توكل و آثار آن از دیدگاه امام رضا(ع) توكل و اعتماد به خداوند یكی از منازل رهروان راه سعادت و افضل درجات اهل ایمان و راه دستیابی به عظمت و تعالی روح و نفس و مقام ربوبی می‌باشد. توكل و امید به خدا، نیروی جدیدی را در انسان زنده می‌كند و محركی كارآمد برای رسیدن به اهداف، مقاصد و آرزوهای بلند می‌گردد. آیات فراوانی در قرآن كریم اهمیت و جایگاه توكل را بیان می‌كند. ائمه اطهار(ع) به ویژه امام رضا(ع) نیز این مسئله را مورد توجه خاص خود قرار داده و سخنان گهرباری را بیان داشته‌اند كه در ذیل به آن‌ها اشاره می‌شود: معنای توكل توكل به خداوند از نظر شیخ طوسی یعنی تفویض امور به حق و وكیل به معنای حفیظ و والی است و از نظر طبرسی واگذاردن و سپردن امور خویش به خداوند و اعتماد كردن به حسن تدبیر اوست و از نظر علامه طباطبایی انسان زمانی كه به خداوند توكل می‌كند در حقیقت به یك سبب و علتی توسل می‌جوید كه غیرمغلوب است و همین امر باعث تقویت اراده و قدرت روح وی می‌گردد. توكل دارای دو معنی خاص و عام است. یا به عبارتی یك معنی محدود و یك معنی فراگیر. زمانی كه آن را به معنی محدود می‌گیریم مقصود ما اعتماد به خداوند است و زمانی كه مراد معنای عام‌تری است دارای مراتب تفویض، تسلیم و رضا می‌شود. مراتب توكل الف) تفویض: به این معنی كه چون ما اعتماد به مبدأ هستی و اثربخشی او داریم در عین وجود انوار خود، این ابزار را هیچ فرض كرده و منشأ اصلی را او می‌دانیم. و این تصور كه هر چه هست به دست اوست. در حقیقت تفویض، حواله‌ی امور است به حق تعالی كه مبتنی بر علم و حكمت و خیرخواهی است و تسلیم در برابر اراده‌ی الهی و سپردن نفس به حق تعالی است. ب) تسلیم: تسلیم بعد از تفویض است. تسلیم یعنی این كه خداوند هر طور خواست ما را هدایت كند و صلاح را در هر چیزی می‌داند ما را به آن برساند. ج) رضا: راضی در فارسی به معانی تسلیم است و به كسی اطلاق می‌گردد كه چاره‌ای ندارد؛ ولی رضا در معرفت به معنای خشنودی است. البته نه خشنودی موردی و جسمانی بلكه خشنودی قلبی. رضا، خشنودی است نه رضایت به وضع موجود. در مقام رضا وقتی به نتیجه رسیدیم، نه تنها به روند و مسیر اعتراض نمی‌كنیم بلكه رضا و خشنود هستیم. در نهایت می‌توان گفت رضا به آن است كه هر چه او(خداوند) تصمیم گرفت، خوشحال باشیم. زیبایی مقام رضا در این است كه فرد از سر بی‌چارگی خود را تسلیم نمی‌كند،بلكه از سر شوق تسلیم پروردگار می‌شود و در نتیجه جنت رضوان كه مقام قرب الهی است نصیب اهل تسلیم و رضا می‌شود. وَ سَألهُ رَجُلٌ عَن قَولِ اللهِ تعالی: «وَ مَن یَتَوَكَّل عَلی اللهِ فَهو حَسبُه» اَلتَّوَكُلُ دَرَجاتٌ: مِنها اَن تَثِقَ به فی اَمرِك كُلِّهِ فیما فَعَلَ بِكَ، فَما فَعَلَ بك كُنتَ راضِیاً وَ تَعلَمَ اَنَّهُ یَألُكَ خَیراً و نَظراً. وَ تَعلَمَ اَنَّ الحُكمِ فی ذلِكَ لَه فَتَتَوَكَّلَ عَلَیه بِتَفویضِ ذلِكَ اِلیه وَ مَن ذلِكَ الایمانُ بِغُیوُبِ اللهِ الَّتی لَم یُحِط عِلمُكَ بِها فَوَكَلتَ عِلمَها الَیهِ وَ اِلی اُمنائِهِ عَلَیها وَ وَثِقتَ به فیها وَ فی غَیرِها. مردی معنای این آیه را سۆال كرد كه، هر كه بر خدا توكل كند، همو برایش بس است؟ حضرت رضا(ع) فرمود: توكل درجاتی دارد، یكی آن‌كه در هر كاری كه با تو كرده به او اعتماد داشته باشی، به همه راضی باشی و بدانی كه در هیچ خیری و هیچ رأیی در حق تو كوتاهی نكرده و اختیار به دست اوست، پس بر او توكل كنی و كارها را به او واگذار كنی. دیگر ایمان به غیب‌های اوست كه تو از آن‌ها بی‌خبری، باید عملش را به او و امنایش واگذاری و درباره‌ی آن غیب‌ها و غیره به او اعتماد كنی. عزت در توكل به خداوند از پیامبر اكرم(ص) روایت است كه: هر كه به خدا منقطع شود و امر خود را به واگذار كند، خدا او را از هر امری كفایت می‌كند و روزی او را از جایی برساند كه به گمان او نرسد؛ و هر جا كه به دنیا منقطع شود، خدا او را به دنیا وا می‌گذارد؛ و فرمود: هر كه خواهد غنی‌ترین مردمان شود، باید اعتماد او به آن‌چه نزد خداست، بیشتر باشد از اعتماد به آن‌چه در دست خود اوست و فرمود: اگر شما توكل كنید بر خدا به نحوی كه حق توكل اوست، هر آینه روزی شما خواهد رسید، چنان كه روزی مرغان می‌رسد كه صبح از آشیان‌های خود بر می‌آیند با شكم‌های خالی و گرسنه و شام می‌كنند و حال آن‌كه شكم‌های آن‌ها سیر و مملو است. هم‌چنین در كتاب بحار، از امالی شیخ طوسی، از رسول خدا(ص) نقل شده كه خداوند عزوجل می‌فرماید: «هیچ مخلوقی به غیر من پناهنده نمی‌شود جز آن‌كه من درهای آسمان و زمین را بر او می‌بندم؛ او اگر از من چیزی بخواهد به او نخواهم داد و اگر مرا صدا زند به او پاسخ نمی‌دهم. و هیچ مخلوقی به من پناهنده نمی‌شود جز آن كه آسمان و زمین را ضامن روزی او قرار می‌دهم و اگر از من درخواستی كند به او عطا خواهم نمود و اگر مرا صدا زند او را اجابت می‌كنم و اگر استغفار نماید، او را می بخشم. توكل جزئی از ایمان امام رضا(ع) توكل را از اركان ایمان می‌داند و می‌فرماید: اَلایمانُ اَربَعةُ اَركانٍ: اَلتَّوَكُلُ عَلی اللهِ وَ الرِّضا بِقَضاء اللهِ وَ التَّسلیمُ لِأمرِاللهِ وَ التَّفویضُ اِلی اللهِ. ایمان چهار پایه دارد: توكل بر خدا، رضا به قضای الهی، تسلیم در برابر فرمان او و واگذار كردن كارها به او. یكی از اصحاب امام رضا(ع) به نام یونس می‌گوید از امام رضا(ع) در مورد ایمان و اسلام پرسیدم. امام رضا(ع) در پاسخم فرمود: امام باقر(ع) می‌فرماید: به درستی كه گفتن شهادتین اسلام است و درجه‌ی ایمان، بالاتر از اسلام و درجه‌ی تقوا، بالاتر از ایمان و درجه‌ی یقین بالاتر از تقواست و در بین مردم چیزی كم‌تر از یقین تقسیم نشده است. عرض كردم: یقین چه چیزی است؟ فرمود: توكل بر خدا و تسلیم او بودن و حكمش را پذیرفتن و واگذاری امور به اوست. حدود توكل از امام رضا(ع) در مورد حد توكل سۆال شد: امام(ع) فرمودند: حَدُّ التَّوَكُّلِ اَن لاتَخافُ اَحَداً اِلَّا اللهِ: «این كه از احدی جز خدا نترسد». باز فرمودند: هر كس به خدا اعتماد كند، خداوند او را خشنود خواهد ساخت. هر كس به او توكل كند، خداوند امور او را به عهده خواهد گرفت و وثوق و اعتماد به خدا قلعه‌ی محكمی است كه فقط مۆمن در آن راه خواهد یافت. مَن اَرادَ اَن یَكوُنَ اَقوَی النّاسِ فَلیَتَوَكَّل عَلَی اللّهِ. هر كس كه می‌خواهد قوی‌ترین مردم باشد، بر خداوند تعالی توكل كند. توكل بر خدا سبب نجات از هر بدی و حرز و حافظ از هر دشمن است. هر كس به خدا اكتفا كند و از غیر خدا ببُرد، مردم به او احتیاج خواهند داشت و هر كس از خدا بترسد، مردم او را دوست دارند. بنابراین هر كس واقعاً به خدا توكل كند، از هیچ كس غیر او ترس و واهمه‌ای ندارد و چون هدف جلب رضایت پروردگار است، خدا بر او بس است و به كسی نیاز ندارد. ثمرات توكل كسی كه به خدا توكل می‌كند ثمره‌اش این است كه: اولاً به علام الغیوبی خداوند معتقد است؛ یعنی به خدایی اعتقاد دارد كه بسیار داناست و بشر عملش به او نمی‌رسد. در نتیجه فرد، به علم خودش اعتماد و اكتفا نمی‌كند و كار را به او واگذار می‌كند. دوم: كسی كه به خدا توكل می‌كند، خدا او را كفایت می‌كند؛ یعنی كارش به خوبی انجام می‌شود. سوم: رضا ثمره‌ی توكل و اعتماد به مفهوم آن است. اعتماد میوه‌ی عقیده است؛ عقیده به علام بودن، حاكم بودن و حكیمانه بودن فعل خداوند، عقیده به خیرخواهی او و این‌كه او خیر محض است و چون خیر محض است هیچ بشری از او برنمی‌آید. لذا هر چه را به او بسپاریم، نتیجه‌ی آن خیر خواهد بود. در این صورت انسان تسلیم اراده و مشیت الهی می‌شود و در عمل، امور خود را به او واگذار می‌كند. توكل و اعتماد به خداوند آثار دیگری نیز دارد كه عبارتند از: قوت قلب، حسن یقین، آسان شدن مشكلات، رفع شك و تردیدها، سهولت اسباب، نجات از حرص و آز و كفایت امور زندگانی. همچنین توكل به پروردگار و عدم وابستگی به مخلوقات، آسایش روح و روان، بی‌نیازی و عزت حقیقی، دستیابی به درجات كمال و در امان ماندن از شر شیطان را در پی دارد. كلام آخر: آن‌چه بیان شد تنها گوشه‌ای از جایگاه و عظمت توكل و اعتماد به خداوند در كلام حضرت رضا(ع) می‌باشد. علاوه بر امام هشتم(ع) سایر ائمه اطهار(ع) نیز به این موضوع توجه خاص داشته‌اند، زیرا یكی از راه‌های رستگاری و دستیابی به سعادت همین توكل بر خداست. توكل و اعتماد به خداوند آثار و بركات دنیوی و اخروی زیادی دارد. بهره‌گیری از سیره‌ی رضوی و اعتقاد به علم و حكمت پروردگار و نیز تلاش و كوشش انسان، موجبات اعتماد و توكل بیشتر به خداوند را فراهم می‌آورد كه این خود راه نجات و سعادت حقیقی را هموار می‌كند. پی نوشت‌ها: 1. علی بن موسی(ع) امامِ رضا، مرضیه محمدزاده، ص534 2. تا چشمه رضوان، اداره امور فرهنگی آستان قدس رضوی، ص16 3. اخلاق رضوی، ولی الله ملكوتی‌فر، ص125 و 126 4. شهید خراسان و پناه شیعیان، سیّد محمد حسینی بهارانچی، ص435 5. امام رضا و قرآن، غلامرضا اكبری زیبدی، ص203 6. رضای خدا، محمد ابراهیم سراج، ص305 7. پاره‌ای از بهشت، محسن غفاری، ص86 بخش حریم رضوی