تاريخانه دامغان مسجد تاريخانه در جنوب شرقي دامغان واقع شده و يکي از بهترين نمونه‌هاي مساجد نخستين در ايران و قديمي‌ترين بناهاي پس از اسلام است. درباره تاريخانه و زمان ساخت بناي اوليه آن، صاحب‌نظران بسياري بحث کرده‌اند. نويسنده مرآه البلدان، دستور ساخت تاريخانه را به اميرالمؤمنين علي(ع) نسبت داده و آندره گدار، تاريخ ساخت اين بنا را اواسط قرن دوم هجري ذکر کرده است. آرتور پوپ، ساخته شدن اين مسجد را بين سال‌هاي 130 تا 170 هجري دانسته و محمد کريم پيرنيا تاريخ ساخت آن را حدود 150 هجري مي‌داند. در وجه تسميه اين بنا گفته‌اند که تاري به معناي خداست و تاريخانه يعني خداي خانه. عده‌اي بر اين باورند که اين مسجد قبلاً آتشکده بوده و پس از تسلط اعراب‌، آن را ناري‌خانه خوانده‌اند و سپس به تاريخانه معروف شده است. در زمان بازسازي مسجد در قرن سيزدهم هجري‌، به جاي طاق‌هاي مازه‌دار (بيضوي) اصلي که اغلب فرو ريخته بودند‌، طاق‌هاي نوک‌تيز جناغي بنا شدند، هر چند که در بخش‌هايي از بنا‌، نمونه‌هايي از طاق‌هاي مازه‌دار اوليه به چشم مي‌خورد. بنا بر توصيف مؤلف مرآه البلدان‌، در قرن سيزدهم هجري قمري‌، تنها چند ستون از اين بنا باقي مانده بود. نويسنده تاريخ قومس يادآور مي‌شود که ميرزا آقا عاملي‌، از وعاظ دامغاني‌، با کمک مالي مردم، طاق‌هاي مسجد را بازسازي کرد؛ اما در اين بازسازي‌، حالت اوليه طاق‌ها را تکرار نکردند و آن‌ها را به روش معمولي در آن روزگار ساختند. او مي‌گويد که از سوي شمال غربي‌، سه دهانه رو به جنوب شرقي و پنج دهانه ديگر به شبستان‌هايي باز مي‌شده که اکنون خراب شده‌اند. تاريخانه دامغان‌، يکي از کهن‌ترين ساختمان‌ها در شيوه خراساني است. بار بنا به شدت تحت تأثير معماري ساساني و ساختمان‌ها و کاخ‌هاي سروستان و فيروزآباد است. نقشه ساختمان بر پايه همان شبستان ستون‌دار است که بعدها در آن تغييراتي داده‌اند؛ براي نمونه‌، دهانه مياني در شبستان جنوبي‌، بلندتر و بزرگ‌تر شده است. نماي مسجد نيز دگرگون شده است و قوس‌هاي مازه‌دار(بيضوي) طاق‌ها به قوس‌هاي تيزه‌دار (جناغي) تبديل گرديده‌‌اند. البته پاکارقوس‌ها (جايي که طاق شروع مي‌شود)‌، تغييري نيافته است. هنوز قوس‌هاي مازه‌دار(بيضوي) کهن‌، در ساختمان ديده مي‌شود که نشان دهنده اصالت آن است. اگرچه بخشي از ساختمان اصلي بازسازي شده و به طور طبيعي در مدت حدود 900 سال خراب شده‌، آن قدر دست نخورده باقي مانده که کيفيت خود را نشان مي‌دهد. طرح اصلي آن به سبک صحن مرکزي است‌: يک صحن بزرگ تقريباً چهارگوش و در گرداگرد آن رواق‌هايي با طاق ضربي روي ستون‌هاي مدور. صحن اين مسجد 72/26 متر طول و72/25 متر عرض دارد که دور تا دور آن را رواق‌هايي فرا گرفته است. بدين ترتيب که 22 دهانه طاق بدين صحن باز مي‌شود. ورودي اين مسجد‌، از جناح طولي شرق است. پوشش مسجد‌، با طاق‌هاي گهواره‌اي بر روي قوس‌ها و ستون‌هاي مستحکم صورت گرفته است. امروزه طاق‌هاي گهواره‌اي مسجد فرو ريخته‌اند‌، ولي در شکل اصلي قابل مقايسه با طاق‌هاي گهواره‌اي مسجد جامع فهرج بوده‌اند. براي نگهداري طاق‌ها‌، ستون‌هاي عظيمي از آجر بر پا شده که توسط قوس‌هايي به همديگر و به ديوار وصل شده‌اند. بر روي اين قوس‌ها نيز‌ ديواري به بلندي يک متر ساخته و سپس طاق گهواره‌اي را بر آن سوار کرده‌اند. قوس‌هاي بالاي ستون‌ها به صورت بيضي از آجر ساخته و در بالا به آرامي شکسته شده‌اند. براي حفظ تعادل و اتصال محکم قوس‌ها به ستون از قطعات چوب استفاده شده است. دهانه طاقي که در مرکز رواق به سمت قبله قرار مي‌گرفته‌، از دهانه‌هاي ديگر عريض‌تر و بلندتر ساخته شده و بيانگر مراحل اوليه شکل‌گيري ايوان در مساجد شبستاني ايران است. بدين ترتيب‌، علاوه بر تداوم سنت معماري دوره ساساني‌، به مرکز جايي که محراب و منبر در آن قرار دارد، اهميت خاصي شده است. ستون‌هاي اين مسجد‌، مدور به قطر 160 سانتيمتر و محيط 9/4 تا 97/4 متر است و ارتفاع آن از سطح زمين تا محلي که طاق بر آن تکيه دارد، 284 سانتيمتر و تا پشت بام 6 متر است. هر ضلع از آجرهاي مربع اين ستون‌ها 34 و ضخامت آن‌ها 7/5 سانتيمتر است که به پيروي از آجرچيني دوره اشکاني و ساساني، پي در پي به صورت افقي و عمودي روي هم چيده شده‌اند. همچنين، اين ستون‌ها به طور کامل قابل مقايسه با ستون‌هايي است که در تپه حصار دامغان‌، از يک کاخ ساساني خاکبرداري شده است. قسمت پايين برخي از اين ستون‌ها‌، (در کاخ ساساني) که از آجرهاي مربع 35 ×35×8 سانتيمتر ساخته شده‌، نشان مي‌دهد که آجرها پي در پي به صورت عمودي و افقي به قطر 79/1 متر روي هم قرار گرفته‌اند و با دقت در ابعاد‌ آن‌ها، مي‌توان اندک تفاوت ميان اين دو بنا را به خوبي ديد. در بخش غربي مسجد‌، بناهاي وابسته‌اي وجود داشته که امروزه به طور کامل از بين رفته‌اند؛ از جمله اين بقايا مي‌توان به يک مناره با مقطع چهارگوش اشاره کرد. مسجد تاريخانه دامغان‌، جزء نخستين مساجد ايران است که در آن، مناره ساخته شده است. اين مناره که در کنار مسجد بوده‌، 5/6 متر مربع وسعت داشته است. ساخت اين مناره مي‌تواند به تأثير از مناره مساجد عراق باشد، هرچند ممکن است آن‌ها خود از معماري دوره ساساني تأثير پذيرفته باشند. در کنار اين مناره‌، در دوره سلجوقي‌، مناره دايره‌شکل ديگري ساخته شده که داراي کتيبه‌اي به خط کوفي مشتمل بر آيات قرآني‌ بوده که به نام باني آن، بختيار، فرزند محمد در تاريخ 420 هجري نام‌گذاري شده است. ارتفاع کنوني اين مناره‌، 26 متر است و 86 پله دارد. محيط آن در پايين 13 متر است که کم کم از آن کاسته مي‌شود و در بالا به 8/6 متر مي‌رسد. آجرهايي که در ساختمان اين مناره به کار رفته‌، 4 تا 5/4 سانتيمتر قطر و 22 سانتيمتر طول دارند و آجرهايي که در تزيينات خارجي مصرف شده‌، به طول و عرض 17 يا 5/17 و ضخامت 5/3 سانتيمتر است. مناره مسجد تاريخانه که در سال 420 هجري به مجموعه اضافه شد و داراي تزيينات آجري بسيار زيبا به شيوه سلجوقي مي‌باشد. طرح کلي مسجد کاملاً ساده است ولي بيشتر کارشناسان آن را بسيار گيرا يافته‌اند؛ زيرا احساسي از شکوه و زيبايي شاهانه ارائه مي‌کند و يکي از با شکوه‌ترين بناهاي اسلامي ‌است که بي‌شک، مظهر عظمت و اعتماد و در عين حال، فروتني است. ساختمان از لحاظ مصالح و سبک به طور کامل به شيوه ساساني است، حتي آجرچيني شعاعي و ابعاد آجرهاي قرمز و خود ستون‌ها شبيه همان طرح‌هاي کاخ ساساني است که فاصله چنداني با آن محل ندارد. ولي چگونه يک بناي ناب ساساني مي‌تواند سخنگوي موثق اسلام باشد؟ تاريخانه‌، با وجود ماهيت نيرومند ساساني‌اش‌، ساساني نيست؛ چون ساختار آن با دستاوردهاي اسلامي به طور کامل تغيير يافته است. اين امر داراي اهميت فراواني است‌؛ چرا که نشان مي‌دهد شکل بيش از مصالح با فنون معماري منشأ اوليه اثر نيرومند عاطفي آن است. دست کم بخشي از اين شکل‌، ناشي از نيازهاي عبادي است که مستلزم هيچ تشکيلات يا تشريفات پيچيده‌اي نيست، بنابراين با سادگي محض‌، به خوبي سازگار است. پايه‌هاي عظيم تاريخانه که محکم‌تر از حد نياز بنا است، اعتمادي بيشتر پديد مي‌آورد. ضرب آرام طاق‌نماها‌، طاق‌هاي محکم که با سادگي و صرفه‌جويي طراحي شده، و ارتفاع کمتر ساختمان نسبت به بناهاي دوره ساساني که فروتني اسلامي را نشان مي‌دهد، همه در طرحي از نسبت‌هاي هماهنگ و اثري با وقار درآميخته است. بدين سان‌، شکلي حاکي از هدف‌ها و بينش‌هاي تازه، مکمل عاطفي تاريخانه شده و اثر نويني بر جاي نهاده است. تاريخانه، يکي از اندک بناهاي بازمانده از دوره شکل‌گيري هنر اسلامي است و اين امر اهميت آن را دو چندان مي‌نمايد. متاسفانه، تاکنون پژوهش‌هاي چنداني پيرامون اين اثر ارزنده صورت نگرفته و همين مسأله، بلاتکليفي در مرمت اين بنا را در پي داشته است. منبع: http://www.firooze.ir تنظيم براي تبيان: سمانه دولت آبادي