پایگاه موفق السلطی، پایگاه هوایی ملک فیصل، پایگاه هوایی شاهزاده حسن و فرودگاه عقبه همگی از جملهی پایگاههای آمریکا در اردن محسوب میشوند. پایگاههایی که در جنگ رمضان از آنها بر علیه ایران اقدامات نظامی انجام شده بود. در نتیجه، در ماه اخیر، مورد هدف پهپادها و موشکهای ایرانی قرار گرفتند.
این موضوع باعث نگرانی آمریکا و اسرائیل شده است. در ادامه دلایل اهمیت اردن برای آمریکا و اسرائیل را بررسی میکنیم.
از جنگ تا همکاری؛ تاریخ پرتنش اردن و اسرائیل
با توجه به اینکه اردن همسایهی مستقیم رژیم جعلی اسرائیل است، در طول تاریخ روابط پیچیدهای با اسرائیل داشته است. اردن در سال ۱۹۵۰ کرانه باختری و اورشلیم شرقی را به خاک خود ضمیمه کرد. در سال ۱۹۵۶، اردن به مصر پیشنهاد داد که جبهه جدیدی علیه اسرائیل باز کند. البته این امر در نهایت محقق نشد.
در سال ۱۹۶۷، اردن و مصر یک پیمان دفاع متقابل علیه اسرائیل امضا کردند. درگیریهای مسلحانه بین اردن و اسرائیل در سال ۱۹۶۷، زمانی که اردن به سایر کشورهای عربی پیوست و با هم به اسرائیل حمله کردند، از سر گرفته شد. نتایج جنگ شش روزه برای اردن فاجعهبار بود زیرا اسرائیل اورشلیم شرقی و کرانه باختری را به دست آورد. کرانه باختری مرکز اقتصادی اردن بود و از دست دادن آن برای این پادشاهی، ضررهای قابل توجهی داشت. پیامد دیگر آن نیز مهاجرت عمدهی پناهندگان فلسطینی به خاک اردن بود.
در نهایت توافق آتشبس امضا شد. اردن و اسرائیل در ابتدا قطعنامه ۲۴۲ سازمان ملل متحد را با مفاد اصلی آن مبنی بر بازگرداندن سرزمینهای اشغالی در کنار عدم خشونت نظامی بیشتر پذیرفتند. البته اسرائیل کمافیالسابق، از اجرای این تحویل سرزمینی خودداری کرد.
پس از آنکه اردن در سال ۱۹۶۷ کنترل کرانه باختری را به اسرائیل واگذار کرد، مبارزان فلسطینی پایگاههای خود را به اردن منتقل کردند. آنها حملات خود را به اسرائیل و سرزمینهای اشغالی افزایش دادند. در سالهای بعدی اردن سعی کرد که فعالیتهای سازمان آزادیبخش فلسطین را در خاک خود سرکوب کند. مبارزان فلسطینی سرانجام از شهرهای اردن بیرون رانده شدند و به لبنان و سوریه رفتند.
اردن در جنگ سال ۱۹۷۳ نیز به ائتلاف عرب پیوست، اما موضع آن در ابتدا بسیار مردد بود. اردن از مرزهای خود نجنگید، بلکه در کنار ارتشهای سوریه و عراق وارد جنگ در ارتفاعات جولان شد. هدف آن نشان دادن انگیزههایش برای همزیستی مسالمتآمیز با همسایگان عرب خود بود. در این جنگ نیز اردن و اسرائیل بر سر آتشبس به توافق رسیدند.
در سال ۱۹۸۸، اردن از ادعاهای خود بر کرانه باختری دست کشید که به عنوان حرکتی صلحآمیز برای اسرائیل تلقی میشد. در سال ۱۹۹۴، اردن و اسرائیل پیمان صلحی امضا کردند که به وضعیت جنگی بین دو کشور پایان داد. در این پیمان اردن قول داد که اجازه ندهد یک ارتش خارجی از خاک آن برای حمله به اسرائیل استفاده کند و حق اسرائیل را به عنوان یک کشور مستقل به رسمیت شناخت.
اهرمهای نفوذ اسرائیل بر اردن
در سال ۱۹۹۴، اردن با امضای توافقنامه وادی عربه، به دومین کشور عربی تبدیل شد که روابط خود را با اسرائیل عادیسازی کرد. این پیمان باعث وابستگی اقتصادی و سیاسی فزایندهی اردن به کشورهای خارجی همانند اسرائیل شد. در واقع الان اردن در بخشهای مختلف از امنیت و اطلاعات گرفته تا آب، انرژی، کشاورزی، کالاهای تولیدی، فناوری و گردشگری به کشورهای خارجی مانند آمریکا و اسرائیل وابسته است.
یکی از دلایلی که اردن معمولا نسبت به سیاستهای اسرائیل اعتراض خاصی نمیکند، همین وابستگی شدید است.
مثلا در سال ۲۰۱۶، شرکت ملی برق اردن (NEPCO) در اقدامی که جنجالهای گستردهای برانگیخت، قرارداد خرید گاز طبیعی را با اسرائیل امضا کرد. بر اساس این توافق، گاز مورد نیاز اردن قرار بود که از میدان گازی لویاتان در دریای مدیترانه تأمین شود. میدانی که تحت کنترل اسرائیل قرار دارد و بهرهبرداری از آن را شرکت آمریکایی شورون بر عهده دارد.
اما در ژوئن ۲۰۲۵، اسرائیل صادرات گاز به اردن را متوقف کرد. این کشور هم ناچار شد برای تأمین برق به منابع جایگزین روی آورد. اقدامی که روزانه حدود ۱٫۴ میلیون دلار هزینه اضافی بر دوش دولت گذاشت و فشار بیشتری بر کسری بیش از ۸٫۷۴ میلیارد دلاری شرکت ملی برق اردن وارد کرد.
همچنین اسرائیل به صورت مستقیم بر تعدادی از مهمترین منابع آبی اردن تسلط دارد. پس از جنگ ۱۹۶۷، اسرائیل با تصرف ارتفاعات جولان و کنترل سرچشمههای رود اردن، برتری هیدرواستراتژیک قابلتوجهی به دست آورد. این برتری پس از سقوط حکومت بشار اسد در سال ۲۰۲۴ و گسترش حضور نظامی اسرائیل در جنوب سوریه تقویت شد. امروزه اسرائیل بر بخش عمدهی منابع آبی ورودی به حوضههای رود اردن و یرموک (دو منبع آب اصلی اردن) مسلط است.
این برتری آبی در روابط با اردن نیز به اهرم فشار تبدیل شده است. اسرائیل از دهه ۱۹۷۰ بیش از سهم پیشبینیشدهی خود از آب رود یرموک برداشت کرد. همچنین اسرائیل مانع اجرای برخی پروژههای آبی اردن، از جمله سد وحده شد.
پس از معاهدهی صلح ۱۹۹۴ نیز، سهم واقعی اردن از آب یرموک کاهش یافت؛ بهگونهای که میانگین سالانه آن از حدود ۱۲۵ میلیون مترمکعب به ۷۱٫۵ میلیون مترمکعب رسید. به این ترتیب، سازوکارهای معاهده و زیرساختهای ایجادشده پس از آن، کنترل بالادستی اسرائیل را تثبیت و دسترسی اردن به منابع آبی مشترک را محدود کرد.
در نوامبر ۲۰۲۵، اسرائیل از تمدید توافق جداگانهای برای تأمین سالانه ۵۰ میلیون مترمکعب آب اضافی برای اردن خودداری کرد و این حجم آب را به بخش کشاورزی خود اختصاص داد. در نتیجه، حدود ۴ درصد از آب تأمینشده برای اردن کاهش یافت و فشار بر بخش آب این کشور بیش از پیش افزایش یافت.
جایگاه راهبردی اردن در معماری امنیتی اسرائیل
در ادامه اهمیت ژئوپلیتیک اردن برای اسرائیل را بررسی میکنیم.
مرز گسترده و ترکیب جمعیتی اردن
اردن از منظر ژئوپلیتیکی یکی از مهمترین همسایگان اسرائیل به شمار میرود. این کشور طولانیترین مرز مشترک با اسرائیل را دارد (۳۳۵ کیلومتر) که ۹۷ کیلومتر آن با کرانه باختری و ۲۳۸ کیلومتر آن با خاک اسرائیل است. سه گذرگاه اصلی شیخ حسین، پل ملک حسین (آلنبی) و وادی عربه (پل اسحاق رابین) دو کشور را به یکدیگر متصل میکنند. این مرز طولانی و گذرگاههای مشترک، اردن را به یکی از ارکان امنیت مرزی، حملونقل و هماهنگیهای امنیتی اسرائیل تبدیل کردهاند.
علاوه بر موقعیت جغرافیایی، ترکیب جمعیتی اردن نیز بر اهمیت آن برای اسرائیل میافزاید.
جمعیت اردن حدود ۱۱.۵ میلیون نفر است. برآورد میشود که حدود ۳.۵ میلیون نفر از اردنیها، فلسطینی باشند. همچنین بخش قابل توجهی از جامعه نیز خود را دارای اصالت فلسطینی میداند. در ضمن بر طبق تخمینها حدود ۱میلیون پناهندهی سوری هم در این کشور زندگی میکند. همین هم باعث شده که افکار عمومی این کشور، بیشتر بر علیه اسرائیل باشد.
همچنین اسرائیل از نظر جغرافیایی کشوری کوچک و کمعمق است. بخش عمدهای از جمعیت و زیرساختهای حیاتی آن در منطقه ساحلی متمرکز شدهاند و فاصله میان مرزهای شرقی اسرائیل و مراکز مهم جمعیتی این رژیم جعلی بسیار کم است. به همین دلیل، وضعیت کشورهای همسایه شرقی برای امنیت اسرائیل اهمیت ویژهای دارد.
در گذشته، یکی از نگرانیهای اصلی اسرائیل این بود که ارتشهای عربی، بهویژه ارتش عراق، بتوانند از مسیر اردن به جبهه شرقی اسرائیل نزدیک شوند. همچنین از دیدگاه اسرائیل هرگونه بیثباتی در این کشور میتواند مستقیماً بر امنیت مرزهای شرقی اسرائیل، وضعیت کرانه باختری و توازن امنیتی منطقه تأثیر بگذارد. در ضمن دولت اردن و رژیم جعلی اسرائیل با کنترل کامل مرزهای مشترک مانع رسیدن سلاح و سایر تدارکات به گروههای مقاومت فلسطینی میشوند.
به همین دلیل برای اسرائیل مهم است که حکومت کشور اردن چگونه باشد. زیرا اگر حکومت اردن گرایشهای مقاومتطلبانه داشته باشد، اسرائیل با خطر جنگ زمینی یا افزایش قدرت گروههای مقاومت فلسطینی رو به رو خواهد شد.
اردن؛ سپر امنیت هوایی اسرائیل
اردن یک حائل بین اسرائیل و کشورهای خلیج فارس ایجاد میکند. در واقع این کشور به عنوان یک لایهی مهم دفاع هوایی منطقهای در برابر پهپادها و موشکهای شلیک شده به اسرائیل عمل میکند. در جنگ ۱۲روزه و رمضان، اردن با حمایت آمریکا، دهها پهپاد شلیک شده به سمت اسرائیل را سرنگون کرد.
یکی از دلایل زیاد بودن پایگاههای آمریکا در اردن هم همین حائل بودن این کشور بین اسرائیل و سایر کشورهای منطقه است.
پیوند سهجانبهی آمریکا، اردن و رژیم اسرائیل
یکی از دلایل مهم اهمیت اردن برای اسرائیل، این است که این کشور، روابط به شدت خوبی با آمریکا دارد. اردن و آمریکا بیش از ۷۰ سال است که شرکای نزدیکی بودهاند. با توجه به منافع درهم تنیدهی اسرائیل و آمریکا، این موضوع اهمیت زیادی مییابد.
در دوران سلطنت ملک عبدالله دوم، اردن روابط راهبردی خود با واشنگتن را بهطور چشمگیری گسترش داده است. او در بزنگاههای حساس، برخلاف پدرش، همواره حفظ و تقویت روابط با ایالات متحده را در اولویت قرار داده است. برای نمونه، در سال ۱۹۹۱، ملک حسین با عملیات «طوفان صحرا» مخالفت کرد. بنابراین از پیوستن به مصر، عربستان سعودی، سوریه و دیگر اعضای ائتلاف چندملیتی برای آزادسازی کویت خودداری کرد.
در مقابل، ملک عبدالله در سال ۲۰۰۳ پایگاههایی را در اختیار هواپیماهای آمریکایی قرار داد که در حمله به عراق مشارکت داشتند. همچنین اردن برای اولین بار پس از ۱۱ سپتامبر، دعوت از نیروهای آمریکایی را به پایگاههای خود برای مبارزه با القاعده در افغانستان و جاهای دیگر آغاز کرد. اردن در سال ۲۰۰۱ یک بیمارستان صحرایی به افغانستان فرستاد تا از عملیات تحت رهبری ایالات متحده در آنجا پشتیبانی کند.
همچنین هستهی اصلی حمایت ملک عبدالله دوم، ارتش اردن است. این ارتش سالها با ایالات متحده آموزش دیده است و بسیاری از افسران اردنی در ایالات متحده تحصیل کردهاند. در ضمن، اردن میزبان حدود ۴۰۰۰ سرباز آمریکایی در پایگاههای خود است. همین موضوع این کشور را به مرکز عملیات نظامی ایالات متحده در خاورمیانه تبدیل کرده است.
و البته ایالات متحده در ازای این اقدامات، به اردن کمک مالی و نظامی میکند. ایالات متحده در طول ۷۵ سال گذشته تقریباً ۳۴ میلیارد دلار کمک به این کشور کمک مالی کرده است. به گفتهی مقامات اردنی، سال گذشته ایالات متحده ۱.۶۵ میلیارد دلار کمک اقتصادی و نظامی به اردن اعطا کرده است.
اردن؛ حلقهی نظامی آمریکا در قلب غرب آسیا
پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای خلیج فارس به ایران نزدیکترند و در برابر حملات موشکی و پهپادی آسیبپذیری بیشتری دارند. به همین دلیل اردن به یکی از ارکان اصلی حضور نظامی ایالات متحده در منطقه تبدیل شده است. چون با وجود فاصلهی بیشتر تا ایران، اردن امکان استقرار امنتر نیروها و تجهیزات آمریکایی را فراهم کرده است.
بر اساس توافقنامه همکاری دفاعی سال ۲۰۲۱، نیروهای آمریکایی به دوازده تأسیسات نظامی در اردن، از جمله پنج پایگاه هوایی، دسترسی یافتند. در زمان جنگ رمضان نیز، پایگاه هوایی موفق السلطی به یکی از مراکز اصلی پشتیبانی لجستیکی برای هواپیماهای ترابری C-۱۷ آمریکا تبدیل شد. این پایگاه تا اوایل اسفند ۱۴۰۴ میزبان حدود ۶۰ فروند هواپیمای جنگی ایالات متحده بود.
افزون بر این، آمریکا سامانههای متنوع پدافند موشکی، از جمله موشکهای پاتریوت و سامانه دفاع موشکی تاد (THAAD)، را در اردن مستقر کرده است. سامانههایی که در حفاظت از اسرائیل در برابر موشکهای شلیکشده از سوی ایران نقش مهمی ایفا میکنند.
و در پایان
همهی مردم اردن با سیاستهای دولتمردان خود در ارتباط با اسرائیل موافق نیستند. از اکتبر ۲۰۲۳، اعتراضات گستردهای در خیابانهای اردن شکل گرفت. آنها از دولت میخواستند تا اقدامات جدی برای توقف نسلکشی و پایان دادن به روابط با اسرائیل انجام دهد. همچنین درخواستهایی برای لغو توافق وادی عربه، اخراج پایگاههای نظامی غربی و برداشتن گامهای مشخص در جهت بهبود اقتصادی مطرح شده بود. اما دولت اردن در برابر این خواستهها مقاومت میکند.
در ضمن، یک نظرسنجی عمومی در سال ۲۰۲۳ در اردن نشان داد که اکثریت اردنیها اسرائیل را «موجودیتی که بزرگترین تهدید برای امنیت جهان عرب است» میدانند. همچنین از زمان طوفان الاقصی مردم اردن، محصولات اسرائیلی و آمریکایی را تحریم کردهاند. یک نظرسنجی نشان داد که ۹۳٪ از اردنیها متعهد به تحریم محصولات اسرائیلی و آمریکایی هستند.
در طی ماه گذشته نیز، صدها نفر از چهرههای سیاسی، حقوقی و دیگر شخصیتهای اردنی نامهای سرگشاده امضا کردند و خواستار خروج نیروهای آمریکایی از اردن شدند. فعلا دولت اردن تمامی این درخواستها را نادیده میگیرد. باید دید که تا چه زمانی اردن قادر به دفاع از اسرائیل خواهد بود.
پیام شما به ما