نگرانی ناشران از نبود «حق مولف»

بررسی موانع گسترش کتاب‌های الکترونیکی از منظر فنی

بازار نشر و چاپ دیجیتال یک بازار جدید و نوپاست و بسیاری از فرایندهای آن هنوز در حال شکل‌گیری‌ است. نشر الکترونیک به کمک ابزارهای نوین فناوری اطلاعات و ارتباطات،‌ فرصتی منحصر به فرد برای ارتقاء و توسعه کمی و کیفی صنعت نشر در ایران فراهم ساخته است.

مجمع ناشران الکترونیک ایران از سال 1378 زیر نظر معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تاسیس شد و اکنون حدود 350 عضو دارد، دبیر این مجمع با اشاره به بی‌تمایلی ناشران برای فعالیت در حوزه نشر دیجیتال و الکترونیک، می‌گوید: یکی از موانع و مشکلات اصلی برای گسترش فرهنگ استفاده از نشر دیجیتال، ضعف قوانین کشور در حوزه حق مولف(کپی‌رایت) است.

حسن احمدی گفت: به دلیل نبود نظارت مدون و دقیق از سوی قانونگذاران، ناشران تمایلی برای فعالیت در این حوزه ندارند و ترجیح می‌دهند کتاب‌های خود را در قالب آثار مکتوب منتشر کنند.

وی افزود: اگر وزارت فرهنگ و ارشاد برای اطمینان خاطر ناشران مصوبه یا دستورالعملی ارایه دهد، بسیاری از افراد در این بخش نیز سرمایه‌گذاری می‌کنند.

احمدی با اشاره به علاقه‌مندی ناشران مکتوب به فعالیت در بخش دیجیتال، اظهار کرد: یکی از علاقه‌مندی‌های ناشران مکتوب، کتاب‌های صوتی است و ناشران مختلفی به فعالیت در این حوزه علاقه دارند و تمایل دارند که در این حوزه نیز فعالیت داشته باشند.

وی تصریح کرد: اما دغدغه اصلی آنان نبود قانون کپی‌رایت است و اغلب از این موضوع نگران هستند، کتابی که با زحمات تهیه و تولید می‌شود، می‌توان به راحتی کپی کرد و در بازار با قیمت بسیار نازلی خرید و فروش کرد.

به گفته احمدی، اکنون زیرساخت‌ها، تکنولوژی و دانش مورد نیاز کتاب‌های دیجیتال شامل کتاب‌های الکترونیک، کتاب‌های صوتی و ... در ایران موجود است اما به دلیل نبود قوانین نظارتی و حمایتی، افراد محدودی در این بخش فعالیت می‌کنند.

وی همچنین درباره تعامل و رایزنی با معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجمع ناشران الکترونیک، یادآور شد: با رشد و گسترش فناوری‌های نوین در سراسر جهان، کتاب‌های الکترونیک و دیجیتال جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده‌اند و خواسته و ناخواسته مورد استفاده عموم مردم جامعه قرار می‌گیرند.

احمدی توضیح داد:‌ در همین زمینه، برنامه‌های گسترده‌ای برای فرهنگسازی کتاب‌های الکترونیک در کشور داریم که امیدواریم در سال 1391 اجرایی شود.

آینده نشر الکترونیک در ایران

این روزها که خانه‌ها کوچک شده است، بسیاری از مردم ترجیح می‌دهند به جای خریداری و نگهداری کتاب‌های چاپی حجیم، از نسخه‌های الکترونیک و دیجیتال این آثار استفاده کنند. آثاری که تعداد زیادی از آن‌ها به راحتی در یک لوح فشرده گنجانده می‌شود و جابه‌جایی‌شان سخت نیست. مرور کتاب‌های الکترونیک برای بسیاری از افراد جذاب است و به آنان این فرصت را می‌دهد که در هر موقعیت و مکانی بتوانند با استفاده از دستگاه کتابخوان الکترونیک و یا کامپیوتر همراه، کتاب مورد علاقه‌شان را مطالعه کنند.

در این میان رقابت شرکت‌ها و سایت‌های مختلف اینترنتی بین‌المللی نیز در این زمینه موجب رشد و توسعه زیربناهای استفاده از این آثار شده است.

عابد کاظمی، کارشناس علوم (IT) با بیان این‌که لازم است تعریف مشخصی از نشر الکترونیک ارایه شود، گفت: یکی از تعاریف نسبتا جامع از نشر الکترونیک را به این صورت می‌توان ارایه داد:«هر اقدامی که باعث شود، تولید محتوا به صورت فرمت‌های الکترونیکی و غیرچاپی انجام شود، به شرطی که قوانین حقوق مالکیت معنوی (کپی رایت) را نقض نکند، نشر الکترونیک است.»

وی ادامه داد: این نشر باید بر  بستر رسانه دیجیتال صورت پذیرد، گاهی اوقات ممکن است روی یک دیسکت یا یک لوح فشرده باشد و گاهی ممکن است در شبکه‌های محلی یا شبکه جهانی و وبسایت‌ها و یا بازی‌های آموزشی و چند رسانه‌ای.

کاظمی با اشاره به گستردگی استفاده از کتاب‌های الکترونیک روی تلفن‌های همراه اظهار کرد: تمامی این موارد، شامل تعریف نشر الکترونیک و بالطبع، قانون و مقررات نشر الکترونیک می‌شوند، در واقع ابزارهای نوین، روش‌های انتقال محتوا را تغییر می‌دهند.

به گفته وی، در نشر الکترونیک ما ملزم به ارایه محتوا به صورت متن صرف نیستیم و اضافه بر آن صوت، تصویر، انیمیشن و فیلم را در اختیار داریم و قادریم، روابط ارتباطی معنادار و منطقی را نیز به عنوان ارتباط‌های مختلف در کنار این نوع نشر برقرار کنیم.

کاظمی تصریح کرد: به هر حال نشر الکترونیک، نشری است که تمام فرآیند‌های نشر سنتی در آن وجود دارد به استثای این‌که ابزارهای دیجیتالی را در فرآیند تولید، ارتباط و انتقال ایجاد می‌کند که این عوامل فعالیت‌ها را جذاب‌تر، ارزان‌تر و برای یادگیری اثرگذارتر می‌سازد.

این کارشناس (IT) با اشاره به فعالیت‌ سازمان‌های مختلف درباره استانداردسازی نشر الکترونیک، اظهار کرد: در ایران سازمان‌هایی مانند دفتر توسعه رسانه‌های دیجیتال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، کمیسیون نشر الکترونیک سازمان نظام صنفی رایانه‌ای و مجمع ناشران الکترونیکی می‌توانند متولیان استانداردسازی تعاریف و مصادیق نشر الکترونیک باشند.

وی همچنین گفت: اما متاسفانه در خبرها شنیده شده است که دفتر توسعه رسانه‌های دیجیتال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مجمع ناشران الکترونیک را فاقد مجوز اعلام کرده است و این اختلافات صرف نظر از مسایل قانونی و حقوقی می‌تواند نشان دهنده ناپایداری یا نامشخص بودن وضعیت قانونی نشر الکترونیک در کشور باشد.

به گفته کاظمی، این در حالی است که در خلاء قانون یا متولی، شاهد افزایش و تسهیل دسترسی به ابزارهای تولید محتوای الکترونیکی در کنار افزایش شوق استفاده از آن در میان استقاده کنندگان هستیم.

وی همچنین درباره جایگاه نشر الکترونیک در ایران، گفت:‌ زیرساخت‌های نشر الکترونیک در کشور وجود دارد و گاهی به حدی متنوع هستند که در انتخاب ممکن است دچار مشکل شویم، اما نکته مهم همان گسترش فرهنگ استفاده از کتاب‌های کاغذی و الکترونیکی است.

کاظمی با بیان این‌‌که کتابخوان‌های سنتی معمولا تمایل چندانی به استفاده از کتاب‌های الکترونیکی ندارند، گفت: یکی از دلایل آن پیدا نشدن کتاب‌های مورد علاقه این قشر، در قالب الکترونیکی است، اما دانش آموزان و دانشجویان علاقه‌مندی بیشتری به استفاده از کتاب‌های الکترونیکی نشان می‌دهند و در واقع منابع کتاب‌های الکترونیکی و فرهنگ استفاده از آن در این قشر غنی تر است.

این کارشناس (IT) همچنین درباره موانع گسترش نشر الکترونیک معتقد است، فرهنگسازی استفاده از نشر الکترونیک به همراه توسعه قوانین و فضای کسب و کار در این عرصه دارای اهمیت ویژه‌ای است، تدوین استانداردهای مناسب و به روز کردن آن‌ها برای تولید محتوا و مبحث کپی‌رایت برای حفاظت از حقوق قانونی پدیدآورندگان نیز موجب غنای محتوا و دلگرمی تولیدکنندگان می‌شود.

وی یادآور شد: علاوه بر آن حمایت دولت و نهادهای متولی نشر الکترونیک نیز می‌تواند سهم عمده‌ای در گسترش نشر الکترونیکی در کشور داشته باشد.

کاظمی همچنین درباره چگونگی گسترش فرهنگ استفاده از نشر الکترونیک در کشور توضیح داد: اکنون رویکردی برای استفاده از فناوری در آموزش و تدریس دبیران به ‌وجود آمده که آهسته و انبوه کار خود را به پیش می‌برد، نمود این رویکرد، برگزاری جشنواره‌های تولید محتوای الکترونیکی در آموزش‌های فنی و حرفه‌ای و همچنین جشنواره‌های روش تدریس با استفاده از IT است. به نظر می‌رسد این‌گونه کارهای زیر بنایی در کنار تبدیل کتاب‌های درسی به آثار الکترونیکی و موبایلی، می‌تواند کمک شایانی به فرهنگ استفاده از کتاب‌های الکترونیکی کند.

نشر کتاب در دنیای دیجیتال بسیار ساده‌تر از نشر کتاب در میان کوهی از دستگاه‌های لیتوگرافی، چاپ و صحافی پیش می‌رود؛ در این شیوه انتشار، نیازی به چاپخانه و صرف هزینه چاپ، نشر و توزیع و دردسرهای مربوط به آن نیست و می‌توان با یک کلیک محتوای چند صد صفحه‌ای یک کتاب را در مقابل دیدگان مشاهده کرد.

البته این شرایط، نگرانی‌هایی را نیز برای ناشران ایجاد کرده است، این نگرانی در ایران که جایگاه نشر دیجیتال هنوز به ثبات کافی نرسیده، بیشتر است. ناشران هراس دارند نسل کتاب‌های دیجیتال و الکترونیک، کتاب‌های چاپی آنان را از بازار خارج کند و البته در این میان چاپخانه‌ها نیز نگرانی‌های مخصوص به خود را دارند و این سیاست‌های کلی دست به دست هم می‌دهند تا فرهنگسازی محدود و کمتری برای گسترش کتاب‌های الکترونیک در کشور انجام شود.