متن فرمان
امام علی علیهالسلام در یکی از بیانات نظامی خود خطاب به رزمندگان فرمودهاند:
«إذا زَحَفَ العَدُوُّ إلَیکُم فَصُفّوا عَلی أبوابِ الخَنادِقِ... فَلَیسَ هُناکَ إلّا السُّیوفُ، وَلُزومُ الأرضِ بَعدَ التِحامِ الصُّفوفِ وَلا تَنظُروا فی وُجوهِهِم وَلا یَهولَنَّکُم عَدَدُهُم. وَانظُروا إلی أوطانِکُم مِنَ الأرضِ. فَإن حَمَلوا عَلَیکُم فَاجثوا عَلَی الرُّکَبِ وَاستَتِروا بِالأترُسَةِ صَفّاً مُحکَماً لا خَلَلَ فیهِ. وَإن أدبَروا فَاحمِلوا عَلَیهِم بِالسُّیوفِ. وَإن ثَبَتوا فَاثبُتوا عَلَی التَّعابی. وَإن انهَزَموا فَارکَبُوا الخَیلَ وَاطلُبُوا القَومَ.» (النعمان المغربی، دعائم الإسلام، ج۱، ص۳۷۳)
هنگامی که دشمن به سوی شما پیش میآید، بر دهانۀ خندقها صف ببندید... در آن لحظه جز شمشیر چیزی نیست. پس از درهمآمیختنِ صفوف، زمین را رها نکنید. به چهرههایشان نگاه نکنید و شمارشان شما را نهراسد. به جایگاهتان بر زمین بنگرید. اگر بر شما حمله کردند، بر زانو بنشینید و با سپرها خود را بپوشانید؛ صفی استوار و بدون شکاف. اگر پشت کردند، با شمشیرها بر آنان بتازید. اگر ایستادند، شما نیز بر آرایشتان پابرجا بمانید. و اگر گریختند، بر اسبها بنشینید و دشمن را دنبال کنید.
تحلیل اصول عملیاتی
۱. دفاع مبتنی بر استحکامات مهندسی
نخستین دستور امام علیهالسلام، صفبستن بر دهانۀ خندقهاست. خندقکنی یکی از کهنترین و در عین حال مؤثرترین شیوههای دفاعی در تاریخ جنگ است. امام علیهالسلام با این فرمان، رزمندگان را از مواجهۀ بیپشتوانه با دشمن بازمیدارد و آنان را پشت موانع مهندسی مستقر میکند. این اصل در جنگ مدرن نیز به شکل سنگرها، استحکامات بتنی و خطوط دفاعی زیرزمینی ادامه یافته است.
۲. حفظ موضع و چسبیدن به زمین
عبارت «لُزومُ الأرض» یکی از حیاتیترین اصول نظامی است. پس از آنکه صفوف دو لشکر در هم میآمیزد، هر گونه عقبنشینی خودسرانه میتواند خط دفاعی را بشکند و فاجعه بیافریند. رزمنده باید به جایگاه خود میخکوب بماند و حتی در شدیدترین فشارها، زمین را واگذار نکند.
۳. مقابله با جنگ روانی دشمن
امام علیهالسلام دو دستور بسیار ظریف روانشناختی صادر میکند: «لا تَنظُروا فی وُجوهِهِم» و «لا یَهولَنَّکُم عَدَدُهُم». نگاهکردن به چهرۀ دشمنِ خشمگین و مسلح، ترس و تردید ایجاد میکند. همچنین شمارش نیروهای دشمن، احساس حقارت و ناتوانی را تقویت مینماید. امام با این دو فرمان، ذهن رزمنده را از عوامل تضعیفکنندۀ روحیه منحرف و بر مأموریت متمرکز میسازد. در مقابل، دستور «انظُروا إلی أوطانِکُم مِنَ الأرضِ» رزمنده را به یاد خاک و سرزمین و آنچه پشت سرش ایستاده میاندازد؛ خانواده، هویت و ارزشهایی که دفاع از آنها به جنگ معنا میبخشد.
۴. کاهش آسیبپذیری
وقتی دشمن حمله میکند، امام علیهالسلام دستور نمیدهد که ایستاده بجنگید؛ بلکه میفرماید بر زانو بنشینید و سپرها را در برابر خود بگیرید. نشستن بر زانو، سطح بدن در معرض تیر و ضربه را به حداقل میرساند و سپر در این حالت، پوششی کاملتر فراهم میآورد. تأکید بر «صَفّاً مُحکَماً لا خَلَلَ فیهِ» نشان میدهد که این دفاع نه فردی، بلکه جمعی و منسجم است؛ دیواری از سپرها بدون هیچ رخنهای که دشمن بتواند از آن نفوذ کند.
پاسخ به چهار سناریو
شاید ارزشمندترین بُعد این فرمان آن است که امام علیهالسلام هیچ فرضی را بدون پاسخ رها نکرده است. ایشان چهار سناریوی محتمل در میدان نبرد را شناسایی و برای هر یک دستور مشخصی صادر فرمودهاند:
سناریوی اول: دشمن حمله کند. پاسخ: دفاع زانوزده با سپر و حفظ صف بدون شکاف. هدف: جذب ضربه و خستهکردن مهاجم.
سناریوی دوم: دشمن عقب بکشد. پاسخ: پاتک فوری با شمشیر. هدف: بهرهبرداری از لحظۀ ضعف و آسیبپذیری دشمنِ در حال عقبنشینی، پیش از آنکه فرصت بازآرایی بیابد.
سناریوی سوم: دشمن بایستد و مقاومت کند. پاسخ: حفظ آرایش و جنگ فرسایشی. هدف: تحمیل جنگ اعصاب و انتظار بر دشمن تا زمانی که خسته شود یا خطا کند.
سناریوی چهارم: دشمن بگریزد. پاسخ: سوارشدن بر اسب و تعقیب. هدف: نابودکردن کامل توان رزمی دشمنِ فراری و جلوگیری از بازگشت و تجدید قوا.
این فرمان کوتاه اما بسیار پرمحتوا، نشان میدهد که امیرالمؤمنین علیهالسلام جنگ را نه یک رویداد ساده و خطی، بلکه مجموعهای از سناریوهای پویا و متغیر میدیدهاند که هر لحظه ممکن است تغییر کند. اصولی مانند دفاع مهندسی، حفظ موضع، مقابله با جنگ روانی، کاهش آسیبپذیری، پاتک فوری، جنگ فرسایشی و تعقیب دشمن فراری، همگی از اصول ثابت و ماندگار علم نظامی هستند که امروز نیز در آییننامههای ارتشهای مدرن به رسمیت شناخته میشوند. تفاوت در آن است که امام علیهالسلام این اصول را نه در آکادمیهای نظامی قرن بیستم، بلکه چهارده قرن پیش و با تکیه بر بصیرت الهی و تجربۀ میدانی بیان فرمودهاند؛ واقعیتی که عظمت این میراث فکری-نظامی را دوچندان میکند.
پیام شما به ما