا زدن گلها بکار برده شد که ملات بنای مسجد هر روز زیر پای مردم و کودکان اهل اصفهان بلا وقفه پا بخورد و بهم مخلوط و آمیخته گردد.
ابتکار شیخ بهایی این بود که دستور داد که هر روز صبح، چند سکه طلا را در خاک ملاتها بریزند و سپس گل ساخته و به مردم اطلاع دهند که بیایند و سکهها را برای خود بیابند. مردم گروه گروه گل ملاتها را از صبح لگدمال کرده و تا غروب آن روز تعدادی سکه برای خود میجستند و بدین طریق، گل ملاتها کاملاً بهم آمیخته و به قول معمارها عمل میآمد، یعنی همین کاری که امروزه هم برای گل خاک رس کاشی سازی به وسیله ماشینهای مکانیکی مخلوط کن انجام میگیرد. (امروز این بنا به مدرسه چهارباغ مشهور است)
گرمابه شیخ بهایی
یکی دیگر از کارهای شیخ بهایی، ساختن گرمابهای است که به احتمال نزدیک به یقین، از روی ایده شمع خودکار احمد بن موسی بن شاکر خراسانی ساخته شده است. طرز کار این شمع خودکار و تهیه آبگرم حوضچه سربینه حمام مذکور، با مراجعه به شکل و دست خط و ترسیم احمد بن موسی بن شاکر خراسانی به خوبی مشهود است، نسخه اصلی کتاب او که فقط در موزهها و کتابخانههای واتیکان، برلین، لندن و ترکیه موجود است.
محاسبات کامپیوتری
یکی دیگر از کارهای برجسته این استاد بزرگ در عملیات حساب و ریاضی، نکته جالبی است که در کتاب «خلاصه الحساب» او آمده است. بحث درباره اعداد مزدوج (اعداد زوج) و یا باینری است.
