بخشهاي فراموش شده تاريخ معاصر
با "سرزمين گمشده" بخشهاي فراموش شده تاريخ معاصر را زنده کردم
کارگردان مستند "سرزمين گمشده" روايت ناگفتههاي تاريخ معاصر براي نسل جوان را يکي از دغدغههاي اصلياش براي ساخت اين فيلم دانست.
فيلم مستند "سرزمين گمشده" که در جشنواره فيلم فجر تحسين شده بخش مهمي از تاريخ معاصر را روايت ميکند، "سرزمين گمشده" تصويري تکاندهنده از غربت مهاجراني است که بازيهاي سياسي سالها است آنها را از سرزمين مادري دور کرده است.
* اکران فيلمهاي مستند از مدتي پيش با نمايش فيلم "تهران انار ندارد" با حمايت حوزه هنري و مرکز گسترش سينما مستند و تجربي آغاز و خوشبختانه با استقبال خوبي روبرو شد. "سرزمين گمشده" دومين مستندي است که اکران شده. فکر ميکنيد ادامه اين برنامه چه قدر ميتواند به نمايش اين آثار کمک کند؟
- وحيد موساييان کارگردان "سرزمين گمشده": سابقه اين کار به فعاليتهاي از قبل برميگردد. مرکز گسترش سينماي مستند و تجربي از گذشته نمايش هفتگي براي فيلمهاي مستند برگزار ميکرد و حوزه هنري نيز در سالهاي اخير نمايش آثار مستند و کوتاه را در سينما آزادي دنبال ميکند.
اما بعد از مدتي سيستم اکران را درگير اين موضوع کردند تا سينماي مستند نيز در کنار سينماي بلند به نمايش آثار خود به صورت تک سانس و محدود بپردازد. با اين موضوع ميتوانيم در اکران تنوع ايجاد کنيم و اين تنوع باعث آشنايي مردم و مخاطب عام با سينماي مستند ميشود.
*فکر ميکنيد انتخاب اين مستندها بايد به چه شکل باشد تا مورد توجه مخاطب قرار بگيرد؟
- آنقدر مستند خوب در سينماي ايران ساخته شده است که ميتواند تا مدتها خوراک اکران را تامين کند. اما اين موضوع وابسته به اين شرط است که اين اکران تداوم پيدا کند. حتي ميتوان به آرشيوهاي گذشته دست پيدا کرد و آثار مستند سازان برجسته را به نمايش گذاشت يا هفته مرور آثار مستند سازان را برگزار کنيم تا جذب مخاطب صورت بگيرد و مردم را با اين نوع سينما آشنا کنيم.
* در اين مدت استقبال از مستند "سرزمين گمشده" چه طوربوده؟
- در اين زمان کوتاه نميتوان درباره استقبال از اين آثار صحبت کرد. بايد فرصت دهيم تا اطلاع رساني مناسبي براي مخاطبان به وجود آيد و به نوعي از اکران آن مطلع شوند و اين موضوع به زمان نيازمند است.
* موضوعي که شما در "سرزمين گشمده" مطرح ميکنيد، جذاب است و ميتواند مورد توجه مخاطب قرار گيرد، چرا تصميم گرفتيد به موضوع تاريخي و رويدادهاي سياسي دهه 20 بپردازيد؟
- تاريخ معاصر ايران در 100 سال گذشته اتفاقات و فراز و نشيب زيادي را به خود ديده است. فقط کافي است به برگههاي تاريخ نگاه کنيم. اما متاسفانه در سينماي ايران به اين موضوعها کمتر توجه شده است. البته بخشي از آن به دلايل سياسي است. اين موضوع باعث شده که ما آثار محدودي در حوزه تلويزيون، مستند و سينماي بلند داشته باشيم و به نوعي خودمان را مميزي تاريخي کردهايم.
در صورتي که اگر اين رويدادها در کشورهاي غربي شکل ميگرفت حتما فيلمهاي زيادي در اين ارتباط ساخته شده بود. متاسفانه به دليل تفکر و نگاهي که به تاريخ داريم چيزي که دوست نداريم را حذف ميکنيم. تفکر کمونيستي در آن دوران واقعيتي بوده که انکار نشدني است. اوج آن بعد از جنگ جهاني دوم بوده و تا فروپاشي شوروي سابق ادامه داشته است. نپرداختن به اين موضوعها باعث ميشود نسل آينده ما با اين تاريخ آشنا نباشند.
* کمي درباره موضوع فيلم توضيح دهيد؟
- زماني که اين فيلم را ساختم خيليها با اين موضوع بيگانه بودند، حتي کساني که چند نسل از ما جلوترند از کنار اين حادثه گذشتهاند و آن را فراموش کردهاند. البته اين موضوع به دليل تابوهايي است که از مسائلي اين چنيني در جامعه بوده است. وقتي بعد از فر پاشي شوروي سابق نگاه کمونسيتي از بين رفت منطقي نبود که به اين حوادت نگاه نکنيم و از کنار آن به راحتي عبور کنيم.
با اين انگيزه دست به ساخت اين فيلم زدم که البته سختيهاي خاص خود را داشت. من معتقدم نميتوان شخصيتهاي تاريخي را حذف کرد، چون متعلق به اين مرز و بوم هستند. البته کارکردن بر روي چنين موضوعاتي حرکت کردن بر لبه تيغ است. اين مستند سال 85 ساخه شد، زماني که حدود 60 سال از اين رويداد تاريخي سياسي گذشته است. اما متاسفانه درباره اين رويداد هيچ فيلمي ساخته نشده است. اين موضوع جاي سوال دارد. در صورتي که ميتوان با تمرکز بر اين موضوع آثار متعددي ساخت. ساخت اين مستند شروعي بود تا متوجه شويم در کجاي اين تاريخ ايستادهايم.
*بعد از ساخت اين مستند تصميم نگرفتيد با تمرکز بر اين موضوع يک فيلم سينمايي بسازيد؟
- من بعد از اين مستند فيلمنامهاي با اين موضوع با عنوان "ايستگاه همين جا است" نوشتم. اما مسئولان قبلي بنياد سينمايي فارابي، با اين استدلال که ساخت اين فيلم در اولويت نيست مانع از توليد آن شدند. در صورتي که اين موضوع پس از فنا شدن چند نسل که تبعات سياسي و اجتماعي داشته، جامعه ايراني را هم درگير کرده است. نميدانم چه زماني قرار است به اين موضوعها در سينما پرداخته شود؟
اوايل امسال بعد از اين کار که ساخت آن به نتيجه نرسيد. ساخت مستندي به نام "هاوارد" را شروع کردم که درباره يکي از حوادث دوره مشروطيت است و هنوز تصويربرداري آن ادامه دارد که نياز به سفرهاي خارج از کشور دارد.
* چرا براي "سرزمين گمشده" اين شکل روايت را انتخاب کرديد؟ اين مستند به گفتار متن وابسته نيست و با استفاده از فيلمهاي آرشيوي جذابيت براي مخاطب ايجاد کرده است.
- از همان ابتدا ميخواستم مستندي بسازم که صرفا گزارشي نباشد. از آنجا که سالها است در اين حوزه فعاليت ميکنم تصميم داشتم مستندي بسازم که براي مخاطب خسته کننده نباشد. من در هيچ کدام از کارهايم از گفتار متن استفاده نميکنم. در اين فيلم نيز سعي کردم از خود افراد براي ارتباط با مخاطب استفاده کنم.
ما حدود 2500 دقيقه راش گرفته بوديم و به همراه فارسيجاني تدوينگر کار تک تک پلانها را ديديم و با وسواس زياد تلاش کرديم تدوين يکدستي داشته باشيم تا مخاطب اذيت نشود. اين فيلمهاي آرشيوي را از خارج از کشور تهيه کردم. در "سرزمين گمشده" تلاش کرديم داستان فيلم را با اين تصاوير آرشيوي بگوييم و با کمک شخصيتها آنها را به هم ربط داديم. کساني که اين فيلم را ديدند معتقد بودند زمان 65 دقيقهاي آنها را خسته نکرده و با فيلم همراه شده بودند.
"سرزمين گمشده" به رويدادهاي سياسي بعد از شهريور 1320 و تحولات اجتماعي آن دوران ميپردازد که باعث نفوذ همسايه شمالي در ايران شد و به شکلگيري يک نسل از مهاجران انجاميد که سالهاي زيادي از عمر خود را در اردوگاه سپري کردند.
اين فيلم تاکنون موفق به دريافت سيمرغ بلورين جشنواره فجر، تنديس جشن خانه سينما، لوح سيمين بهترين پژوهش جايزه بزرگ شهيد آويني و ديپلم افتخار بهترين فيلم جشنواره سينما حقيقت شده است.
عوامل توليد "سرزمين گمشده" عبارتند از تصويربردار: شهريار اسدي، تدوينگر: عليرضا فارسيجاني، آهنگساز: فريدون شهبازيان، مجري طرح: روحالله برادري و تهيهکننده: مرکز گسترش سينماي مستند و تجربي، موسسه راويان هنر شرق و طوبي فيلم.
تنظيم براي تبيان : مسعود عجمي
