در ادبیات روزمره، صبر گاه به معنای انفعال، دست روی دست گذاشتن و یا تحملِ از سر ناچاری تعبیر می‌شود. اما «صبر» در منطق قرآن، یک کنش فعالانه است، نه یک واکنش منفعلانه. واژه «صبر» بیش از ۱۰۰ بار در قرآن تکرار شده که نشان از اهمیت آن در هندسه فکری اسلام دارد.

خداوند در آیه ۱۵۵ سوره بقره، گویی تصویری دقیق از همین روزهای ما ترسیم می‌کند:

«وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ»

(و قطعاً شما را به چیزی از [قبیل] ترس و گرسنگی، و کاهشی در اموال و جان‌ها و محصولات می‌آزماییم؛ و مژده ده شکیبایان را.)

از دست دادن ۲۴۲۷ عزیز در دو روز، مصداق بارز «نقص من الانفس» است. قرآن نمی‌گوید غمگین نباشید، نمی‌گوید گریه نکنید؛ یعقوب علیه‌السلام نیز در فراق یوسف چشمانش را از شدت گریه از دست داد. اما قرآن می‌گوید در پس این داغ، «فرو نپاشید». صبر در اینجا یعنی مدیریت بحران عاطفی و حفظ تعادل روانی جامعه برای جلوگیری از تحقق اهداف دشمن است.

غم هست، اما یأس نه

تروریسم و اغتشاشِ هدایت‌شده، دو هدف را دنبال می‌کند: اول حذف فیزیکی و دوم درهم‌شکستن اراده بازماندگان. دشمنی که با قساوت به شهروند و نیروی امنیتی رحم نمی‌کند، می‌خواهد جامعه را به ورطه ناامیدی و یا خشم کور بکشاند، می‌خواهد با گرفتن جان‌ها، اراده‌ها را بکشند. پاسخ قرآن به این طراحی، «حزنِ فعال» است. ما برای عزیزانمان اشک می‌ریزیم (همانطور که پیامبر(ص) برای حمزه و فرزندش ابراهیم گریست)، اما دچار فروپاشی نمی‌شویم. آیه‌ ۱۳۹ آل‌عمران را باید سرلوحه روزهای سخت قرار داد:

«وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» (و سست نشوید! و غمگین نگردید! و شما برترید اگر ایمان داشته باشید.)

صبر در قاموس قرآن، یعنی ایستادن در میانۀ میدان، با چشمانی اشک‌بار اما دلی قرص، و تبدیل کردن تهدید «فقدان» به فرصت «بیداری».

اینجاست که صبر و استقامت به یک استراتژی مبارزاتی تبدیل می‌شود. قرآن در آیه ۲۰۰ سوره آل‌عمران می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا...». مفسران «صابروا» را به معنای «صبر در برابر دشمن» و «پیشی گرفتن در صبر از دشمن» دانسته‌اند. اگر دشمن در جنایت و ایجاد وحشت اصرار دارد، جامعه ایمانی باید در حفظ انسجام و پایداری، صبورتر و مصمم‌تر باشد. ایستادگی خانواده‌های شهدا در این روزها، تجلی همین «صابروا» است که محاسبات طراحان آشوب را بر هم می‌زند.

اما برگردیم به سوال اصلی این نوشتار: چگونه در این مصیبت سنگین، استوار بمانیم؟

۱) مصیبت را نفی نکنید

قرآن در کریمۀ ۱۵۶ بقره (الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِیبَةٌ...) واژۀ «مصیبت» را بی‌تعارف به کار می‌برد. اولین قدم صبر، پذیرش واقعیت تلخ است. آدمی که داغ را کوچک می‌کند، معمولاً بعدتر زیر وزن همان داغ خرد می‌شود.

۲) خودتان را امانت‌دار بدانید نه مالک

اصل قرآنی «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ» تنها یک ذکر برای مجالس ختم نیست؛ بلکه یک جهان‌بینی است. این نگاه، مالکیت انسان بر انسان را نفی می‌کند و پذیرش فقدان را آسان‌تر می‌سازد.

۳) آنها را کنار خود بدانید با حیاتی برتر

تسکین‌بخش‌ترین زاویه دید قرآن به این حوادث، تغییر مفهوم «مرگ» به «حیات» است. برای خانواده‌ای که جوانش را در حوادث ۱۸ و ۱۹ دی از دست داده، هیچ مرهمی بالاتر از آیه ۱۶۹ سوره آل‌عمران نیست: «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ».

باور داشته باشید که خون ریخته شده، هدر نرفته بلکه تبدیل به سرمایه‌ای جاودان شده است که هم نظام برآمده از شریعت اسلام را بیمه می‌کند و هم پیش خداوند، شفاعت‌گری آبرومند خواهد بود. این باور، زهر مصیبت را می‌گیرد. آن ۲۴۲۷ نفر، قربانیان یک تصادف کور نیستند؛ آن‌ها شاهدان و گواهان مظلومیت ملتی هستند که برای استقلال و امنیت خود هزینه می‌دهد.

اما وظیفه امروز امت چیست؟

صبر جمیل در این برهه به معنای تبدیل این تهدید بزرگ به فرصتی برای همبستگی ملی است. قرآن، مومنان را «بنیان مرصوص» (دیواری آهنین و نفوذناپذیر) می‌خواند. امروز، مرهم گذاشتن بر دل بازماندگان، پرهیز از شایعاتی که امنیت روانی را هدف می‌گیرند، و حفظ هوشیاری در برابر خط نفاق و نفوذ، عینِ صبر است.

در سورۀ شرح، یک اصلِ واقع‌بینانه آمده: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا» (شرح، ۵)

نمی‌گوید بعد از سختی، آسانی است بلکه می‌گوید با سختی، گشایش‌هایی هم هست.
اینکه همیشه آسانی از دل سختی زاده می‌شود ولی با هر راحتی، سختی نیست، این لطف خداست.  این سختی‌ها را به جان بخریم تا گشایش و پیروزی قطعی را به چشم ببینیم.

داغ ۱۸ و ۱۹ دی سنگین است؛ شانه‌های شهر زیر بار تابوت‌ها لرزید، اما نشکست. تاریخ ایران و آموزه‌های قرآن گواه است که خون مظلوم، هرگز پایمال نمی‌شود. ما سوگواریم، اما مأیوس نیستیم. ما داغداریم، اما ذلیل نیستیم. و این همان معجزه صبر است که خداوند وعده داده: «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ»؛ خدا با صابران است، و چه همراهی قدرتمندتر از او؟