نظام مند کردن سیستم آموزشی

در قسمت های گذشته سیستم آموزشی حوزه مورد نقد قرار گرفت و بعضی از نواقص آن بیان شد.

در ادامه به ارائه برخی پیشنهادات برای بهبود نظام آموزشی حوزه اشاره می کنیم؛

البته لازم به ذکر است بیان این موارد به معنای فقدان صد در صد آن ها در حوزه نیست بلکه در جهت تکمیل این سیستم می باشد.

1- نظم دهی به سیستم آموزش

مشخصه اصلی یک سیستم آموزشی نظم و نظام مند بودن است. نظام آموزشی حوزه از سنت ها تبعیت می کند و روش و اصول سنتی را مبنای اصلی خود قرار می دهد.

اصول سنتی آموزشی در حوزه بسیار خوب و سودمند هستند اما نیاز به برخی تغییرات و بروز رسانی ها دارد. نگاه متعصبانه به سنت های درسی قدیمی گاهی به ضرر آموزش تمام می شود.

یک نظام درسی مطلوب باید با اتکا به روش های سنتی امتحان شده و جواب گرفته شده، تغییرات زمان و جامعه را نیز رصد کرده و متناسب با آن ها برنامه ریزی کند.

اما گاهی اصرار شدید و کورکورانه بر سیستم های سنتی و کتاب های قدیم، سیستم آموزشی را یک سیستم آموزشی فرسوده و کهنه می سازد.

نکته دیگری که باید توجه کرد هم خوانی هزینه ها و خروجی های مفید از یک سیستم آموزشی ست. متاسفانه هزینه هایی که حوزه و نظام آموزشی برای یک طلبه می کند با تعدادی که با هدف تحصیل تطبیق داشته باشند، همخوانی ندارد.

کتاب های درسی باید کمی تغییر کنند و اضافات آن ها که این روز ها کاربرد ندارند، حذف شوند. طولانی بودن دوران تحصیل از مقدمات تا سطح، موجب اتلاف وقت می شود و طلبه را علاوه بر اینکه خسته میکند، انگیزه او را نیز می گیرد.

رهبر معظم انقلاب که همیشه برای حوزه دلسوز بوده و پیشنهادات کاربردی خوبی ارائه داده اند، نظام مند کردن سیستم آموزشی حوزه را لازم و ضروری می دانند؛

"از جمله چیزهایی كه حوزه احتیاج دارد، یك نظام تعلیم و تعلم است تا در آن ، وقتها هد‌ر نرود. امروز ، دیگر روزی نیست كه ما اجازه بدهیم، یك روز یا یك ساعت از عمر جوانی متدین  و آماده برای تلاش و مجاهدت در راه دین ـ یعنی یك طلبه ـ هدر رود. طلبه، این است .

 اگر متدین نبود، طلبه نمی‌‌شد. اگر برای مجاهدت در راه دین ، آمادگی نداشت، طلبه نمی‌‌شد. حتی شاید بشود گفت كه اگر این راه را عاشقانه دوست نمی‌‌داشت، طلبه نمی‌‌شد.

بنابراین، جوانی با این خصوصیات، در روزی كه اسلام توفیق پیدا كرده است، یك نظام مبتـنی بر اندیشه و تفكر و جهان بینی ، در معرض دید بشریت قرار بدهد، نباید وقتش هدر رود .

حوزه ، باید وقت او را به بهترین شكلی پُر كند و از وقتش ، بهترین استفاده را ببرد و از او ، انسانی بسازد كه می‌‌تواند امروز برای نظام اسلامی آبرو باشد و هدف توسعه و رواج و شناخته شدن اسلام را تأمین بكند. این كار، یك نظام درسی لازم دارد و بدون آن ، نمی‌‌شود.

این كه ما یك مجموعه ی عظیم بیست هزار نفری را رها كنیم و ندانیم كه اینها چگونه درس می‌‌خوانند، چه درسی می‌‌خوانند، با چه هدفی درس می‌‌خوانند، در چه حدی قرار می‌‌گیرند، سزاوار نیست.

البته  امروز، كارهایی انجام گرفته است. امتحانهای نوبه یی هست، امتحانهای خوب هست، مدارس تخصصی هست ، كلاس های رشته های تخصصی اخیراً به وجود آمده و مقررات و ضوابطی گذاشته شده است؛ لیكن بایستی اینها به حد یك نظام درسی كامل ، یا یك نظام كاری كامل … برسد."[1]

همانطور که رهبر انقلاب می فرمایند با توجه به امکانات حوزه و بستر مناسبی که بعد از انقلاب برای روحانیت فراهم شده است، حوزه باید فرصت را عنیمت دانسته و از ابزار خود استفاده بهتری نماید.

فردی که با انگیزه فراوان و استعداد کافی وارد حوزه می شود یک نیروی بالقوه است که می تواند با سرمایه گذاری به موقع و مناسب، از او یک نیروی بالفعل ساخت.

نظام مندی سیستم آموزشی حوزه تنها راهی ست که می تواند از وجود چنین استعداد هایی در این بستر مناسب استفاده کرده و حوزه را پویا تر نماید.

2- تخصصی شدن رشته های درسی

نظام آموزشی حوزه یک نظام سنتی ست که فقه و اصول در آن حرف اول را می زند.

در اهمیت فقه و اصول و اجتهاد هیچ گونه شک و شبهه ای نیست اما در نیاز به دروس دیگر نیز ابهامی وجود ندارد.

با توجه به نیاز های مردم و جامعه و رسالت حوزه و روحانیت، حوزه باید رشته های دیگر مانند فلسفه، تفسیر، کلام، ... را به صورت تخصصی در برنامه درسی خود قرار دهد تا هم طلبه ای که استعداد دار در این زمینه ها فعال شود و هم به تمام نیاز های مردم پاسخ وجود داشته باشد.

هم اکنون در این زمینه فعالیت های بسیاری صورت گرفته است اما باید تخصصی تر و کامل تر به این پیشنهاد پرداخته شود.

رهبر فرزانه انقلاب نیز به تفاوت و اختلاف استعداد ها در حوزه اشاره دارند و می فرمایند حوزه و سیستم آموزشی آن باید برای هر کدام از این استعداد ها و نیاز ها برنامه تخصصی داشته باشد؛

"مجموعاً كل تشكیلات و نظام درسی حوزه ، باید بر اساس برنامه ریزی و پیش بینی محاسبه شده ای باشد. طلبه‌ها ، باید تقسیم بشوند.

 عالم دین، فقط آن كسی نیست كه فقیه می‌‌شود و قدرت استنباط و اجتهاد پیدا می‌‌كند. برخی این قدرت را اصلاً پیدا نمی‌‌كنند و بعضی‌ها شوقش را ندارند؛ اما همان آدم می‌‌تواند، یك مبلغ بسیار خوب و زبردست و عالمی باشد.

بعضی‌ها هستند كه فقط برای كار تحقیقات فقهی آمادگی ندارند؛ اما برای علوم قرآنی ، برای غور در حدیث و برای كتاب نویسی، آمادگی دارند. بعضی هستند كه اصلاً ذوقاً و استعداداً برای تبلیغات خارج از كشور آمادگی دارند.

 یعنی برای آگاه كردن مردم یا كمك به مسلمانان، یا ترویج اسلام، به كشورهای دوردست در اعماق آفریقا و آسیا بروند و در آنجاها بمانند و سختیها را تحمّل كنند و خطرها را بپذیرند؛ كه كار بسیار سختی هم هست ...

پس استعدادها در حوزه‌های علمیه، متفاوتند. همه كه فقیه نمی‌‌شوند، همه كه مجتهد نمی‌‌شوند، همه كه حوصله تحقیق و تطبیق در مسایل فقهی را ندارند. طلبه‌ها ، تقسیم بندی بشوند.

 یك عده در این رشته ، یك عده در آن رشته، در كلاسهای مختلف، در مدارس گوناگون و با برنامه‌های درسی مختلف، كار خود را شروع كنند. اینها نظم حوزه است. ما به این نظم ، احتیاج داریم."[2]

پی نوشت ها :

[1] سخنرانی در دیدار با طلاب و فضلای حوزه علمیه قم، 4/11/69.

[2] سخنرانی در دیدار با طلاب مدرسه در راه حق، 7/6/63.

تهیه و فرآوری: احمد اولیایی، گروه حوزه علمیه تبیان