خاستگاه فکری  مکتب تفکیک

یکی از مکاتب فکری معاصر، که به حق تأثیر بسزایی بر اندیشة شیعیِ ایرانِ معاصر گذاشته است، مکتب مرحوم میرزا محمد مهدی غروی اصفهانی (1303ـ1365,ق) می‌باشد.

مکتب تفکیک، مکتبی در علوم مذهبی شیعی است، که پیروانش بر تفکیک آموزه‌های فلسفی از روش‌های دین‌شناسی تأکید دارند.

این مکتب منتج از آموزه‌های میرزا مهدی اصفهانی در مشهد شکل گرفت. عنوان مکتب تفکیک، نخستین بار توسط محمدرضا حکیمی، طی مقاله‌ای در مجله کیهان فرهنگی در اسفند 1371 (1) معرفی شد و شهرت یافت.

در باب مکتب تفکیک صحبت ها و انتقادات متفاوتی مطرح گردیده است، اما مهم این است که دریابیم این مکتب بر کدام بنیاد فکری و معرفتی تکیه کرده است.

از این رو نگاهی گذرا به مبانی معرفتی مکتب تفکیک، روشن کننده بسیاری از حقیقت ها خواهد بود. واقعیت این است که بر آوردن مبانی معرفتی تفکیکیان کاری دشوار نیست؛ زیرا علیرغم اختلاف آنان در چگونگی حجیت عقل، به ناچار همه از روش شناسی ویژه ای برای بیان عقاید خود بهره می برند.

 نیای فکری تفکیکیان مرحوم میرزا مهدی اصفهانی است که کتاب او تحت عنوان ابواب الهدی سند مهمّی برای تحلیل اندیشه آنان به شمار می آید.(2)

میرزا جداَ اعتقاد داشت که فلاسفه‌ی اسلام، حقایق قرآنی و حدیثی ناب را به کنار نهاده و اسلام را با اندیشه‌های خود هدم نموده و خدمتی به آن نکرده‌اند.

از دست‌خطی که از وی به جای مانده است، مشخص می‌گردد که وی، در اوایل حضورش در نجف اشرف، خود را به دو  مشکل دچار می‌دید: «این حقیر فقیر در اوان تشرف به نجف اشرف با کمال تنفر از مذاق تصوف و برائت از این طریقه ضاله مشهوره در مقام تحصیل کمالات، بالاخره دو مطلب به جهت احقر مشکل شده: یکی راجع به معرفت گمانی و توهمی شد و به جهت حل او رجوع به کتب عرفا می‌کردم، بالاخره رجوع به کتب فلاسفه قدیم کردم.

 و دیگری آنکه متحیّر بودم با آنکه حضرت احدیّت، ولی عصر را ولی عالم مقرر فرموده و اوست به منزله قطب و هادی کل، و واسطه تمام کمالات اوست، چرا طالبین معرفت خود را محتاج به مربی و رفیق دانند.

 لهذا در خلال این حال توسل به وجود اقدس اعلیحضرت ولی عصر ارواحنا فداه می‌کردم به طریقی که حضرت منان جل و اعلی مرا توفیق مرحمت می‌فرمود.»(3)

این رویکرد موجب برانگیخته شدن مخالفت هایی با مکتب تفکیک شده است؛ کسانی این مکتب را ضدّعقلی و ضدّفلسفی دانسته و آنان را همسوی با متکلمان معرفی کرده اند: «در بسیاری موارد، به مواضع متکلمان نزدیک شده و سخنان آنها را تکرار کرده اند؛ از باب نمونه می توان به مسئله ی وجود ذهنی و تحقق کلی اشاره کرد»(4)

هم چنین گفته اند که نوک تیز حملات این مکتب، متوجه صدرای شیرازی و ابن عربی است؛ «خرده گیری های علمای مکتب تفکیک، بیشتر متوجه افکار و اندیشه های صدر المتألهین شیرازی و ابن عربی است». (5)

با این وصف، طرفداران این مکتب در تعریف آن معتقدند « واقعیت جریان تفکیک امری است که با اسلام و ظهور آن پیوند دارد. مکتب تکفیک به تباین کلی میان دین و فلسفه و عرفان معتقد نیست لیکن تساوی کلی را نفی می‌کند.

 کسانی که می‌گویند تفکیکیان با عقل مخالف‌اند، از روی اندیشه سخن نمی‌گویند. تفکیکان با فلسفه هم مخالف نیستند تا چه رسد به عقل.

تفکیکیان به اعتبار پیروی از وحی از عقل دفاینی بهره می‌برند که اعماق عقل است . دیگران، همه از سطوح عقل استفاده کرده‌اند یا عقل ابزاری . فرق است میان عقل ابزاری و عقل انواری.»(6)

از منظر هواخواهان این مکتب، بشر برای دریافت حقایق، سه راه در پیش دارد؛ راه وحی، راه عقل و راه کشف. این سه راه از یکدیگر متمایز اند و هم از نظر منبع و هم از نظر شیوه، از یکدیگر جدا هستند« این طرز فکر، خاص اصحاب مکتب تفکیک نیست. اهل نظر و اطلاع می دانند که دین ( ماهیتاً و منشئاً ) چیزی است و فلسفه چیزی و عرفان چیزی دیگر».(7)

 البته نباید از تمایز این سه حوزه، تضاد یا تباین کلی را نتیجه گرفت؛ سخن از تفاوت آنها در شیوه و منبع است «هدف گیری این سه (دین و فلسفه ی الهی و عرفان) یکی است؛ یعنی هر سه خدا را می طلبند و عرفی می کنند، اما فرقِ نتیجه بسیار و در موارد مهمی بنیادین است.

و از این رو است که مکتب تفکیک به تباین کلی میان دین و فلسفه و عرفان معتقد نیست، لیکن تساوی کلی را نفی می کند»(8)

ولی حقیقت آن است که مشخصه بارز مکتب تفکیک، فلسفه ستیزی و فیلسوف گریزی بسیار ایشان است، میرزا مهدی اصفهانی بر آن است که محصول اندیشه فلسفی و عرفانی ( که البته به زعم او یونانی و لاجرم ضد دینی است ) از اصل و ریشه نادرست و ناکارآمد است و بهره ای از حقیقت ندارد. «نتیجه قواعد یونانی، ضد قرآن است و قرآن برای ابطال این قواعد آمده است.

 روایات نیز در شرح این ابطال بسیار سخن گفته اند»(9) این در حالی است که روش شناسی اجتماعی شیعه در طول تاریخ، با نگره مکتب تفکیک به عقل و خردورزی اسلامی منافات آشکار دارد.

 همه فقیهان، اصولیان، متکلمان و متألهان شیعی در طی سده ها و سال ها، چنان دستاوردی از فکر و فرهنگ و فلسفه و برهان و استدلال فراهم آورده اند که بی مدد آنها، نگاه کردن به دین ناقص و ابتر خواهد بود.

از سوی دیگر، در میان مباحث مکتب تفکیک و اصحاب آن، به نوعی نص گرایی بی منطق و معاند با تفسیر و تأویل عقلانی بر می خوریم، صرفنظر از اینکه اصحاب آن، نگره و دیدگاه خود را به عنوان اصلی از اصول و معارف دینی معرفی می کنند و آن را وحیانی می شمارند.

 استاد حکیمی به صراحت تفکر تفکیکی را عین اسلام دانسته، در این باب می گوید: «واقعیت جریان تفکیک ، امری است مساوی با خود اسلام و ظهور آن، یعنی قرآن و حدیث، کتاب و سنت، معارف قرآن و تعالیم اهل بیت (ع) و خلاصه هرچه از تقلین (دو میراث پیامبر (ص) استفاده شود، بدون هیچ گونه اقتباسی از کسی و مکتبی، و بدون هیچ گونه نیازی به اندیشه ای و نحله ای، همین و لاغیر، و این مقتضای شناخت اخلاقی و قرآنی مستقل است که به سائقه فطرت و بر شالوده گروش های ایمانی در گروندگان وجود دارد»(10)

پی نوشت‏ها:

1.    محمد رضا حکیمی، مکتب تفکیک، کیهان فرهنگی، سال نهم، شمارهء 12، اسفند 1371

2.    احمد شهدادی،مبانی معرفت شناختی مکتب تفکیک، پگاه حوزه ، 22 دی 1386، شماره 223، ص13

3.    حسین مفید،مکتب معارف خراسان بررسی تاریخی حیات علمی آیت‌الله میرزا مهدی اصفهانی، ماهنامه زمانه،شماره62

4.    ابراهیم دینانی، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، تهران؛ انتشارات طرح نو،ج 3، ص 438

5.    همان، ص 447

6.    محمد رضا حکیمی، مکتب تفکیک، تهران؛ دفترنشر فرهنگ اسلامی ، ص 151 تا 162

7.    محمد رضا حکیمی، عقل خود بنیاد دینی ، همشهری ماه، شماره ی 9 ، آذر 1380 ، ص 39

8.    همان، ص 40

9.    میرزا مهدی اصفهانی ،ابواب الهدی، تحقیق و تعلیق:حسین مفید ،تهران، انتشارات منیر، ص 72.

10.محمد رضا حکیمی، مکتب تفکیک، ص 187

منابع:

قرآن کریم

تهیه و فرآوری: عبداله فربود، گروه حوزه علمیه تبیان