جایگاه سكوت در كلام امام رضا(ع)
نقش و اهمیت سكوت بجا و متفكرانه در شكل گیری و تاثیرپذیری انسان از نظر علمی و اخلاقی بر كسی پوشیده نیست. زیاد و بیهوده سخن گفتن وسیله و آلت شیطان برای گمراهی و ضلالت انسان و تباهی زندگی دنیوی و اخروی اوست.
ساكن و آرام، ساكت و بی سخن بودن، یك توقف و درجا زدن نمی باشد، بلكه توقف اعضای محسوس است كه در كنار آن عقل و اندیشه تلاش می كند تا راه كارها، هدایت ها و محبت ها را كسب نموده، انسان را تكامل بخشد، استعدادها را شكوفا بخشد، انسان را از دانش های موجود به كشف مجهولات و حل بن بستها رهنمون نماید، چه بسا سكوتهایی كه هزاران معنا و مفهوم در آن نهفته است.(1)
سكوت از ماده «سكت» به معنای خاموش بودن و سخن نگفتن است. همچنین به معنای فرونشستن خشم و غضب هم گفته شده است.(2)
سخن گفتن گاهی ممكن است به صورت عامل و گذرگاهی برای نگون بختی ابدی و ورود انسان به آتش دوزخ درآید، همان گونه كه می تواند عامل رهایی بخش از شقاوت و بدبختی باشد.
امام رضا(ع) سكوت را به عنوان« حكمت و دانایی و فرزانگی» برشمرده است . سكوت بجا را می توان راهی به سوی سلامت روانی و كمال اخلاقی و نیل به معارف و آگاهی ها دانست؛ به این معنی كه اگر فردی سكوت را در جای خود بر سخن گفتن ترجیح دهد و در چنین مواردی بدان پای بند باشد، در واقع قلب و درون خود را از ثمرات و آفات روانی شستشو داده و برای نیل به هدف مطلوب راه را در برابر خود هموار می سازد.(3)
سكوت به حق، یعنی راه نبرد و پیكار با غیبت و سخن چینی و نوعی ریاضت و تمرین روانی؛ چرا كه سكوت مورد نظر ما به معنی مخالفت با هوای نفس و پاسداری از سلامت نفسانی است.
جایگاه و اهمیت سكوت
قال علی بن موسی الرضا(ع): یَأتی عَلَی النّاسِ زَمانٌ تَكوُنُ العافِیَةُ فیهِ عَشرَةُ أجزاءٍ، تِسعَةٌ مِنها فِی اعتِزالِ النّاسِ وَ واحدٌ فِی الصَّمتِ.(4)
امام رضا(ع) فرمود: روزی بیاید كه عافیت و آسودگی ده جزء باشد، نه جزءش در كناره گیری از مردم و یك جزء در سكوت.
هم چنین از آن امام همام(ع) آمده است كه فرمودند: مِن عَلاماتِ الفِقهِ الحِلمُ وَ العِلمُ وَ الصَّمتُ، اِنَّ الصَّمتَ بابٌ مِن اَبوابِ الحِكمَةِ، اِنَّ الصَّمتَ یَكسِبُ المَحَبَّةَ اِنَّهُ دَلیلٌ عَلی كُلِّ خَیرٍ.(5)
امام رضا(ع) فرمودند: از علامات فقه و دانشوری احكام الهی حلم و علم و سكوت است. سكوت بابی است از ابواب حكمت، همانا سكوت، كسب محبت می كند و راهنما به هر خوبی است.
و نیز فرمودند: اِنَّ العابِدَ مِن بَنی اِسرائیلَ لَم یَكُن عابِداً حَتّی یَصمُتَ عَشرَ سِنینَ، فَإذا صَمُتَ عَشرَ سِنینَ كانَ عابِداً.(6)
فرمودند: در بنی اسرائیل عابد، عابد نمی گشت تا آن كه ده سال سكوت كند، چون ده سال سكوت اختیار می كرد، عابد می شد.
امام رضا(ع) فرمود:
ما مِن شَیءٍ مِنَ الفُضُولِ اِلّا وَ هُوَ یَحتاجُ اِلَی الفُضُولِ مِنَ الكَلامِ.(7)
هیچ چیزی از امور زیاده و بیهوده نیست مگر این كه احتیاج به كلام زاید و بیهوده دارد.
نیز فرمود:
اِنَّ اللهَ یُبعِضُ القیلَ و القالَ، وَ اِضاعَةَ المالِ، وَ كَثرَهَ السُّوالِ.(8)
به راستی كه خداوند متعال غضبناك می شود از گفتگوهای بیهوده و جدال و مرافعه و ضایع كردن اموال و زیاد سوال كردن.
نیز:
نَجاةُ المُومِنُ فی حِفظِ لِسانِهِ.(9)
نجات مومن در حفظ زبانش است.
قالَ الرِّضا(ع):
اِحفِظ لِسانَكَ تُعِزُّ وَ لاتُمَكِّنِ الشَّیطانَ مِن قِیادِكَ فَتُذِلّ.(10)
امام رضا(ع) فرمود: زبان خود را حفظ كن تا سرافراز باشی و زمینه سلطه شیطان را بر خود مهیا مكن كه ذلیل خواهی شد.
زبان آفت انسان است كه موجب تباهی زندگی دنیوی و اخروی وی می گردد. سكوت بجا و اندیشمندانه راه رسیدن به قرب الهی و گشودن دربهای رحمت و رستگاری ابدی و موجب خودباوری انسان در اثبات اعتقادات دینی و ایمانی نسبت به خالق یكتا می گردد.
توصیه امام هشتم (ع) به حضرت عبدالعظیم حسنی(ره)
حضرت عبدالعظیم حسنی(ره) می گوید: امام رضا(ع) فرمود: یا عَبدالعَظیم! اَبلِغ عَنّی اَولِیائِی السَّلامَ. وَ قُل لَهُم اَن لایَجعَلُوا لِلشَّیطانِ عَلی اَنفُسِهِم سَبیلاً، وَ مُرهُم بِالسُّكوُتِ، وَ تَرَكَ الجِدالِ فیما لایُعنیهِم، وَ اِقبالِ بَعضِهِم عَلی بَعضٍ، وَ المُزاوَرَةِ، فَاِنَّ ذلِكَ قَرَّبَهُ اِلَیَّ، وَ لایَشغُلُوا اَنفُسَهُم بِتَمزیقِ بَعضِهِم بَعضاً، فَاِنّی آلَیتُ عَلی نَفسی اَنَّهُ مَن فَعَلَ ذلِكَ وَ اَسخَطَ وَلِیًّا مِن اَولِیائی، دَعَوتُ اللهُ لِیُعَذِّبَهُ فِی الدُّنیا اَشَدَّ العَذابِ، وَ كانَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الخاسِرینَ.(11)
ای عبدالعظیم! سلام مرا به دوستانم برسان و به آنها بگو: راه نفوذی برای شیطان بر خودشان قرار ندهند و دوستانم را به سكوت(در اختیار داشتن زبان) و ترك مجادله(كشمكش لفظی) بی مورد، امر كن و به آنها دستور بده كه به سوی همدیگر رو آورند و به دیدار همدیگر بشتابند، زیرا این كار وسیله تقرب من است و نیز به آنها امر كن خود را به بدنام كردن یكدیگر و اختلاف با همدیگر مشغول نسازند، چرا كه من بر خود سوگند یاد نموده ام كه هر كس چنین كند و یكی از دوستان مرا خشمگین سازد، از درگاه خدا بخواهم تا او را به سخت ترین عذاب ها، عذاب نماید و در آخرت از زیان كاران باشد.
محیی الدین عربی می گفت: اگر كسی خواهان آن است كه باطن و درونش سازندگی یابد و سخن آغاز كند، باید زبانی را كه در كامش قرار دارد به سكوت وادارد، یعنی نیروی باطن و درون آدمی گویاتر و رساتر از نیروی زبان انسان است. علاوه بر این، زبان آدمی گاهی می لغزد؛ اما باطن و درون انسان صادق است و هیچ غباری از خلاف واقع چهره آن را نمی پوشاند.(12)
منقول است كه چهار پادشاه به ملاقات یكدیگر رسیدند، در یك مجمع جمع شدند و رای هند و خاقان چین و كسرای عجم و قیصر روم و همه در مذمت سخن گفتن و مدح و خاموشی متفق گشتند. یكی از ایشان گفت: من هرگز از خاموشی پشیمان نگشته ام، اما بسیار بد سخنی كه گفته ام پشیمان گشته ام. دیگری گفت: هر گاه من كلمه ای را گفتم، او مالك من می شود و دیگر مرا از آن اختیاری نیست و مادامی كه نگفته ام مالك و صاحب اختیار آنم، سومی گفت: عجب دارم از برای متكلم، چه اگر كلامی بر خود او می گردد، ضرر می رساند و اگر برنگردد، نفعی به او نمی رساند و چهارم گفت: به رد آنچه نگفته ام قادرترم از رد آنچه گفته ام.(13)
سكوت و درنگ لطیف و خوش آیند حضرت رضا(ع) هم زمان با سخن گفتن دیگران با او، و استماع جالب او به گفتار دیگران، یكی از ویژگی های شخصیت روانی آن حضرت بوده است كه درباره خصال این امام بزرگوار نوشته اند: «هرگز با سخن خویش بر كسی جفا نكرد، و تا سخن كسی به پایان نمی رسید لب به سخن نمی گشود، و كلام دیگران را قطع نمی كرد».(14)
فواید و آثار سكوت
شعر زیر از اشعار حضرت رضا(ع) در باب سكوت و خاموشی است كه می فرمایند:
لِسانِكَ اَحفَظهُ وَصُن نُطقَهُ وَاحذَر عَلی نَفسِكَ مِن عَثرَتِهِ
فَالصَّمتُ زَینٌ وَ وَقارٌ وَقَد یُوتی عَلی الإنسانِ مِن لَفظَتِهِ
مَن اَطلَقَ القَولَ بِلا مُهلَةٍ لاشَكَّ اَن یَعثرَ فی عَجلَتِهِ
مَن لَزمَ الصَّمتَ نَجی سالِماً لا یَندَمُ المَرءُ عَلی سَكتَتِهِ(15)
در حفظ زبانت بكوش و از گفتار نابجا بازش دار و بر حذر باش از لغزشها و خطاهایی كه از او متوجه تو می شود.
خموشی و سكوت زینت و وقار و برازندگی است و چه ناگواریها كه از گفتار نابجا عاید شخص می گردد.
كسی كه بی محابا و تامل سخن گوید بدون تردید در اثر شتاب زدگی دچار لغزش خواهد شد.
هر كس كه سكوت را پیشه خود سازد از مهالك در امان خواهد بود و هرگز هیچ كس از سكوتش دچار ندامت و افسوس نخواهد شد.
سكوت هم چنین موجب آسایش و راحتی در دنیا و آخرت، وسیله محفوظ ماندن از خطاها و لغزشها، خشنودی و رضای خدا و زیاد شدن قوه تعقل و تدبر می گردد.
كلام آخر
آنچه بیان شد اهمیت و جایگاه سكوت و خاموشی در كلام امام علی بن موسی الرضا(ع) می باشد. از آنجایی كه سخن بیهوده و نابجا عواقب و شقاوت هایی را برای انسان به همراه دارد و موجب ملامت و سرزنش وی می گردد و با توجه به اینكه سكوت دری از درهای حكمت و وسیله درك حلاوت و لذت عبادت با پروردگار متعال است، پس باید با گفتار و تفكر سنجیده و پرهیز از سخنان بیهوده و باطل راه رستگاری و سعادت حقیقی را هموار كرد.
پی نوشتها:
1. اندیشه های رضوی، احسان زاهری، ص195
2. علی بن موسی، امامِ رضا(ع)، مرضیه محمدزاده، ص545
3. نگین ایران، میرزا محمد كاظمینی، ص147
4. اخلاق رضوی، ولی الله ملكوتی فر، ص165
5. همان
6. علی بن موسی، امامِ رضا(ع)، مرضیه محمدزاده، ص546
7. هشتمین سفیر رستگاری، علی كرباسی زاده، ص157
8. همان
9. دررالكلام، حسین حائری كرمانی، ص88
10. رضای خدا، محمد ابراهیم سراج، ص315
11. علی بن موسی، امامِ رضا(ع)، مرضیه محمدزاده، ص545
12. نگین ایران، میرزا محمد كاظمینی، ص148
13. اخلاق رضوی، ولی الله ملكوتی فر، ص168
14. نگین ایران، میرزا محمد كاظمینی، ص150
15. دررالكلام، حسین حائری كرمانی، ص98
بخش حریم رضوی
