بازنويسي شاهنامه
«كاخ بلند سخن»، بازنويسي شاهنامه فردوسي به نثر روان و آهنگين، اثر عبدالعلي غفوري است كه در پنج جلد تدوين شده است. نويسنده كوشيده با نثري ساده و آسانياب، داستانهاي شاهنامه را از آغاز تا پايان به نثر برگرداند.\
به گزارش خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)، بخشي از ميراث ادب كهن ايران به سبب حجم فراوان و يا دشواري و پيچيدگي زباني آن، از دسترس بسياري از خوانندگان به دور است. بسياري از نسل شتابزده و كم حوصله كنوني، توانايي و بردباري خواندن متنهاي منظوم و منثوري را ندارند كه فهم گرههاي زباني آنها نيازمند پرسوجو و باريكبيني خويشتندارانه است. از اين رو برخي از استادان زبان و ادبيات فارسي، با تهيه گزيدههايي از متنهاي پايهاي ادب ايران و شرح و توضيح واژگان كمياب و فراموش شده آن متنها، خوانندگان را ياري ميدهند تا آشنايي مختصري با ميراث گذشتگان بيابند و چه بسا انگيزهاي در آنها پديد بياورند تا بيهراس از كهنگي زبان يا معاني تو در توي شعرها، به خود متن مراجعه كنند.
يكي از راههاي ديگري كه چندي است مورد توجه استادان و آشنايان با ادب ديرينه ايران قرار گرفته، به نثر برگرداندن متنهاي منظوم است. چنين روشي نه تنها دامنه آگاهيهاي خوانندگان را گسترش خواهد داد، بلكه زمينهاي را فراهم ميسازد تا آنها با ادب پربار و ديرسال ايران، آشنايي ژرفتري بيابند. در اين ميان شاهنامه به سبب ارزش والا و بيمانندي كه در فرهنگ ايران دارد، بيش از هر متن ديگري، مورد توجه و علاقه خوانندگان بوده است و به نثر برگرداندن و چكيدهنويسي بيشتري از آن صورت گرفته است.
يكي از تازهترين كوششها در اين زمينه، كتاب پنج جلدي «كاخ نظم بلند» نوشته عبدالعلي غفوري است كه بازنوشته شاهنامه فردوسي به نثر روان و آهنگين است. نويسنده كوشيده است با نثري ساده و آسانياب، داستانهاي شاهنامه را از آغاز تا پايان به نثر برگرداند و لابهلاي بخشهاي منثور، ابياتي از همان داستانها را جاي دهد. بدين سان خواننده نه تنها متن نثر شده شاهنامه را پيش رو دارد بلكه جاي جاي با بيتهاي زيبا و پر معناي فردوسي نيز آشنايي مييابد. همه بيتهاي آورده شده نيز در پايين صفحات، به نثر روان برگردانده شدهاند.
بدين گونه خواننده براي فهم بيتها نيازي به پرسوجو و مراجعه به كتابهاي ديگر ندارد. از سويي ديگر نثر آهنگين نويسنده با متن حماسي شاهنامه بسيار متناسب و هماهنگ است و چه بسا بتوان آن را پژواك و طنيني از فضاي شاهنامه دانست.
«كاخ بلند سخن» با پيشگفتار كوتاهي از نويسنده آغاز ميشود. در اين پيشگفتار، او اشاره مختصري به زندگي فردوسي و زمانه او ميكند و انگيزههايي را برميشمارد كه حكيم توس را واداشت تا همه عمر را صرف سرايش كاخ بلند و گزند ناپذيري از نظم كند. سپس اظهار اميدواري ميكند كه خوانندگان با نگريستن به شاهنامه و دريافت داستانها و سخن فردوسي، به ارزش بي مانند آن پي ببرند و داشتن چنين موهبتي را غنيمت بشمارند.
آنگاه در بخشي كه «آغاز سخن» نام گرفته است، نويسنده به روزگاري برميگردد كه كودك و نوجوان بود و پاي شاهنامهخواني پدر مينشست و شنيدن داستانهايي از پهلوانيهاي مردان و زنان شاهنامه، گوش او را با حماسه ايران و سخن داناي توس آشنا ميكرد، تا آن كه ساليان بسيار ديگر، همان نوجوان، كه اكنون مردي آزموده و سرد و گرم چشيدهاي شده است، درصدد بر ميآيد تا لذت و زيبايي خواندن شاهنامه و داستانهاي دلنشين و پندآموز آن را با ديگران تقسيم كند. از اين رو بنا را بر اين ميگذارد تا شاهنامه را به نثري ساده و آهنگين بازنويسي كند.
تاثر و دلبستگي بسيار نويسنده را نيز از شعري ميتوان دريافت كه او در پايان سخن كوتاه خود آورده است و ستايش نامه او از شاهنامه جاويدان فردوسي است. قدرداني و سپاسگزاري از كساني نيز كه او را در ادامه اين راه دشوار ياري دادهاند، فراموش نشده است. ضمن آن كه نويسنده يادآوري كرده است كه شاهنامه را بر پايه چاپ مسكو بازنويسي كرده و از نگريستن و دقت در ويرايش دكتر خالقي مطلق و نيز تصحيح مصطفي جيحوني از شاهنامه، غفلت نكرده است.
«گفتاري درباره شاهنامهها و شاهنامه فردوسي» نوشته مصطفي كاوياني، نيز نقل شده است تا خواننده پيش از خواندن متن بازنويسي شده، با شيوه كار فردوسي و پيشينيان او آشنا شود و زمينه ذهني درستي از حماسه ايران بيابد. در اين نوشته، به شاهنامههاي پيش از فردوسي اشاره شده است. نخستين آنها شاهنامه ابوالمؤيد بلخي است كه به نثر بوده است. كاوياني به مآخذي كه از شاهنامه ابوالمؤيد ياد كردهاند، اشاره ميكند و ديگر شاهنامهها را برميشمارد. همانند شاهنامه ابوعلي بلخي، شاهنامه ابو منصوري كه مبناي كار فردوسي بوده است و نيز شاهنامه مسعودي مروزي. سپس به رويدادهاي زندگي فردوسي ميپردازد.
ارتباط ناگزير فردوسي با دربار محمود غزنوي، سبب شده است كه كاوياني مطالب درخور توجهي را در اين باره بياورد و به اين مساله بپردازد كه مقتضيات زمان و اجبار عصر بود كه فردوسي را ناگزير ساخت تا كتاب خود را به سلطاني همانند محمود تقديم كند كه خرد ستيز بود و نميتوانست با شاهنامهاي همسو باشد كه سراسر آن در ستايش خرد و دادگري است. كاوياني به درستي مينويسد كه: «فردوسي هر گاه كه ادوار تلخ و رنج آور تاريخ ايران را كه مردم اسير تنگ نظري شاهان مستبد و خون آشام بودند، توصيف ميكند، بدون شك گوشهچشمي هم به دوران محمود و محيط پيرامون خود داشته است و اين نميتواند از ديد تيزبين محمود و درباريان و معاندان فردوسي دور مانده باشد».
پس از اينجاست كه ميتوان به علت ستيز محمود و اطرافيان او با شاهنامه پي برد. «موضوع شاهنامه»، «دورههاي شاهنامه» و نيز «شعر فردوسي» كه اشارهاي است به تواناييهاي سخنوري حكيم توس، از ديگر قسمتهاي آگاهيبخش نوشته مصطفي كاوياني است كه گوشههايي از بزرگي و عظمت شاهنامه و هنر فردوسي را با خواننده در ميان ميگذارد.
پس از اين مقدمههاي كوتاه و ضروري كه 54 صفحه از آغاز كتاب را دربر ميگيرد، متن بازنويسي شده شاهنامه آمده است. غفوري در ابتدا بيتهاي شاهنامه را كه در ستايش يزدان و خرد است، ميآورد و همان گونه كه اشاره شد، شعرها را در پايين صفحه به نثر بر ميگرداند اما شمار بيتهاي نقل شده زياد نيست و هر چه به آغاز داستانها نزديك ميشويم، از تعداد آنها كاسته ميشود.
ميدانيم كه شاهنامه با كيومرث، نخستين انسان/ پادشاه آغاز ميشود. براي آن كه در اينجا نمونهاي از نثر آهنگين و زيباي نويسنده به دست داده شود، بخشي از داستان كينخواهي سيامك بازگو ميشود تا شيوه كار غفوري در بازنويسي شاهنامه روشن شود: «چون كيومرث انديشه كينخواهي فرزند كرد، هوشنگ را فراخواند و ناگفتهها بر او بازگفت و فرزند را از مرگ پدر به دست اهريمن نابكار آگاه نمود و از او خواست سالاري لشكر كند و خويشتن به نبرد كينخواهي پدر آماده سازد. پس دام و دد و شير و پلنگ و گرگ و ببر و مرغ و پري برآراست و خويشتن پيشرو سپاه گرديد و كيومرث را در پس پشت سپاه به نگاهباني نهاد. آن گاه ديو سيه، بي ترس و باك به رزمگاه درآمد و خاك بر آسمان پراكند، ليكن از هراي درندگان و خشم يزدان چنگ ديو سست گرديد و توان او فرو كاهيد. پس دو گروه همرزم به هم در افتادند ...» (ص 69).
از همين بخش كوتاهي كه از كتاب نقل شد، ميتوان دريافت كه نثر نويسنده طنيني حماسهوار دارد كه يادآور شيوه نقالان شاهنامه نيز هست. از اين رو خواننده با جهان پر كشمكش و نبردهاي پهلواني شاهنامه، با لحن و آهنگي رزمجويانه، آشنا ميشود. آوردن برخي از بيتهاي شكوهمند شاهنامه در كنار آن نثر كوبشي و طنيندار، بر يكدستي و زيبايي متن افزوده است.
در اينجا بايد از صفحهآرايي زيبا و مناسب كتاب نيز ياد كرد كه انگيزه خواننده را براي پيگيري و خواندن داستانهاي طولاني، اما پركشش شاهنامه افزونتر ميكند. انتخاب حروف مناسب و چاپ پاكيزه كتاب نيز از مزاياي اثر غفوري است. جلد نخست كتاب ياد شده، متن شاهنامه را از آغاز تا پايان داستان فرود در بر دارد.
«كاخ نظم سخن»، بازنويسي شاهنامه فردوسي به نثر روان و آهنگين، اثر عبدالعلي غفوري است كه در پنج جلد و با شمارگان سه هزار جلد در دسترس دوستداران حماسه ايران و شاهنامه فردوسي قرار گرفته است. «كاخ بلند سخن» را انتشارات انتظار سبز به بهاي چهل و پنج هزار تومان چاپ و پخش كرده است. دوره پنج جلدي ديگري از آن به همراه نرمافزار، به بهاي 5 هزار تومان قابل دسترسي است.
