ايرانيان كه دل در گرو عشق پيامبر ، امامان و اولياءالله دارند با آيينها، مراسم و مناسك گوناگون ارادت خود را به اين بزرگان نشان ميدهند. آيينهاي مذهبي اين سرزمين با فرارسيدن محرم اوج ميگيرد و بر كوي و برزن سايهاي از غم ميافكند.
اعتقادات دینی در آیینهای نمایشی ایرانیان كه دل در گرو عشق پیامبر ، امامان و اولیاءالله دارند با آیینها، مراسم و مناسك گوناگون ارادت خود را به این بزرگان نشان میدهند. آیینهای مذهبی این سرزمین با فرارسیدن محرم اوج میگیرد و بر كوی و برزن سایهای از غم میافكند. راه افتادن دستههای سینهزنی و زنجیرزنی، برگزاری مراسم عزاداری در هیاتهای مذهبی ، اجرا شدن مجالس تعزیه ، برپایی نمایشوارههای شمایلخوانی، پردهخوانی و ... همه و همه از یكسو ریشه در اعتقادات دینی مردم دارد و از طرف دیگر نشاندهنده حس زیباییشناسی و هنری آنان است. به گزارش جام جم ، مطلب زیر به قلم دكتر اردشیر صالحپور، مدرس تئاتر در دانشكدههای هنری در پی آن است تا با هستیشناسی آیینها و مناسك، راه را بر معرفت بهتر و عمیقتر آنها بگشاید و رمز و رازشان را آشكار كند. آیینها، جلوههایی از معرفتشناسی یك قوم و جامعه به شمار میروند. شكلی از هستیشناسی یك دنیای ذهنی و درونی كه تجلی بیرونی و هنری پیدا كرده و با زیباشناسی خاصی همراه است. ریشه این آیینها در اساس به اسطورهها بازمیگردد كه قدیمیترین و ازلیترین تجلیات حیات فرهنگی بشر به شمار میروند. اگرچه آیینها زاده اسطورهها هستند، اما از طرف دیگر، اسطورهها را در طول تاریخ زنده نگاه داشتهاند. آیینورزی انسان در جامعهشناسی فرهنگی، دیدگاههای متفاوتی درباره منزلت و ساحتهای وجودی انسان وجود دارد. یكی از این نظریهها، انسان را موجودی آیینورز معرفی و بر نقش انكارناپذیر مناسك در طول تاریخ در جوامع بشری تاكید میكند. این نظریهپردازان، انسان را موجودی آیینباز، آیینساز و آیینپرور میدانند كه از تولد تا مرگ با مراسم و مناسك ویژه، زندگی خود را سپری میكنند. براساس این نظریه، آیینها در جامعههای گوناگون و رنگارنگ ساكن بر كره خاك، شاخصههای شناخت و بازشناخت فرهنگ بشری به شمار میآیند. آیینها طیف گستردهای از رفتارهای اجتماعی، فرهنگی و دینی جوامع مختلف را تحت پوشش قرار داده و این جلوهها و مظاهر را در ابعاد گوناگون به ظهور میرسانند. این مفاهیم كه در قالب سنتها تداوم مییابند، وسیلهای برای تجسمبخشی به سطوح مختلف و متنوع فرهنگ یعنی باورها، اعتقادات با برخورداری از مظاهر زیباییشناسی و جهانبینی انسانی است كه بهمثابه ماندگارترین رفتارهای بشری و به عبارتی میراث معنوی فرهنگ بشری تلقی میشوند. ایرانیان كه دل در گرو عشق پیامبر ، امامان و اولیاءالله دارند با آیینها، مراسم و مناسك گوناگون ارادت خود را به این بزرگان نشان میدهند. آیینهای مذهبی این سرزمین با فرارسیدن محرم اوج میگیرد و بر كوی و برزن سایهای از غم میافكند. آیینها، انسانها را به اندیشیدن و تفكر درباره ارزشها، منزلتها و قداستها و در نتیجه حركات اجتماعی سمت و سو میدهند و چیستی و كیستی این جهان و آن جهان، رمز و رازها و آرمانهای بشری و فلسفه حیات او را گوشزد میكنند. پس به همین دلیل محملی برای تحلیل و بررسی دوباره زندگی به شمار میآیند. در این نگره آیینی، همبستگی، همدلی، وفاق ملی، پیوند و الفت اجتماعی مدنظر است و مردم هر جامعه، گروهی همبسته و پیوسته محسوب میشوند كه زیرسایه مجموعهای از مراسم، آیینها و مناسك دور هم گرد میآیند تا یك باور و اصل و نهاد مشترك را پاس دارند. رمز و نماد در مناسك آیینها و مناسك، سرشار از نمادها و نشانهها هستند و در اساس هنری رمزی و نمادین تلقی میشوند. در اینخصوص، هر حركت و عملی به مثابه جلوهای از مفاهیم و اندیشههای بنیادین است كه به قالب رمز نشسته و آشكاركننده جوهرههای پنهان آن است. موسیقی، ضرباهنگ و ریتم، حركات موزون، آداب، اصول و قواعد، لباس، پوشش و خوراكیهای ویژه و البته ادعیه و ذكرهای متنوع از اركان و اجزای اجتنابناپذیر آیینها و مناسكاند. چنین مراسمی موسمیاند و درگاهشماری و تقویمهای ویژه برگزار میشوند تا مناسبتها، ارزشها و باورها را پاس بدارند و بزرگ بشمارند. عشق و علاقه ایرانیان به بزرگان دین اسلام جلوههای پرشوری ازآیینهای نمایشی پدید آورده استآیینها، بهترین انگیزه برای برپایی تجمعات انسانی هستند و از اینرو همگرایی و مشاركت مردمی را در پی دارند. آداب و مناسك، تقویت حس معنوی را جزو بنیانهای خود قرار دادهاند، نشانههای قدیم و جدید را با هم در د ل خود دارند، عرصهای عمومی برای ایجاد وحدت و همدلی هستند، كهنگیناپذیرند و تجلی دوباره زندگی به شمار میآیند. آیینها به طور معمول دارای مكانی خاص برای برگزاری هستند و جایگاهی را با توجه به شكل و محتوایشان برای تجلی خود طلب میكنند. پیوند آیین و سنت فرهنگ و هنر همواره با 2 مقوله سنت و مدرنیته درگیر بوده و این تعامل و تعارض همچنان ادامه خواهد داشت. پرداختن به مقوله سنت به منزله غفلت ورزیدن از هنر معاصر نیست، بلكه این مقولات ویژگیها و مختصات خود را دارند، هر كدام در قلمرو ویژهای عمل و گاه در تركیب و حضور متفاوتی عرض اندام میكنند. چنانچه در هر كدام از این دو مقوله، جوهره حقیقت كه اصل و ذات هنر است یافت شود، منزلت و ماندگاری یافته و تداوم خواهد داشت. البته جوامع مدرن امروزی همواره نگاهی تحقیرآمیز به سنت داشته و به دلیل كشف نشدن رمز و رازهایی مستمر و مكتوم آن یكباره آن را به چوب خرافه میرانند و ارزشهای آن را نادیده میانگارند. آنها این تصور را دارند كه پدیده سنت، عقل گریز و ایستا و كهنه است، چرا كه تقید و محدودیتها انسان را از هرگونه نوآوری باز میدارد. بر خلاف نگاه غالب جوامع امروزی به سنتها، وجه قدسی و معنوی آنها را نباید نادیده انگاشت. در واقع سنتها، مسیری پیچیده برای رسیدن آدمها به معنویت هستند و پیوند میان آسمان و زمین و مفاهیم مادی و معنوی را شكل میدهند. در هر سنتی خیر، فضیلت و زیبایی اصل بوده و الهامبخش حیات این دنیایی در پیوند با جهان دیگر است. آیینها اگر دوام یابند و ارزش و قابلیت سازگاری پیدا كنند، به سنت تبدیل میشوند. در چنین شرایطی، آنها استحكام پیدا میكنند و دیگر براساس روال و قاعده ادامه خواهند یافت. ابعاد قدسی و هاله معنوی كمتر اجازه میدهد این سنتها دستخوش تحولات و تغییرات زیاد شوند و برای همین دوامشان طولانی و مستمر است. سنتها در جوامع شرقی، اصل و اساس بقای فرهنگی به شمار میآیند و از این رو در برابر آنها باید با احتیاط رفتار كرد. نه تسلیم و نه انكار، مناسبترین روش برخورد با سنتهاست و در جامعهای چون ایران كه دارای سنتهایی عمیق و ریشهدار است، نباید براحتی روی به نفی و اثبات آورد. جایگاه آیینها در ایران قدمت و سابقه دیرینه فرهنگ كهن ایرانی اسلامی و جلوههای ذوقی و زیباییشناسی مردمان این دیار همواره منشأ خلق و پیدایی آیینها، سنتها و مناسك بسیار بوده است. هر كدام از این مراسم، نمادی از هویت و شاخصههای اعتقادی مردم این مرز و بوم است و به جنبههای گوناگون زندگی آن از جمله معنوی و مادی میپردازد. مناسبتهای سور و سوگ مذهبی و دیگر مراسم خاص، آیینها را به یك فرهنگ زنده تبدیل كرده و آیینه تمام نمای روح ایرانی شده است. سرزمین ایران با اقوام گوناگونی كه در خود جای داده است، نمایشگاهی بزرگ از آیینها به شمار میآید كه هریك رنگ و حال و هوای خاص خود را دارند. این آیینها با بنمایههای معنوی نهفته در آنها، رنگ، موسیقی، حركت، شكل و ظاهرشان، جلوههای گوناگون حیات فرهنگی مردم این سرزمین را به ظهور میرسانند. عشق و علاقه ایرانیان به پیامبر(ص)، امامان(ع) و آل عترت(ع)، جلوههای متفاوت و پرشوری از هنر و زیبایی را در شكلهای گوناگون آیینی پدید آورده است. پردهخوانی، شمایلخوانی، مقتلخوانی، مناجات خوانی، حملهخوانی، منقبتخوانی و حماسه خوانیهای مذهبی و شبیهخوانی از جمله آیینهای مذهبی این مرز و بوم هستند. این آثار، فرآوردههای هنری، مذهبی و نمایشیاند كه به مدد عناصر و اجزایی برآمده از دل فرهنگ این سرزمین، موسم و ایام ویژه را رنگ و لطافتی قدسی میبخشند. این تجلیها برخاسته از دل عاشقانی است كه در كوی و برزن بیهیچ تكلف به ابراز ارادت به خاندان پیامبر میپردازند. راز ماندگاری این آیینها و مراسم دینی، آن است كه از سرچشمه تمدن كهن ایرانی بهرههای بسیاری گرفته و با فرهنگ اسلامی غنی شده است. اینك پس از قرنها، آیینهای شیعی و ایرانی به نمایشهایی عمیق و زیبا تبدیل شدهاند كه علاوه بر فرهنگ خودی، بر هنر دیگر كشورها نیز اثر گذاشتهاند. تنظیم برای تبیان : مسعود عجمی
