بقا بر تقلید از میت یعنی چه؟

وقتی فردی در زمان حیات یک مرجع تقلیدِ جامع‌الشرایط، از فتاوای او پیروی می‌کرده، یک پرسش واقعی پیش می‌آید: آیا بعد از فوت آن مرجع، می‌تواند همچنان در احکام شرعی به همان فتاوا عمل کند؟ این مفهوم را در اصطلاح فقهی «بقا بر تقلید از میت» می‌نامند.

چرا این موضوع اهمیت دارد؟

تقلید از مجتهد، یعنی رجوع به دانشی که می‌داند چگونه مسائل دینی را مطابق شریعت حل کند. معمولاً انتظار می‌رود فتواهای مجتهدِ زنده معتبر باشد، چون زنده بودنِ مجتهد یکی از نشانه‌های اعتبار نظریه‌های اوست. اما آیا این اعتبار با فوت مرجع از بین می‌رود؟

برخی فقها می‌گویند: چون حجیت فتوا وابسته به خود نظر مجتهد است و نه صرفاً زنده بودن او، می‌شود پس از فوت هم به فتاوای او عمل کرد.

چگونگی تقلید از میت

از فقهای معاصر، امام خمینی، آیت‌الله خامنه‌ای و نوری همدانی قائل‌اند که اگر در زمان حیات مرجع، شخص به فتاوای او عمل می‌کرده، هر چند در حد یک مساله، می‌تواند بر همان تقلید باقی بماند.

 آیت الله بروجردی، آیت الله مکارم شیرازی و محمد تقی بهجت اما محدودیت می‌گذارند و می‌گویند بقا فقط در مسائلی که در زمان حیاتِ مرجع به آن‌ها عمل شده جایز است و در مسائل جدید باید به فتاوای مرجع زندۀ اعلم رجوع کند.

آیت الله خویی، وحید خراسانی و سیستانی معتقدند عمل در زمان حیات، شرط نیست و بقا در همه احکام ممکن است حتی اگر عمل نشده باشد.

شرایط مهم بقا بر تقلید

فقها چند شرط یا ملاک را برای بقا بر تقلید مطرح می‌کنند:

یک. اجازه از مرجع زنده: صاحب عروه و امام خمینی ره در تحریرالوسیله می‌گویند برای باقی ماندن بر تقلید، باید مجتهد زنده‌ای فتوای جواز بدهد.

دو. اعلمیت مرجع فوت‌شده: اگر یقینی شود مرجع فوت‌شده از همه مجتهدان زنده اعلم بوده است، در آن صورت تداوم تقلید از او واجب می‌شود.

سه. یاد داشتن فتاوی گذشته: آیت الله خویی شرط می‌دانند که مقلد باید فتواها را به یاد داشته باشد؛ اگر فراموش شود، باید به مجتهد زنده رجوع کند.

آیا می‌توان دوباره به تقلید از میت بازگشت؟

این هم یک نکته بحث‌برانگیز است. برخی فقها معتقدند اگر مقلد پس از فوت مرجع به مرجع زنده رجوع کند، دیگر نمی‌تواند باز هم به تقلید از میت برگردد. اما گروهی دیگر می‌گویند بازگشت ممکن است اگر اثبات شود میت از مجتهد زنده اعلم‌تر بوده است.