معنای واقعی «ذوالفقار»

برخلاف تصور رایج که نام ذوالفقار را به شکل دوتیغه آن مرتبط می‌داند، این نام ریشه در ویژگی‌های دیگری دارد. معنای لغوی «ذوالفقار»، «صاحب مهره‌ها» یا «دارای ستون فقرات» است. در منابع آمده است که این نامگذاری به دلیل خراش‌های پست و هموار بوده که بر پشت تیغۀ آن وجود داشته» (علل الشرایع، ج۱، ص ۱۶۳) که شبیه ستون فقرات آدمی است.

اما این تنها لایه‌ای از معنای آن نیست. روایات متعدد، ابعاد معنوی عمیقی به این نام بخشیده‌اند. در حدیثی از امام باقر علیه‌السلام آمده است که ذوالفقار از آن جهت چنین نام گرفت که هر دشمنی را هدف قرار می‌داد، در این دنیا از زندگی و در آخرت از بهشت بی‌نصیب می‌کرد. (بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۷، ص۲۹۴)

شیخ صدوق نیز تفسیری دیگر ارائه می‌دهد مبنی بر اینکه این شمشیر «کمر کافران را قطع می‌کرد.» این تفاسیر گوناگون، از یک توصیف فیزیکی تا یک مفهوم معنوی عمیق، ذوالفقار را از یک شیء به نمادی چندوجهی از عدالت قاطع دنیوی و اخروی بدل می‌کند.

افسانه دو تیغه بودن

یکی از بزرگترین شگفتی‌ها درباره ذوالفقار، تصویر رایج اما به احتمال زیاد نادرست آن است. اغلب منابع تاریخی و روایی معتبر، آن را شمشیری تک‌تیغه، احتمالاً با دو لبه تیز یا دارای شیارهای متمایز توصیف کرده‌اند. با این حال، تصور شمشیری دوشاخه یا دوزبانه چنان در فرهنگ عامه و شمایل‌نگاری‌های مذهبی ریشه دوانده که به تصویر غالب تبدیل شده است.

برخی تصور می‌کنند که «ذوالفقار»؛ یعنی، شمشیری که دو تیغه دارد و بر همین اساس، در نقاشی‌ها و حتی فیلم‌ها، آن را دو تیغه نشان می‌دهند.

جالب آنکه این تصور صرفاً مردمی نیست؛ برخی عالمان برجسته مانند میرزای قمی و ابن شهر آشوب نیز ذوالفقار را دوشاخه توصیف کرده‌اند، که نشان می‌دهد ریشه‌های این برداشت عمیق‌تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد.

شمشیری از بهشت

منشأ ذوالفقار نیز همچون دیگر جنبه‌های آن، در تقاطع روایت‌های تاریخی و باورهای معنوی قرار دارد. گزارش‌های تاریخی در این باره «پراکنده و متفاوت» هستند. برخی آن را غنیمت جنگی از نبرد بدر می‌دانند، اما در مورد صاحب اصلی آن اختلاف است؛ از «منبه بن حجاج» تا «عاص بن منبه» نام برده شده است. روایات دیگری نیز وجود دارند که آن را هدیه‌ای از بلقیس به سلیمان نبی (مناقب، ج۳، ص۲۹۵)، هدیه‌ای از «حجاج بن علاط» به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌ یاغنیمتی از جنگ بنی‌قینقاع می‌دانند.

در مقابل این روایات متعدد و گاه متناقض زمینی، یک روایت معنوی و آسمانی قرار دارد. بر اساس حدیثی از امام رضا علیه‌السلام، ذوالفقار یک هدیه الهی بود. ذوالفقار را جبرئیل از آسمان آورد. (مستدرک الوسائل، ج۳، ص۳۱۰)

این نگاه آسمانی، تنها یک روایت موازی نیست، بلکه دارای عمق تئولوژیک (الهیاتی) است. علامه مجلسی این نزول آسمانی را به آیه قرآن «وَ أَنْزَلْنَا الْحَدیدَ فیهِ بَأْسٌ شَدیدٌ...» (و آهن را که در آن خطری سخت و سودهایی است، فرو فرستادیم...) مرتبط می‌داند. این پیوند، ذوالفقار را از یک غنیمت تاریخی به تجلی قدرت الهی نازل‌شده بر زمین ارتقا می‌دهد و بر راز و رمز و جایگاه اسطوره‌ای آن می‌افزاید.

تأییدی الهی بر شجاعت

جایگاه ذوالفقار به عنوان نماد شجاعت الهی در جنگ احد تثبیت شد. در آن نبرد سخت که سپاه اسلام در آستانه فروپاشی بود، امیرالمؤمنین علیه‌السلام با فداکاری بی‌نظیر از جان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌ دفاع می‌کرد. جبرئیل بر پیامبر نازل شد و ایثار او را ستود. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌ در پاسخ فرمود: «من از علی و او از من است.» در اوج همین صحنه بود که ندایی از آسمان شنیده شد که در تاریخ طنین‌انداز گشت: لاسیف الا ذوالفقار، ولا فتی الا علی. (تاریخ ابن اثیر، ج‌۲، ص‌۱۵۴)

این ندا که به معنای «شمشیری جز ذوالفقار و جوانمردی جز علی نیست» است، مهر تأییدی الهی بر پیوند جدانشدنی میان شمشیر و صاحبش بود. از آن پس، ذوالفقار نه فقط سلاح شخصی امام، بلکه نمادی از شجاعت و جوانمردی مورد تأیید خداوند شناخته شد.

سرنوشت نهایی ذوالفقار

ذوالفقار صرفاً یک سلاح شخصی نبود، بلکه بخشی از «ودایع امامت» به شمار می‌رفت؛ میراثی مقدس که به همراه دیگر نشانه‌ها، از امامی به امام دیگر منتقل می‌شد. این انتقال، خود یکی از دلایل اثبات امامت بود. روایات متعددی این زنجیره را تأیید می‌کنند. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «نزد من، انگشتر و زره و شمشیر و پرچم رسول خدا است.» (بحارالأنوار، ج ۱، ص ۱۶۰.(و امام رضا علیه‌السلام به صراحت بیان می‌کند: «ذوالفقار اکنون پیش من است.» (صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۱۹)

البته در کنار این روایات، برخی منابع تاریخی مسیری متفاوت را ثبت کرده‌اند؛ حکایت‌هایی که می‌گویند این شمشیر پس از قیام "نفس زکیه"، به دست خلفای عباسی افتاد و سال‌ها بعد در جریان شورش ترکان در قاهره، میان غنایم سلاطین گم شد. این دوگانگی، تقابل میان یک باور مقدس شیعی و یک ردپای تاریخی سکولار را به نمایش می‌گذارد و نشان می‌دهد که ذوالفقار نه تنها در گذشته، بلکه در روایت سرنوشت خود نیز یک نماد مورد بحث است.

اما بر اساس باور ریشه‌دار شیعی این میراث گران‌بها اکنون در دستان آخرین حجت الهی، حضرت مهدی (عج)، قرار دارد. حدیثی از امام ششم این سرنوشت را اینگونه بیان می‌کند: «شمشیر آن حضرت هنگام ظهور، همان «ذوالفقار» است.» (الغیبة، ج۲، ح ۳۰۷)