وقتي علامه حسن زاده حسرت خورد ... حقيقت امر اين است که از همان ابتدا، عشق عجيبي به ديوان شعرا و نظم شعر داشتم. روي اين ذوق، همان وقت، تمام دوبيتي‌هاي باباطاهر را حفظ بودم و تمام رباعيات خيام را و اکثر غزليات حافظ را و همين‌طور ديگران را و اي کاش از همان وقت کسي به من مي‌گفت که آقا، به جاي اينکه اينها را حفظ کني، شروع کن به حفظ قرآن و الان اين حسرت براي من به جا مانده است که اين عشق و علاقه‌اي که به دواوين (ديوان‌هاي) شعرا داشتم، کاش در حفظ قرآن به کار مي‌بردم متاسفانه يکي از مسائلي که امروزه در بين برخي رواج يافته اين است که بايد قرآن را قرائت کنيم و تدبر کنيم و يا اينکه آن را حفظ کنيم. مسلما کساني که فهم ديني و شناخت عميقي از دستورات اسلام دارند، توصيه به قرائت با تدبر در آيات قرآن مي‌کنند و آن را بر حفظ و يادسپاري آيات ترجيح مي‌دهند. شکي نيست که واقعيت همين است. اما مشکل و اشتباهي که رخ مي‌دهد اينجاست که چرا بايد مساله يادسپاري و تدبر در قران کريم در راستاي هم قرار بگيرند؟ متاسفانه برخي به حفظ قرآن به صورت سطحي نگاه مي‌کنند، ولي از منظر آيات و روايات اين سطحي نگري آن قدر هم درست نيست. مساله حفظ قرآن کريم، جايگاه بسيار شايسته و رفيعي دارد که در اين مقاله به برخي از بيانات بزرگان در اين باره اشاره مي‌کنيم. حضرت امام جعفر صادق عليه‌السلام فرمودند: اللهم فحبب الينا حسن تلاوته و حفظ آياته [1]. پروردگارا: نيکو تلاوت کردن قرآن و حفظ نمودن آياتش را محبوب ما بگردان. نخستين و مهمترين چيزي که شاگرد قبل از شروع به تحصيل بايد بدان بپردازد، آن است که حفظ کتاب خداوند متعال را شروع نمايد و قرآن را به صورت قوي و متقن حفظ کند، زيرا قرآن اصل و اساس تمام علوم و با اهميت‌ترين آنهاست. شهيد اول: آياتي از قرآن را برگزين و وِرد خود ساز و اگر حفظ قرآن در توانت باشد، حتماً آن را از بر نما و اگر آن توان را در خود نديدي، هر مقدار از آيات را توانستي حفظ کن و در اين امر کوتاهي مکن[2]. شهيد دوم: نخستين و مهمترين چيزي که شاگرد قبل از شروع به تحصيل بايد بدان بپردازد، آن است که حفظ کتاب خداوند متعال را شروع نمايد و قرآن را به صورت قوي و متقن حفظ کند، زيرا قرآن اصل و اساس تمام علوم و با اهميت‌ترين آنهاست. علماي پيشين چنين بودند که حديث و فقه را جز به شخصي که حافظ قرآن نبايد به سراغ اشتغالاتي برود که باعث نسيان و فراموشي قرآن شده يا به قدري او را به خود مشغول مي‌کنند که حفظ قرآن او در معرض فراموشي قرار مي‌گيرد. بلکه حتماً بايد از اين‌گونه امور بپرهيزد، بلکه ملزم باشد که هر روز به تکرار محفوظاتش بپردازد ... و پس از حفظ کامل قرآن به تفسير و ساير علوم قرآني بپردازد[3]. علامه حسن‌زاده آملي: ... حقيقت امر اين است که از همان ابتدا، عشق عجيبي به ديوان شعرا و نظم شعر داشتم. روي اين ذوق، همان وقت، تمام دوبيتي‌هاي باباطاهر را حفظ بودم و تمام رباعيات خيام را و اکثر غزليات حافظ را و همين‌طور ديگران را و اي کاش از همان وقت کسي به من مي‌گفت که آقا، به جاي اينکه اينها را حفظ کني، شروع کن به حفظ قرآن و الان اين حسرت براي من به جا مانده است که اين عشق و علاقه‌اي که به دواوين (ديوان‌هاي) شعرا داشتم، کاش در حفظ قرآن به کار مي‌بردم.[4] حضرت آيت‌الله خزعلي: ... حال که با برکت اين کتاب ارجمند (قرآن کريم) و قيام مصلح بزرگ امام راحل قدس‌الله‌سره انقلابي گرانبها و بي‌نظير به چنگ آمده بر ماست که آن را با تمام توان با همه جد و جهد با بذل مال و جان حفظ کنيم و پاسداري آن را از هر واجبي واجب‌تر بدانيم و طبعاً ريشه و پايه کار اين است که همين کتاب مقدس را هرچه بيشتر ارج نهيم، گوشت و خونمان، فکر و احساسمان و نشست و برخاستمان، شب و روزمان، ساعت و دقيقه و آنمان و در يک کلمه تمام زندگي‌مان بلکه مماتمان را هم در پرتو دستورات آن نهيم و هرچه بيشتر به آن توجه کنيم. خود را نبينيم جز در آيينه قرآن، حرکت و سکوني نداشته باشيم مگر با ارشادات قرآن، شاد نشويم مگر با بشارت قرآن و بدين منظور آن را ورد زبان سازيم، روخواني کنيم، دقت کامل در الفاظش نماييم، با تجويد و رعايت ادعاء حروف قرائت کنيم، با کليد صرف و نحو و علوم عربي به بارگاهش راه يابيم و بهتر آن که در حافظه‌مان، در درون جانمان پذيراي اين ميهمان عزيز گرديم، حافظ گرديم و همه و همه خاصه نسل پربار جوان، اين شکوفه‌هاي خرم نسل انسان که بالاخص در اين برهه از زمان سخت مورد تهاجم فرهنگي ددان و بدان و از خود و خدا بي‌خبران قرار گرفته‌اند[5]. اميرالمؤمنين عليه‌السلام در جهت تشويق مردم به حفظ قرآن، براي کساني که قرآن را حفظ کنند، سهمي در بيت‌المال قرار داد. استاد علامه سيد محمد فرزان: استاد اهتمام بسيار به تلاوت و حفظ قرآن کريم داشت و به شاگردان پيوسته توصيه مي‌کرد که همانند پدران و اجدادتان هر بامداد بعد از گزاردن دوگانه (نماز صبح) به درگاه يگانه، حتماً يک سوره يا حداقل چند آيه را پاي نماز بخوانيد. خلاصه آن که با قرآن (مانند گذشتگان) انس داشته باشيد تا دل‌هايتان به نور قرآن روشن شود[6]. علامه سيد جعفر مرتضي عاملي: ... حافظان امت در قرآن نقطه و حرکات اعرابي را گذاشتند و ضبط کردند و چگونگي نطق به نص قرآن را که حتي در «واو» هم محفوظ و مصون مانده براي همگان بيان داشتند. چگونه ممکن است کوچکترين شکي بر آن وارد شود، حال اينکه فقط کساني که قرآن را در سينه‌ها حفظ کرده بودند، هزاران نفر بودند که از زمان پيامبر اکرم صلي‌الله‌عليه‌وآله آن را سينه به سينه به هم منتقل و بر آن بزرگان پير شدند و کودکان به جواني و جوانان به پيري رسيدند. حتي مي‌گويند: «آن تعداد از قاريان قرآن که در جنگ صفين حضور يافتند سي‌هزار نفر بودند.» پس چگونه است قارياني که در اين واقعه شرکت نکردند؟! (در صدر اسلام به حفاظ قاري، قاري گفته مي‌شد و در واقع قرائت از حفظ جدا نبود.) ... اميرالمؤمنين عليه‌السلام در جهت تشويق مردم به حفظ قرآن، براي کساني که قرآن را حفظ کنند، سهمي در بيت‌المال قرار داد[7]. منابع: [1]. مستدرک الوسائل , ج 4, ص 375.. [2]. وصيت‌نامه شهيد اول، غاية المراد، ص 183. [3]. منيةالمريد، شهيد ثاني، تحقيق رضا مختاري، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ دوم سال 74، ص 263. [4]. ميراث ماندگار 1/63. [5]. مقدمه حضرت آيت‌الله خزعلي، حافظ قرآن و نهج‌البلاغه و عضو فقهاي شوراي نگهبان بر کتاب «چگونه قرآن را حفظ کنيم». [6]. فصل‌نامه بينات شماره 9 ص 40. [7]. پژوهشي نو درباره قرآن کريم، علامه سيدجعفرمرتضي عاملي، ترجمه محمد سپهري، شوراي هماهنگي تبليغات اسلامي، چاپ اول بهمن 74، ص 259. نويسنده: محمد حسين امين - گروه حوزه علميه تبيان