معنای تفأل
«تَفَأُّل» بهمعنای فال نیک زدن و نگاهی خوشبینانه به آینده داشتن است. و در مقابل، «تَطَیُّر» بهمعنای فال بد زدن است.
تفاوت تفأل با استخاره
در تفسیر نمونه بیان شده که: برخی گمان میکنند تفأل همان استخاره است، در حالی که میان این دو تفاوت وجود دارد. تفأل به معنای داشتن امید و نگاه مثبت در کارهاست. اما استخاره برای رفع شک و تردید انجام میشود و در حقیقت نوعی مشورت با خداوند است تا خوبی یا بدی یک کار مشخص گردد.
تفأل در سیره معصومان علیهمالسلام
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، از میان خرافات و باورهای مردم عربستان، فال نیک را کار خوبی میدانست، چون باعث امید و دلگرمی میشد؛ اما فال بد را رد میکرد، زیرا باعث ناامیدی و بدبینی انسان میشود. رسول خدا صلیاللهعلیهوآله میفرماید: همیشه فال نیک بزنید تا به همان برسید.(بحارالانوار، ج۲۰، ص۳۳۳) امیرالمؤمنین علی علیهالسلام نیز در نهج البلاغه حکمت 400 فال نیکزدن را کاری درست و شایسته معرفی کردهاند.
علامه طباطبائی، هنگام ورود به حوزه علمیه قم قصد تدریس اسفار ملاصدرا را داشت، اما با مخالفت آیتالله بروجردی روبهرو شد. در شک و تردید بود که به دیوان حافظ تفأل زد و با دیدن ابیات تصمیم به تدریس گرفت و در این مسیر به موفقیتهای بزرگی دست یافت
حکم شرعی و جنبه روانی تفأل
از نظر فقهی، تفأل چه آگاهانه باشد و چه ناآگاهانه، عملی مباح و جایز است.(الموسوعة الفقهیة، ج۱۳، ص۷۷) از منظر تفسیر نمونه واقعیت آن است که فال نیکزدن چون امیدآفرین است، آثار روانی مثبت و سازندهای روی انسان میگذارد. بنابر این اسلام تفأل را نهی نکرده است.
نخستین تفأل به دیوان حافظ
پس از رحلت حافظ، گروهی از متعصبان و مخالفانش، با بهانههایی چون کافربودن، مانع دفن پیکر او شدند. مردم حکم نهایی را از خودِ حافظ جویا شده و برای پایان دادن به اختلاف، به دیوان او تفأل زدند. "سرّ اِدوارد براون" در جلد سوم کتاب تاریخ ادبیات ایران این واقعه را چنین نقل میکند:
تمام غزلهای حافظ را در سبدی ریختند و از کودکی خواستند یکی را بیرون آورد. با شگفتی بسیار، غزلی انتخاب شد که یکی از ابیات آن چنین بود که به اختلاف مردم پایان داد و او را دفن کردند.
قدم دریغ مدار از جنازه حافظ که گرچه غرق گناه است، میرود به بهشت
نمونههایی از تفأل به دیوان حافظ در تاریخ
در فرهنگ ایرانی، فال گرفتن از دیوان حافظ یک سنت محبوب و دوستداشتنی است. شعرهای حافظ در لحظاتی که انسان نگران یا مردد است، دلگرمی و اطمینان میدهند. در طول تاریخ هم افراد زیادی در زمان تردید و نگرانی به دیوان حافظ تفأل زده و از او راهنمایی خواستهاند که به برخی از آنها اشاره میکنیم:
- علامه طباطبائی، صاحب تفسیر المیزان، هنگام ورود به حوزه علمیه قم قصد تدریس اسفار ملاصدرا را داشت، اما با مخالفت آیتالله بروجردی روبهرو شد. در شک و تردید بود که به دیوان حافظ تفأل زد و با دیدن این ابیات تصمیم به تدریس گرفت و در این مسیر به موفقیتهای بزرگی دست یافت.
2- یکی از نیکوکاران شیراز وصیت کرده بود کنار آرامگاه حافظ دفن شود. برای آگاهی از رضایت حافظ، به دیوان او تفأل زدند و این بیت آمد:
رواق منظر چشم من آشیانه تو است کرم نما و فرود آی که خانه خانه تو است
3- مگسخان، فرماندار شیراز در زمان محمود افغان، قصد تخریب قبر حافظ را داشت. با تفأل به دیوان حافظ، این بیت آمد و او سخت متأثر شد و از تصمیم خود منصرف گردید:
ای مگس! عرصه سیمرغ نه جولانگه تو است عِرض خود میبری و زحمت ما میداری
4- نقل شده نادرشاه افشار یا شاه عباس صفوی در تردید برای لشکرکشی به تبریز به دیوان حافظ تفأل زد و با دیدن این بیت تصمیم به حرکت گرفت:
عراق و فارس گرفتی به شعر خوش حافظ بیا که نوبت بغداد و وقت تبریز است
5- علامه حسنزاده آملی نیز در شبی که تصمیم به ورود به حوزه علمیه داشت، با نیتی خالص به دیوان حافظ تفأل زد و این بیت را راهنمای خود یافت:
بخواه دفتر اشعار و راه صحرا گیر که وقت مدرسه و بحث کشف کشاف است
نتیجهگیری
با در نظر گرفتن مبانی دینی و عملی بزرگان، روشن است که تفأل به دیوان حافظ از نظر شرعی کاملاً جایز و مباح است. چرا که تفأل، در تعریفی که از سیره معصومین علیهمالسلام بدست میآید، چیزی جز «فال نیک زدن» و «امید به آینده» نیست.
این سنت که با امید و آرامش روانی همراه است، نه تنها مورد نکوهش علما نبوده، بلکه با تأیید عملی علمای بزرگی همچون علامه طباطبایی و علامه حسنزاده آملی، از یک عمل عرفی به یک میراث فرهنگی مستند و مشروع تبدیل شده است. بنابراین، تفأل به حافظ، عملی ریشهدار است که مبانی شرعی آن مورد پذیرش قرار گرفته است.
پیام شما به ما