یاسمین پهلوی با انتشار تصویری در استوری اینستاگرام، ژاپن امروز را «۸۰ سال پس از دو حملۀ اتمی» در برابر کوبای «پس از ۷۰ سال سوسیالیسم» قرار داده است. پیام ضمنی این مقایسه روشن به نظر میرسد: گویا خسارت یک حکومت سوسیالیستی از دو بمباران اتمی هم بیشتر است و حتی حملۀ هستهای، در مقایسه با آن، هزینهای کمتر و پیامدی قابلجبرانتر دارد.
اما این تصویر، فارغ از انگیزۀ منتشرکننده، بر مقایسهای نادرست و از نظر اخلاقی خطرناک بنا شده است؛ زیرا پیشرفت امروز ژاپن را بهگونهای نمایش میدهد که گویی نتیجه یا نشانۀ کمهزینهبودن حملۀ اتمی است، نه حاصل تلاش چندین نسل برای برخاستن از زیر آوار آن فاجعه.
برای نقد این منطق، کافی است به دو اصل محکم قرآن دربارۀ حرمت جان انسان و ممنوعیت نابودی زندگی و نسلها توجه کنیم.
بمب اتم، مصداق روشن «اهلاک حرث و نسل»
خداوند در آیۀ ۲۰۵ سورۀ بقره، رفتار مفسدان را چنین توصیف میکند:
«وَإِذَا تَوَلّیٰ سَعَیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ ۗ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ»
یعنی هنگامی که قدرت و امکان عمل پیدا میکند، برای فساد در زمین میکوشد و کِشت و نسل را نابود میسازد؛ و خداوند فساد را دوست ندارد.
«حرث و نسل» تصویری جامع از حیات انسانی است: زمین و محیط زیست، کشاورزی و منابع زندگی، خانواده و کودکان، سلامت جامعه و آیندۀ نسلها. سلاح اتمی فقط یک هدف نظامی را منهدم نمیکند؛ انسان، طبیعت، زیرساخت زندگی و امنیت نسلهای بعد را همزمان در معرض نابودی قرار میدهد.
در هیروشیما و ناگاساکی، ماجرا فقط مرگ انسانها در لحظۀ انفجار نبود؛ سوختگی، بیماری، تشعشعات رادیواکتیو، آوارگی و رنج طولانی بازماندگان نیز بخشی از آن فاجعه بود. با منطق قرآنی، نمیتوان چنین «اهلاک حرث و نسل» گستردهای را با چند تصویر از برجها و خیابانهای امروزی ژاپن کوچک جلوه داد.
ژاپن بهدلیل بمب اتم پیشرفت نکرد؛ ژاپن با وجود بمب اتم و پس از تحمل ویرانی آن، خود را بازسازی کرد. تبدیل مقاومت قربانی به دلیلی برای کمهزینه نشاندادن جنایت، وارونهکردن حقیقت است.
جان انسان، عددی در جدول توسعه نیست
قرآن در آیۀ ۳۲ سورۀ مائده، منزلت جان انسان را با بیانی تکاندهنده یادآوری میکند:
«مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا»
هرکس انسانی را بدون آنکه مرتکب قتل یا فسادی در زمین شده باشد بکشد، چنان است که گویی همۀ مردم را کشته است.
این آیه اجازه نمیدهد ارزش جان بیگناهان را با رشد اقتصادی چند دهه بعد محاسبه کنیم. اگر کشتن یک انسان بیگناه در منطق قرآن همسنگ کشتن همۀ انسانهاست، مرگ گستردۀ غیرنظامیان چگونه میتواند با نمایی از شهر مدرن توجیه یا کماهمیت جلوه داده شود؟
هیچ آسمانخراشی نمیتواند مرگ یک کودک را جبران کند و هیچ شاخص اقتصادی نمیتواند خون انسانهای بیگناه را به «هزینهای قابل قبول» تبدیل سازد.
قرآن حتی دشمنی را مجوز بیعدالتی نمیداند
ممکن است کسی منتقد جدی سوسیالیسم، حکومت کوبا یا هر نظام سیاسی دیگری باشد. نقد استبداد، فقر، ناکارآمدی و محدودیتهای سیاسی کاملاً ممکن و ضروری است؛ اما قرآن اجازه نمیدهد مخالفت با یک جریان سیاسی، انسان را به بیانصافی و تطهیر جنایتی دیگر بکشاند:
«وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَیٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَیٰ»
دشمنی با گروهی شما را به ترک عدالت نکشاند؛ عدالت کنید که به تقوا نزدیکتر است. (سورۀ مائده، آیۀ ۸)
بر این اساس، مخالفت با سوسیالیسم مجوز اخلاقی برای عادیسازی بمباران اتمی نیست. میتوان حکومت کوبا را نقد کرد و همزمان کشتار غیرنظامیان ژاپنی را نیز بیهیچ ملاحظهای محکوم دانست. ما مجبور نیستیم میان «تأیید یک نظام سیاسی» و «توجیه یک فاجعۀ انسانی» یکی را انتخاب کنیم.
مقایسهای که واقعیت را حذف میکند
این تصویر با کنار هم گذاشتن دو نمای گزینشی، مجموعهای از واقعیتهای تاریخی را کنار میگذارد. ژاپنِ امروز حاصل فرهنگ کار، آموزش، صنعت، بازسازی طولانی، سرمایهگذاری، اصلاحات نهادی و شرایط ویژۀ بینالمللی پس از جنگ است. وضعیت کوبا نیز تنها با یک کلمه توضیح داده نمیشود و برای ارزیابی آن باید سیاستهای داخلی، کیفیت حکمرانی، ساختار اقتصادی، تحریمها و مناسبات بینالمللی را در کنار یکدیگر دید.
انتخاب یک نمای زیبا از ژاپن و یک نمای فرسوده از کوبا، تحلیل تاریخی نیست؛ مهندسی احساس مخاطب است.
سخن آخر
بر مبنای قرآن، هیچ ایدئولوژی، دولت یا قدرتی حق ندارد جان بیگناهان را وسیلۀ رسیدن به اهداف سیاسی خود کند. «اهلاک حرث و نسل» با گذشت زمان پاک نمیشود و ارزش جان انسان را نمیتوان با ساختمانها، درآمد سرانه یا ظاهر شهرها سنجید.
پیشرفت کنونی ژاپن، گواه کمهزینهبودن حملۀ اتمی نیست؛ گواه اراده و مقاومت مردمی است که پس از یک فاجعۀ عظیم، کشورشان را دوباره ساختند.
جامعهای که از زیر آوار یک جنایت برخاسته است، سند مفیدبودن آن جنایت نیست؛ سند شکست جنایت در برابر ارادۀ انسان است.
پیام شما به ما