در این ماه، هر لحظه از عبادت، هر کلمه از دعا و هر حرکت انسان، معنای خاصی پیدا می‌کند. این ویژگی‌ها، ماه رمضان را به ماهی منحصر و اختصاصی تبدیل کرده‌اند که هیچ ماهی به پای آن نمی‌رسد.

علما و بزرگان دین نیز به همین دلیل، توجه ویژه‌ای در این ماه داشته‌اند. آنها در این ایام نه تنها به روزه‌داری و عبادات ظاهری توجه داشتند، بلکه در عمق سیره خود، روح و معنای حقیقی رمضان را درک می‌کردند. اعمال عبادی آنها، همیشه با تأمل و تفکر همراه بوده و هر حرکتی از آنها، در راستای تقویت ارتباط معنوی با خداوند و اصلاح نفس بوده است. در این میان، می‌توان به سیره‌ و روش‌های اخلاقی، عبادی و اجتماعی آنها اشاره کرد که در نهایت ماه رمضان را به فرصتی برای رستگاری، رشد معنوی و تعالی انسانی تبدیل می‌کردند.

افطار با بوسه بر ضریح حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها

علامه طباطبایی(ره) شب‌های ماه رمضان تا صبح بیدار بود، مقداری مطالعه می‌کرد و بقیه را به دعا و قرائت قرآن و نماز مشغول بود.  علامه مقید بود که دعای سحر را با افراد خانواده بخواند و پیش از ماه رمضان از همسایه‌ها اجازه می‌گرفت که اگر برای سحر خواب ماندند، آنها را بیدار کند.

ایشان می‌گفت که در طول عمرم تا به حال یاد ندارم که شبهای ماه رمضان را خوابیده باشم. (روزنامه جمهوری اسلامی، ۲۳ آبان ۱۳۷۰، ویژه‌نامه)

علامه در ماه مبارک روزه خود را با بوسه بر ضریح مقدس حضرت معصومه سلام الله علیها افطار می‌کرد. ابتدا پیاده به حرم مشرف می‌شد و ضریح مقدس را می‌بوسید، پس به خانه برمی‌گشت و غذا می‌خورد. (رمز موفقیت استاد مطهری، علی باقی نصرآبادی و حمید نگارش، ص ۵۳، ۵۴)

امام خمینی(ره) اول نماز مغرب و عشاء را همراه با نوافل به جای آورده، سپس افطار می‌کرد. (سرگذشت‌های ویژه، ج۱، ص۹۸) ایشان، به هنگام سحر و افطار، بسیار کم می‌خوردند، به گونه‌ای که خادم‌شان فکر می‌کرد که امام، چیزی نخورده استشبهای ماه رمضان در جاهایی که مجالس روضه بود شرکت می‌کرد و با تمام وجود گریه می‌کرد به طوری که بدنش می‌لرزید. (یادنامه علامه طباطبایی، ص۱۷۲، ۱۷۴)

۱۰ بار ختم قرآن در ماه مبارک

امام خمینی(ره) به همه جزئیات اعمال ماه مبارک رمضان عمل می‌کرد. و با رؤیت هلال ماه مبارک، در زندگی خود تغییراتی می‌دادند، از جمله دیدارهای عمومی را تعطیل می‌کردند تا بیشتر به دعا و قرآن و خلاصه به خودشان برسند و سراسر ماه را به انجام مستحبات مربوط به ماه سپری می‌کردند. (پاسدار اسلام، ش ۹۳، ص۳۱) در ماه رمضان از شب تا صبح عبادت، نماز و دعا به‌جا می‌آوردند. بعد از نماز صبح مقداری استراحت می‌کردند و صبح زود برای کارهایشان آماده بودند. (سرگذشتهای ویژه، ش ۴، ص ۱۲۹)

در ماه مبارک، در هر زمان کسی به نزد ایشان می‌رفت، امام را در حال قرائت قرآن می‌دید. و در جلساتی که قاریان قرآن حضور داشتند و آیاتی قرائت می‌شد، ایشان به جای نشستن روی صندلی، روی زمین می‌نشستند. در ماه مبارک رمضان، هر روز ده جزء قرآن می‌خواندند و تا پایان ماه ده بار قرآن را ختم می‌کردند. (برداشت‌هایی از سیره‌ امام خمینی، ج۳،  ص۷)

ایشان اول نماز مغرب و عشاء را همراه با نوافل به جای آورده، سپس افطار می‌کرد. (سرگذشت‌های ویژه، ج۱، ص۹۸) ایشان، به هنگام سحر و افطار، بسیار کم می‌خوردند، به گونه‌ای که خادم‌شان فکر می‌کرد که امام، چیزی نخورده است! (برداشت‌هایی از سیره‌ امام خمینی، ج۳، ص ۸۹)

تلاوت همه قرآن‌های در منزل

سید محمدباقر گلپایگانی، فرزند آیت الله گلپایگانی، از مراجع تقلید نقل می‌کند:
پدرم مقید بود قرآن‌هایی که به ایشان هدیه می‌شد، همه را یک دور تلاوت کنند، و سپس به دارالقرآن هدیه می‌کردند و می‌فرمودند: زکات قرآن به این است که خوانده شود؛ زیرا در قیامت، قرآن از ما باز خواست می‌کند. ایشان در ماه رمضان هفت الی هشت دور، قرآن را ختم می‌کردند.

علامه طباطبایی می‌گفت که در طول عمرم تا به حال یاد ندارم که شبهای ماه رمضان را خوابیده باشمدهه سوم کسی او را نمی‌دید!

آیت الله حاج سید علی قاضی طباطبایی، استاد علاّمه طباطبایی، آیت الله العظمی بهجت و... بود. ایشان در دهه اول و دوم ماه رمضان، دو ساعت مجالس تعلیم و اُنس با خدا در شبها بر پا می‌کرد. ولی در دهه سوم مجلس تعطیل بود و مرحوم قاضی تا آخر ماه رمضان دیده نمی‌شد و هر چه شاگردان به دنبال ایشان می‌گشتند، در نجف، کوفه، مسجد سهله و یا در کربلا، ابداً اثری از ایشان نبود. (مهر تابان، ص۲۶ و ۲۷)

اعتکاف در مسجد کوفه

حاج میرزا حسین خلیلی دهه آخر ماه رمضان را در مسجد کوفه معتکف بود و در بین الطلوعین زیارت عاشورا از او ترک نمی‌شد. (زندگانی و شخصیت شیخ انصاری، ص ۲۴۹)

گرفتن سه ماه روزه

آیت الله میرزا جواد آقاملکی تبریزی اهل عبادت و تهجّد و از گریه‌کنندگان زمان خویش بود. سه ماه رجب و شعبان و رمضان را به طور متوالی روزه می‌گرفت و در قنوت نمازهای نافله مرتب این بیت [حافظ] را می‌خواند:

 زان پیشتر که عالم فانی شود خراب             ما را ز جام باده گلگون خراب کن(آینه دانشوران، ص۳۵۱)

اقامه همه نمازها به جماعت

آیه الله العظمی محمدکاظم آخوند خراسانی، در ماه مبارک رمضان هر سه وقت نماز (صبح، ظهر و عصر، و مغرب و عشاء را به جماعت ادا می‌کرد و همه نمازهای نافله در شبانه روز را نیز اقامه می‌کردند. (گزیده سیمای فرزانگان، ص۱۲۷)

آیت‌الله بهجت(ره) هنگام افطار ابتدا دعا می‌خواندند، سپس زمزمه «السلام علیک یا اباعبدالله» بر لب داشتند

افطار با ذکر توسل به اهل بیت علیهم‌السلام

آیت‌الله بهجت(ره) هنگام افطار ابتدا دعا می‌خواندند، سپس زمزمه «السلام علیک یا اباعبدالله» بر لب داشتند. ایشان در افطار به‌صورت خاص به اذکار و دعاهای مخصوص این زمان توجه می‌کردند و افطار را با ذکر و توسل به اهل بیت علیهم‌السلام آغاز می‌کردند.

درک واقعی از دعای ابو حمزه ثمالی

شیخ عباس قمی در شرح حال آقا سید صدرالدین عاملی اصفهانی می‌نویسد:
ایشان بسیار اهل گریه و مناجات بود. نقل شده که شبی از شب‌های ماه رمضان، داخل حرم امیرالمؤمنین علیه‌السلام شد. بعد از زیارت، نشست کنار ضریح و شروع به خواندن دعای ابوحمزه کرد. همین که شروع کرد و به جمله «الهی لا تودبنی بعقوبتک» رسید، گریه او را گرفت و پیوسته این جمله را تکرار کرد و گریه کرد تا بیهوش شد و او را از حرم مطهر بیرون آوردند.

سلام بر امام حسین علیه‌السلام در هنگام افطار

شیخ جعفر شوشتری(ره) علاقه و انس ویژه‌ای به امام حسین علیه‌السلام داشت. در احوال ایشان نقل شده که حتی هنگام افطار یا غذا خوردن، ابتدا با ذکر یا سلام بر امام حسین علیه‌السلام توسل می‌جست و افطار بدون یاد حضرت را کامل نمی‌دانست. این رفتار نشان‌دهنده پیوند معنوی عمیق ایشان با کربلا و فرهنگ عاشورا بود.

روزه بی‌ولایت جان ندارد

آیت‌الله سید عبدالکریم کشمیری از بزرگان اهل سلوک و عرفان، توجه ویژه‌ای به معنویت افطار در ماه رمضان داشت. نقل شده که ایشان افطار خود را با سلام بر حضرت اباعبدالله الحسین علیه‌السلام آغاز می‌کرد و تأکید داشت: «روزه بی‌ولایت، جان ندارد.» این رفتار ایشان نشان می‌دهد که ماه رمضان را نه فقط فرصتی برای روزه جسمانی، بلکه فرصتی تربیتی و معنوی می‌دانستند که با فرهنگ عاشورا و یاد امام حسین علیه‌السلام پیوند خورده است.

نتیجه‌گیری

ماه مبارک رمضان نه تنها یک فرصت معنوی، بلکه به‌عنوان ماهی ویژه با ویژگی‌های منحصر به‌فرد، به ابزاری برای تکامل روحی و نزدیک شدن به خداوند تبدیل می‌شود. سیره‌ علما و بزرگان دین در این ماه، الگویی است برای همگان که چگونه باید از این ایام بهره‌برداری کرد. از شب‌های بیداری و دعا گرفته تا قرائت قرآن و انجام عبادات خاص، همگی نشان از فهم عمیق و درک دقیق این ماه دارند.

علما همچون علامه طباطبایی، امام خمینی(ره)، آیت‌الله قاضی و دیگر بزرگان، با ترک دنیا و توجه کامل به عبادات، به ما آموخته‌اند که رمضان را باید نه تنها به‌عنوان یک عبادت جسمانی، بلکه فرصتی برای پرورش روح و اصلاح نفس تلقی کرد. رفتارهایی همچون ختم قرآن، گریه در مجالس روضه، اقامه نمازهای شب و اعتکاف در مساجد، همگی نمونه‌هایی از سیره‌ عملی آن بزرگواران است که پیام‌های معنوی عمیقی برای ما دارند.

در نهایت، ماه رمضان با تمامی ویژگی‌های خاص خود، فرصتی است برای ما تا به بازنگری در رفتارها و اصلاح روحیات خود پرداخته و با گام‌های استوار به سوی تعالی معنوی حرکت کنیم. همان‌طور که بزرگان دین در سیره‌ی خود به ما نشان داده‌اند، این ماه بهترین زمان برای نزدیکی به خداوند و تکامل درونی است.